Ýaqyttan ústem ne bar? Bir kezderi «sheberler qalasy» atanyp, ataǵy jahanǵa jarııa bolǵan shahardyń orny kóp jyldar teńiz sýynyń astynda qaldy. Saraıshyqtan shyqqan kerýender soqpaı ótpeıtin ortaǵasyrlyq qala Uly Jibek jolynyń boıynda qonys tepken.
Bul qazirgi Atyraý qalasynyń mańyndaǵy jańadan boı kótergen «Juldyz» shaǵyn aýdanynyń tusy. Jolyńyz túsip bara qalsańyz, topyraq astynan arshylyp alynǵan kóne qalanyń ornyn kóre alasyz. О́tken ǵasyrdyń elýinshi jyldarynda teńizdiń beti qaıtyp, qonys qaldyqtary jer betine shyqqan.
Bul jerdi alǵash ret 1960 jyldary munaıshy-geolog Sapar Qarymsaqov pen ólketanýshy ǵalym Vıacheslav Afanasevter anyqtapty. Tarıhshylardyń derekterine súıensek, qalada kóptegen qolóner sheberhanalary bolǵan. Jergilikti halyq saýda kerýenderine qyzmet kórsetken. Búginde oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde saqtaýly súıek júzikter men taraqtar, bilezikter, ydystar, shyny tumarlar, monshaqtar ejelgi aqtóbelikterdiń qolónerge qanshalyqty mán bergenin kórsetedi. Jergilikti ólketanýshy Afanasev Almatydan kelgen arheolog Mershıevpen birge baryp, zertteý júrgizedi. Mershıev muny ortaǵasyrlyq qala dep tabady. Oǵan deıin Atyraýda ortaǵasyrlyq bir ǵana qala – Saraıshyq boldy dep eseptelip kelgen. Aqtóbe men Saraıshyq qalasynyń arasy elý shaqyrym. Saraıshyqtan shyqqan kerýender Aqtóbede toqtap, demalyp ketedi. Bul jer kerýen saraı qyzmetin de atqarǵan.
О́tken ǵasyrdyń 73 jyldary Máskeýden arheolog Galkın kelip, qazba jumysyn júrgizip, ondaǵan kvartaldy ashady, úılerdiń oryndary, sheberhanalar, saýda oryndary bar ekenin kóredi de, sol kezdegi qolónershilerdiń qalasy degen qorytyndy aıtady. Onyń zertteýi boıynsha, qala XIV ǵasyrlarda ómirin toqtatqan. Tasqyn sýdyń kesirinen adamdar qaladan kóship ketken. Bul qala týraly ıtalııalyq saıahatshylar da jazǵan eken, kartada Laetı dep belgilepti. Eski kenttiń orynyn zertteý jumystary ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary toqtap qaldy. Araǵa 20 jyl úzilis salyp atyraýlyq arheologter bul mekenge kóńil bóldi. Sońǵy jyldary oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi men Halel Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń stýdentteri qazba jumystaryn júrgizip keledi. Bıyl da ýnıversıettiń tarıh mamandyǵynda oqyp jatqan stýdentter tájirıbelerin osy jerde tájirıbeden ótti. Olarǵa jetekshilik etken tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, arheolog Marat Qasenov: «Aqtóbe-Laetı – memleketpen qorǵalatyn muralar tizimindegi qala, sondyqtan da onyń ashylmaı jatqan qupııa syrlaryn zertteý jumystary nazardan tys qalmaıdy», deıdi.
Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdarlamalyq maqalalary aıasynda ortaǵasyrlyq qala ornyna eki aı boıy qazba jumystaryn júrgizgen oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi 100-ge jýyq jádiger tapty. «Olardyń qatarynda dıirmen tas, qaz-qalpynda saqtalǵan ıadro, eki úlken qumyra, qysh ydystar men kózeler, shyǵyrlar men shyraǵdandar, áshekeı buıymdar bar, deıdi mýzeı basshysy Rashıda Harıpova. Aqtóbe-Laetıdiń basqa ortaǵasyrlyq qalalardan ereksheligi – ol óndiristik qala retinde tanylǵan. Túrli metall óńdeıtin oryndar, áınek, zergerlik buıymdar jasaıtyn sheberhanalar bolǵan. Qazba ornynan tabylǵan jádigerler qaıta qalpyna keltirý jumystarynan keıin mýzeıge qoıylady».
Aqtóbe-Laetıden buǵan deıin de 500-den astam jádiger tabyldy. Qoınaýyna talaı ǵasyrdyń syryn búgip jatqan bul jer tolyq zerttelip, aspan asty mýzeıine aınalsa, tipti jaqsy bolar edi. Ázirge ol da ýaqyt enshisindegi áńgime.
ATYRAÝ