Árıne, qos palataly Parlamenttiń qalyptasyp, aıaǵynan tik turyp ketýi ońaı sharýa bolǵan joq. Mundaı úlken jetistikti eń aldymen respýblıkanyń táýelsizdigimen baılanystyramyz. Táýelsizdikti jarııalaǵannan keıin elimiz birtindep eńsesin tiktep, óziniń budan bylaıǵy alar bıigin erkin ári durys tańdaýdyń jarqyn jolyna tústi. Sonyń biri ári eń bastysy – bılik tarmaqtarynyń jumysyn retteý bolatyn. Atqarýshy bılik, zań shyǵarý bıligi jáne sot bıligi óz ókilettikteri sheginde bir-birimen ózara tyǵyz qarym-qatynas jasaı otyryp, derbes jumys isteı bilýge tıis edi.
Osyndaı keleli maqsatty júzege asyrý úshin qurylǵan joǵary zań shyǵarý organyna saılanyp, Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen kelgen sý jańa depýtattar 1996 jyly qańtar aıynda sol kezdegi arý astanamyz Almaty qalasyndaǵy Parlament úıine jınalyp, el tarıhyna shejire bolyp engen zań shyǵarý jumysyn bastap ta ketti.
Jalpy, Qazaqstannyń táýelsizdigi jyldarynda tuńǵysh degen sózdiń jıi qoldanylatynyna qulaǵymyz úırendi. О́ıtkeni bári de tuńǵysh ret jasalyp jatty ǵoı. Parlamentte de solaı boldy. Qos palataly tuńǵysh Parlament. Májilis pen Senattyń tuńǵysh tóraǵalary, jańa zań shyǵarý organyna tuńǵysh ret saılanǵan depýtattar... Mine, osy tuńǵyshtardyń arasynda bizdiń búgingi keıipkerimiz Ermek Jıensheuly Jumabaev ta bar edi.
Senatorlyq orynǵa jaıǵasqanǵa deıin belgili bir dárejede ómir tájirıbesinen ótse de Parlament tabaldyryǵynan attaǵan kezden bastap Erekeńniń ózin úlken bir emtıhannyń aldynda turǵandaı sezingeni bar-dy. Bir esepten onyń sebebi túsinikti de shyǵar. Táýelsiz eldiń eń joǵary zań shyǵarý organynda jumys isteý, respýblıka egemendigin bekemdeı túsýge atsalysar zańdar qabyldaý jaýapkershiligi kim-kimdi de tolǵantpaı, tolqytpaı qoımaıtyny anyq.
Ol bir umtylmas kezder-di. Erekeń ózi bes jyl stýdenttik qyzyqty jyldaryn ótkizgen, keıin týǵan jerge oralsa da ásem de sulý kórki kókeıinen ketpegen aıaýly Almatyǵa araǵa jyldar salyp qyzmet babymen kelemin dep oılamaǵan da shyǵar. Asqaq Alataýdyń baýraıyndaǵy bul qalanyń kelbetine kóz toıǵan ba. Shirkin, Almatynyń, kórikti boıjetkendeı kerbez qalpy júrek qylyn shertip, jan tebirentýden jalyqpaıdy-aý.
Bir jaǵynan súıikti qalasyna qyzmet babymen turaqtaıtynyna, ekinshi jaǵynan bılik tarmaǵynyń eń joǵary organynyń biri – Parlamentke depýtat bolyp saılanýyna marqaıǵan kóńili qýanysh sezimimen astasyp ta jatqan-dy. Shynynda da, «Alǵashqy sezimdi ekinshi ret bastan ótkize almaısyń» degen aǵylshyn máteline súıene aıtsaq, qaısybir oqıǵalar adam zerdesinde ómir baqı esten ketpesteı bolyp qalyp qoıady emes pe? Ermek Jıensheuly muny Senatqa Pavlodar oblysynan depýtat bolyp saılanǵan kezde óz basynan ótkizdi.
Osy arada sál sheginis jasap, Erekeńniń Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatyna depýtat bolyp saılanǵanǵa deıingi ómirin qysqasha shola ketkendi jón kórip otyrmyz.
Iá, sonymen Parlament Senatyna Pavlodar oblysynan bir emes, qatarynan birneshe ret saılanyp, mártebeli mekeme qabyrǵasynda tabandatqan 18 jyl ter tógip, onyń baqandaı toǵyz jylynda Senattaǵy jetekshi komıtet qatarynan sanalatyn, ataýy ýaqyt talabyna saı ózgerip otyratyn Zańnama komıtetine basshylyq jasap, egemendigimizdi bekemdeı túsetin júzdegen zańdardy oı eleginen ótkizip, Konstıtýsııaǵa ózgerister men túzetýler engizýdiń basy-qasynda júrip, qysqartyp aıtqanda, qyrýar is tyndyryp, qurmetti demalysqa shyqqan Erekeń Parlamentke depýtat bolyp saılanýdan buryn-aq óz mamandyǵyna ábden ysylǵan, zańgerlikke qatysty tıisti mektepterden ótken jan edi.
Mysal úshin aıtsaq, ómir jolyn ózi týyp-ósken Pavlodar oblysynyń Sharbaqty aýdanyndaǵy Shaldaı aýylynda orta mektepti támamdaǵannan keıin osy oblystyń Lebıaji aýdanyna qarasty Shaqa aýylyndaǵy, sodan soń Sharbaqty aýdanyna qarasty Jańa zaýyt aýylyndaǵy mektepte muǵalim bolýdan bastaǵan Erekeń el aldyndaǵy áskerı boryshyn ótegennen keıin júrek qalaýymen zańgerlik mamandyǵyn alýǵa talpynyp, Almatyǵa attandy. Zerdesi myqty, zerek talapker kóp uzamaı S.M.Kırov atyndaǵy QazMÝ-diń (qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ) zań fakýltetiniń stýdenti atandy. Ýnıversıtet qabyrǵasynan zańger mamandyǵyn alyp shyqqannan keıin Pavlodar oblysynyń prokýratýra organdarynda eńbek jolyn bastady. Baıanaýyl aýdandyq prokýratýrasynyń tergeýshisi, oblys prokýratýrasynyń aǵa tergeýshisi, Pavlodar qalasyndaǵy Indýstrıaldyq aýdany prokýrorynyń orynbasary, Ekibastuz, Maı, Jelezın aýdandarynyń prokýrory bolyp abyroımen eńbek etti.
Kórip otyrǵanymyzdaı, Erekeń oblystyń zań salasyn damytýǵa 20 jyldan astam ýaqytyn arnapty. Osy jyldar ishinde onyń oblystyń qaı aýdanyna barmasyn óz isin minsiz atqarýy basshylyqtyń da, qarapaıym halyqtyń da únemi nazarynda boldy. Bul arada áńgime prokýrordyń atqaryp júrgen tirligine basshylyq tarapynan da, jurtshylyq tarapynan da kórsetiletin rızashylyq týraly bolyp otyr. Bizdiń oıymyzsha, bul – sırek kezdesetin jaǵdaı.
Ádette zańgerlerdiń, onyń ishinde prokýrorlardyń jumysy basshylyqqa jaqqanymen, jurtshylyqqa jaqpaıtyn jaıttar jıi kezdesip jatady. Munyń sebebi basshylar joǵary jaqqa bergen esebinde jergilikti jerdegi jaǵdaıdy, onyń ishinde zańdylyq máselesin oıdaǵydaı etip kórsetýge búıregi buryp turady. Alaıda, kópshilik bolǵan soń máseleniń barlyq ýaqytta birdeı tap-tuınaqtaı bolmaıtyny jáne bar. Mine, osyndaı sátterde prokýrordyń qyraǵylyǵy, sonymen birge máselege ádilettilik turǵysynan qaraı bilýge beıimdiligi synǵa túsedi. Iаǵnı qyzmet babynda birjaqtylyqqa urynbaý, adamdarmen jumys isteı bilý, olarǵa zań aktilerin túsindirý, túrli tártip buzýshylyqtardyń aldyn alý maqsatynda halyq arasynda áńgimeler júrgizý tárizdi sharalardy qoldaný oń nátıjesin beredi. Túptep kelgende osyndaı nátıjeli jumystardyń arqasynda tártip kúsheıedi, zań buzýshylyq azaıady, demek basshylar tarapynan joǵaryǵa jalǵan aqparat berýdiń de joly kesiledi.
Erekeńniń óz mamandyǵy boıynsha minsiz qyzmet atqarýynyń qyr-syry da osynda jatyr. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, zańdylyq tártibin qatań saqtaý, ádildikti murat tutý, onyń ústine qaı jerde de, qandaı jaǵdaıda da zań tilinde sheshen sóılep, oıyn, pikirin jurtqa da, basshylarǵa da, áriptesterine de uǵynyqty etip jetkize bilý Ermek Jıensheulyna tán qasıet. Buǵan Parlament Senatynyń apparatynda qyzmet etken jyldarymda men de kýá boldym.
Biz, Senat apparatynyń qyzmetkerleri, negizinen depýtattardyń sapaly zańdar shyǵarýyna qolǵabys jasaımyz. Qajetine qaraı, reti kelgen jerde komıtetterdiń, Senattyń otyrystaryna qatysamyz. Mine, sondaı tustarda qabyldanǵaly turǵan zańǵa baılanysty ártúrli talas-tartystar týyndaıdy. Osyndaı pikirtalastar barysynda keıbir zań jobalarynyń shıki tustary aıqyndalyp, ol qaıta pysyqtaý úshin keıinge qaldyrylyp jatady. Mundaı pikirtalastarǵa Erekeń belsene aralasyp, sheshen tilmen baıandalǵan bultartpas dáleldi tujyrymdarymen áriptesterin tánti etedi.
Erekeńniń boıyndaǵy jalpy jurt moıyndaǵan osyndaı óz isine jetiktigine, biliktiligine, buǵan qosa oıyn dáleldeý baǵytynda kósile sóıleıtin sheshendigine kópshilikpen birge súısinýshi edik. Keıin bilsek, munyń da arǵy jaǵynda ózindik syry bar eken. Erekeńniń ákesi, Uly Otan soǵysyna qatysyp, áldeneshe medaldarmen, ordendermen marapattalǵan, kóp balaly otbasynyń otaǵasy (eki ul, bes qyz) Jıenshe Qamzauly Erekeń mektep qabyrǵasynda júrgen kezinde-aq ulynyń aıaq alysyn syrttaı baqylap, oraıy kelgen kezde asyqpaı, babymen sóıleıtin ádetimen: «Balam, uqyptylyqqa, tııanaqtylyqqa osy bastan úıren. Bizdiń arǵy-bergi áýletimizde is-áreketimen, kópshil minezimen urpaqqa úlgi-ónege qaldyrǵan atalaryń az bolmaǵan. Sonyń ishinde ásirese seniń túp naǵashyń Temirǵalı Túıteuly Nurekenovtiń halqyna sińirgen eńbegin jurt osy kúnge deıin aýzynan tastamaıdy. Áne sondaı aıaýly jandardyń atyna kir keltirmeıtindeı tirlik jasaý kerek. Uqypty, tııanaqty bol deıtinim sondyqtan» dep túıindeıtin.
Keıin eseıip, buǵanasy qatqan kezde Temirǵalı Túıteulynyń óz zamanynyń ozyq oıly qaıratkeri bolǵanyn, sol kezde Reseı qaramaǵyndaǵy Qazaqstannyń Semeı gýbernııasynan top jaryp, Reseı Memlekettik Dýmasynyń depýtaty atanǵanyn, týǵan halqynyń teńdigi jolynda jan aıamaı qyzmet etkenin tolyǵyraq, tereńirek oqyp bilgen tusta keýdesin maqtanysh sezimi kerneýmen birge qazirgi atqaryp júrgen jumysyndaǵy jaýapkershilikti sondaı aıaýly atalardyń amanatyndaı túısingeni bar.
Rasynda da, tektiden tekti týady, tektiniń jolyn qýady demekshi, bir kezde Temirǵalı Túıteuly tárizdi atalary halqynyń muń-muqtajyn ózderi táýeldi bolyp otyrǵan eldiń joǵary minberinen aıtyp, eliniń eńsesi ezilgen jaǵdaıyn shamasy kelgenshe jeńildetýge kúsh salǵan bolsa, Erekeń jer betindegi terezesi teń elderdiń birine aınalǵan Qazaqstannyń eń joǵary zań shyǵarý organynyń depýtaty bola júrip halqymyzdyń óz elimizde de laıyqty ómir súrip, shet memlekettermen de qarym-qatynas jasaýdy jolǵa qoıýda eshkimge jaltaqtamaı, ózine tán baǵytpen ilgeri jyljýyna septigin tıgizetin zańdar shyǵarýǵa úles qosty.
Bul arada biz Ermek Jıensheulynyń 18 jyldyq depýtattyq qyzmette atqarǵan qyrýar sharýalaryn jipke tizip baıandaýdy maqsat etip otyrǵan joqpyz. Ol – uzaq áńgime. Sondyqtan bir sát te tolastamaıtyn zań shyǵarý qyzmetinen bólek, Parlament aıasyndaǵy ondaǵan is-sharalarmen shuǵyldanǵanyn atap óteıik. Ol Senattaǵy «О́ńir» depýtattyq tobyna jetekshilik etti, Ulttyq Keńesiniń, Prezıdenti janyndaǵy Zańdar jınaǵyn shyǵarý jónindegi Ulttyq komıssııanyń, Joǵary Sot Keńesiniń múshesi boldy. Halyqaralyq deńgeıdegi jumystarǵa Parlament atynan ókildik etti. Qazaqstan atynan Parlamentaralyq odaqtyń quramyna; Ulybrıtanııa Birikken Koroldigi men Soltústik Irlandııa Parlamentterimen yntymaqtastyq tobyna; Japonııanyń Keńesshiler palatasynyń quramyna kirdi, sondaı-aq Saýd Arabııasynyń Konsýltatıvtik Koroldigimen de osyndaı baǵytta yntymaqtasa jumys istedi.
Onyń ózine júktelgen jumysqa asqan jaýapkershilikpen qaraıtynyn, árbir máseleni aqylǵa salyp, keń oılap sheshetinin, áriptesterimen de, qaramaǵyndaǵy qyzmetkerlerimen de til tabysa jumys isteıtinin, tipti aldyna birinshi ret kelip, sharýa aıtyp otyrǵan beıtanys adamnyń qandaı jaǵdaıda da kóńilin jyqpaýǵa, meselin qaıtarmaýǵa tyrysatyn minezin óz tájirıbemnen de baıqadym. Ol bylaı bolǵan edi. Almatydaǵy Zań akademııasynda bilim alyp jatqan stýdent balamnyń astanadaǵy Ádilet mınıstrliginen taǵylymdamadan ótýi kerek boldy. Aqmolaǵa Parlament Senaty apparatynyń quramynda kóship kelgenimizge kóp bola qoıǵan joq. Eshkimdi tanymaımyz. Onyń ústine apparat qyzmetkerlerine depýtattarǵa jeke sharýamen barǵandardyń qatań jazalanatyny eskertilgen. Soǵan qaramastan, tanymasam da táýekel dep Senatta Komıtet tóraǵasy qyzmetin atqaratyn Ermek Jıensheulynyń qabyldaýyna kirýge bel baıladym. Qas qaraıǵan keshki mezgil edi. Jumys ýaqyty aıaqtalǵandyqtan, qabyldaý bólmesindegi qyz ketip qalypty. Qos qabatty esiktiń birinshisinen ótip, ekinshisin toqyldatyp, ruqsat alyp, ishke endim. О́zimniń osyndaǵy apparat qyzmetkeri ekenimdi aıtyp, buıymtaıymdy jetkizdim. Ermek Jıensheuly meni burynnan biletin adamdaı ashyq-jarqyn sóılesip, sharýamdy rettep, taǵy da habarlasyp turýǵa tilek bildirip, shyǵaryp saldy. Mine, bul Erekeńniń boıynda keıbireýlerge tán qatyp-semgen qasańdyqtan góri adam janyn túsinýge beıim turatyn qasıettiń basym ekenin kórsetse kerek.
Búginde 70 jastyń bıigine kóterilgen Erekeń tuǵyrdan taıǵan joq. Zań salasyna arnalǵan ondaǵan kitaptardyń avtory, zań ǵylymdarynyń kandıdaty retinde stýdentterge dáris oqıdy. О́mir boıy adal eńbek etip, qaıda júrse de abyroı bıiginen kórine bilgen memleket pen qoǵamnyń kórnekti qaıratkerine memleket tarapynan talaı ret laıyqty iltıpat kórsetildi. Pavlodar oblysynyń, osy oblystyń Sharbaqty aýdanynyń Qurmetti azamaty, Qazaqstan Prokýratýrasynyń Qurmetti qyzmetkeri atandy. Elge sińirgen eńbegi respýblıkanyń joǵary nagradalarymen «Qurmet», «Parasat» ordenderimen, Qazaqstan Respýblıkasynyń Qurmet gramotasymen, alty medalmen baǵalanady.
Otbasyndaǵy jaǵdaı da oıdaǵydaı edi. Jan jary Úmitjan ekeýi Qudaı bergen ul men qyzdan nemereler súıip, jer ortasyna taıanǵan shaqtarynda qyzyq-qýanyshqa kenelip, marqaıyp júretin. Átteń... átteń... Birikken Ulttar Uıymyndaǵy Qazaqstan ókildiginde jaýapty qyzmet atqaratyn talantty uldary Asqardyń 35 jasynda kenetten kóz jumýy ata-anasynyń qabyrǵasyna qatty batty. Shalǵaıdaǵy alpaýyt elde týǵan Qazaqstannyń sózin sóılep júrgen órimdeı jastyń qazasyna Syrtqy ister mınıstrliginen bastap, Erekeńniń týǵan-týystary, jora-joldastary, áriptes-zamandastary túgel kúızeldi.
Alaıda, Erekeńniń tabıǵatynan rýhy myqty. Maıysty, biraq synǵan joq. О́ıtkeni ol, eger beınelep aıtsaq, bir kezde shaǵyn ǵana Shaldaı aýylynda ósip-óngen jaı terek tárizdi bolsa, búginde taramdanǵan butaqtary tereńge tamyr jaıyp, kókke qol sozǵan saıaly báıterek ispetti. Sondyqtan Erekeń árbir adamnyń ómirinde kezdesetin osyndaı qıyndyqtarǵa tótep berip qana qoımaı, úrim-butaǵyn saıasyna alyp, bıikterge bettep barady.
Orynbek JOLDYBAI,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi