- Elbasy N.Nazarbaevtyń «Rýhanı jańǵyrý: bolashaqqa baǵdar» atty maqalasy jarııalanǵaly búkil elimizde «Týǵan jer» baǵdarlamasy qanat jaıyp, tanymal kásipkerlerden bastap qarapaıym turǵyndarǵa deıin óziniń týyp-ósken jerine tartý jasaýǵa kiristi ǵoı. Men aýqatty kásipker emespin, qolymnan keletini – ǵylymı zertteý, ıntellektýaldyq eńbek bolǵandyqtan, týǵan aýylymnyń tarıhyn jazyp shyqsam degen oıǵa bekidim. Sóıtip, birneshe jyl Reseı Federasııasynyń Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Astrahan, Orynbor, Qazaqstan Respýblıkasynyń Almaty, Oral qalalaryndaǵy muraǵattarda izdenis jumysyn júrgizip, osy monografııamdy jazyp shyqtym – deıdi avtor Saıalbek Mahambetuly.
Shaǵyn ǵana aýyldyń tarıhy degenmen, 400 bettik eńbek eldi mekenniń ǵana emes, osy topyraqty jaılaǵan el-jurttyń san ǵasyrlyq jylnamasyn qamtyǵan. Tipti zertteýshiniń izdenisteri aýyl aýmaǵynan tas, qola jáne ejelgi temir dáýirine tán jádigerlerdiń tabylýyna túrtki bolǵan. Ǵalymnyń qyraǵy nazaryna talaı qyzyq málimet iligipti. Reseı ımperııasyn HV ǵasyrda talaı jyl dúrbeleńge bólegen I, II Ljedmıtrıı patshalarynyń naqsúıeri bolǵan Marına Mnıshektiń 1614 jyly dál osy Kojeharovo forpostynda (qazirgi Jańabulaq aýyly) qolǵa túskenin, 1773-1775 jyldary Pýgachev kóterilisine osy aýyldan shyqqan 80 adam qatysqanyn, 1829 jyly Qaıypqalı sultan Esimuly dál osy aýyl tusynda orys kazak tobynyń tutqynynan qashyp shyǵyp, qaıta qolǵa túskenin, 1832 jyly 17 qazanda Bókeı ordasynyń sońǵy bıleýshisi Jáńgir han Bókeıuly Orynborǵa bara jatqan saparynda osy bekiniske qonyp jatyp, G.S.Karelınge hat jazǵanyn da osy kitaptan oqyp bildik. Odan bólek, muraǵat qujattarynda áıgili Mahambet О́temisulynyń 1846 jyly Jaıyq ózenin Kojeharov bekinisi tusynan kesip ótip, osy stanısada turatyn Sınelnıkov pen Gorbýnovanyń qula jáne jıren atyn barymtalap alyp ketkeni hattalǵan eken. Batyrdyń basy shabylatyn Qaroıdaǵy oqıǵadan keıin Baımaǵambet sultannyń qaraqshylary Mahambettiń menshigindegi 3 myltyq, 2 qylysh, 1 qanjar jáne qos atty alyp ketken. «Mine, batyrǵa sońǵy kúnderine deıin serik bolǵan osy eki at ta Jańabulaq óńirinen shyqqan» dep jazady avtor.
Aýyl klýbynyń sahnasynda ótken kitap tusaýkeserinde jantebirenterlik oqıǵa boldy. Minberge kóterilgen Batys Qazaqstan oblystyq koreı halqy etnomádenı birlestiginiń tóraǵasy Vıtalıı An basy jerge jetkenshe ıilip, Jańabulaq halqyna tájim etti. Onyń sebebi – 1937 jyly Qıyr Shyǵystan deportasııalanǵan 41 koreı otbasyn – barlyǵy 192 adamdy dál osy aýylǵa qonystandyrǵan eken. Qıyr Shyǵysta aýyl keńes tóraǵasy bolyp júrgen jerinen repressııaǵa ushyraǵan Tıan Naýmnyń jesiri Marııa úsh uly, eki qyzymen beıtanys qazaq jerinen pana tapqan.
- Meniń anam áli tiri, jasy 94-te. Ata qonysynan aýyp, aryp-ashyp kelgen jetim-jesirdi sol bir qıyn jyldary aman alyp qalǵan – qazaq halqynyń keń júregi, meıirim-mahabbaty dep bilemin. Biz muny umytpaımyz. Koreı dıasporasy atynan Oral qalasynda «Qazaq halqyna myń alǵys» degen eskertkish te ornattyq. «Jańabulaq tarıhy» kitabynda súrginge ushyraǵan koreı otbasylarynyń osy aýyldan pana tapqany týraly derekterdi kórip, qatty tolqydym. Saıalbek, saǵan alǵysym sheksiz, - dedi Vıtalıı Konstantınuly kózine jas alyp turyp.
Osy kitaptyń tusaýkeserine L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Erlan Saılaýbaı men Halel Dosmuhameduly atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıteti «Máńgilik El» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Aqqalı Ahmet beınepikirin joldapty. Eńbekke pikir jazǵan Jáńgir han atyndaǵy BQATÝ-dyń aǵa oqytýshysy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Esqaırat Haıdarov shyǵarmanyń ǵylymı qundylyǵy joǵary ekenin basa aıtty.
Aýylynyń tarıhyn 400 bettik kitap etip túgendegen jańabulaqtyqtar endi arnaıy saıt ashyp, eldi mekenniń arǵy-bergi tarıhyn ǵalamtor betinde jınastyrýǵa kirisipti. Kitaptyń tusaýkeserine arnalǵan saltanatty jıynda osy saıttyń da tanystyrylymy boldy.
Aıta keteıik, «Jańabulaq tarıhy» monografııasynyń avtory Saıalbek Ǵızzatov Mahambet О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty. Ǵalymnyń tuńǵysh kitaby «Bókeı Ordasyndaǵy jer úshin kúres (1850 jyldarǵa deıin)» 2016 jyly «Arys» baspasynan jaryq kórgen bolatyn.
Batys Qazaqstan