– Oıbaı, ketti!..
– Qap! Endi ne istedik?
– Qýyp jetý kerek!
– Jetkende, toqtaıdy deısiń be?!
– Áıteýir bir beketke baryp aıaldaıtyn shyǵar.
– Kettik onda!..
Menshikti tilshi О́tegen Japparhan ekeýmiz Syrdarııa stansasynan biz kele bergen kezde júrip ketken jolaýshylar poıyzynyń sońynan biraz jerge deıin júgirip baryp, entigimizdi basa almaǵan kúıi keri burylyp, kóligimizge qaıta oraldyq.
– Qýala, ana poıyzdy! – dedi О́tekeń shopyryna kabınaǵa otyrar-otyrmastan.
Júrgizýshi jyldamdyqty birinen soń birine qosyp, zymyraı jóneldi. Sonan soń áldene esine túskendeı «toqtamaıdy ǵoı, báribir» dep kúńk ete qaldy.
Poıyz jolymen qatarlasa josylǵan súrleýge túsip birde jetip, birde qalyp kóz jazbaýǵa tyrysamyz. Otarbaǵa ońaı: oqtaı sozylǵan qos relstiń ústinde qustaı ushyp keledi. Al bizdiń kólik jylan qusap ıreleńdegen izdi qýyp, birese ońǵa, birese solǵa soqqanda ishek-qarnymyz qolqyldap, aýzymyzǵa tyǵylǵandaı kúı keshemiz.
Qoıshy, sonymen qansha júrgenimizdi qaıdam, sanaýly saǵattardan keıin bir kenttiń qarasy kórindi de, poıyzymyz júrisin baıaýlatyp, arynyn basqandaı boldy. It silikpemiz shyqqan biz de jaqyndaı tústik.
– Týra, vagonǵa qaraı tart! – dep О́tekeń shopyryn asyqtyra tústi. – Bes-aq mınýt turady, úlgermeı qalamyz.
Aıtqandaı-aq, biz jete bergen kezde otarbamyz taǵy da ornynan qozǵala bergen edi.
– Júgir, – dedi menshikti tilshimiz qolyma sómkemdi ustatyp, sońǵy vagonmen qatarlasa bergen tusta.
Ashyq turǵan esiktiń tutqasynan ustap, ishke kirgende bir-aq «ýh» dep demimdi aldym.
– Qaı vagonnansyz? – dedi jolserik esikti jaýyp jatyp.
– Onynshy!
– Orta tusta, ary qaraı júre berińiz.
Onynshy vagondaǵy eki kisilik orynnyń ekeýi de bos eken. Bıletimdi kórsettim de, bireýine jata kettim. Úsh-tórt kún malshylar aýylyn aralap, materıaldar jınaımyz dep ábden sharshasam kerek, kózim ilinip ketipti.
Abyr-dúbir daýystan oıanyp ketip, basymdy kóterip alsam, aldymda eki adam tur eken. Biri – manaǵy jolserik te, ekinshisi – temirjolshylardyń sý jańa kıimin kıgen jap-jas kelinshek.
– Siz qaıda barasyz? – dedi álgi ekeýi qosarlanyp.
– Almatyǵa!
– Bul Bishkekke baratyn poıyz ǵoı.
– Ne deıdi? – deppin túk túsinbeı. – Almatyniki qaıda?
– Ol artta keledi, – dedi kelinshek janyndaǵy jolserikke «sen ne qaradyń?» degendeı zildene kóz tastap. – Jarty saǵatqa keshikken. Bılette jazylǵan Almatyny Bishkekpen shatastyratyndaı, sizderge ne kóringen?
– Keshirip qoıyńyz, baıqamaı qappyn, – dep jolserik aqtalyp jatyr.
Men ne deımin? Almatyniki dep Bishkek baǵytyna otyrǵyzyp jibergen Japparhandy jazǵyram ba, álde qaı poıyz ekenin suramaǵan ózimdi kináli kórem be?! Biraq suraǵanda ne? Basqa poıyz eken dep sekirip túsip qala almaımyn ǵoı. Meń-zeń bop otyrǵan meni kelinshektiń «Kelesi stansadan shyǵaryp jiber» dep jolserikke aıtqan buıryǵy sergitip jibergendeı boldy.
– Shymkentke deıin baraıynshy! – dedim jalynǵandaı bop.
– Onda aqshasyn tóleńiz, – dedi kelinshek keliskendeı syńaı tanytyp.
– Tóleıin! Tóleımin! – dedim aıtqandaryna kónip.
Sóıtip erteńgilik shyraıly qalamyzǵa da jetip, túsip qaldym.
Qaıran, Shymkent! Qazaǵymnyń qarashańyraǵy ispetti qadym zamannan kele jatqan qalalarymyzdyń biri emessiń be? Ata tarıhty aýyzǵa almaı-aq, odan beri ózimiz ómir súrgen dáýirdegi kýá bolǵan keıbir jaıttardy aıtsaq ta talaı qyzyq oqıǵalardy baıandaýǵa týra keler edi. Ary-beri aǵylyp jatqan poıyzdardyń birde-bireýi ózińe soqpaı óte almastaı qasıetińe saı qyzyǵyń men shyjyǵyń da jeterlik qoı. Bárin aıt ta, birin aıt degendeı, kúni keshe ǵana Aıannyń (aqyn Nysanalın) Oraldan soǵym alyp kele jatyp bir aptaǵa qalyp qoıyp, bir qap etin «qýyrdaq jasańdar» dep, joldastaryna taratyp jiberýi, Raqymjannyń (jazýshy Otarbaev) Atyraý saparynan soń kýpedegi úsh áıeldiń áńgimelerin estip kúıingendeı kúı keship, túsip qalyp, Almatyǵa ushaqpen ushýy qalamgerler bas qosa qalsa qyzyq taqyrypqa taptyrmastaı hıkaıattar emes pe?!
Bárinen de bizdiń Mińkeńniń (Myńbaı Iles) aıtqany aıyzyńdy qandyratyny sózsiz.
– Batys jaqqa barǵan sharýamdy eki-úsh kúnde bitirdim de, jol-jónekeı Shymkentke soǵyp, aǵaıyndarǵa sálem bere keteıin dep «Aqtóbe – Almaty» poıyzyna bılet alǵan edim, – dedi birde Mińkeń taǵy da osy otarbaǵa baılanysty bir áńgimeniń shetin shyǵaryp. – Vagonymdy taýyp, kýpege kirsem, eki er kisi otyr eken. Erte kelip, jeńil jol kıimderin kıip alypty. Sálemdese sap meniń de kıim aýystyrýǵa yńǵaılanǵanymdy kórip, ekeýi de lyp etip syrtqa shyǵyp ketti. Men tez jeńildendim de, esik ashtym. Arǵy jaqtan qolynda sómkesi bar bir kelinshek kele jatyr eken. Kýpemizdegi tórtinshi jolaýshy sol bolsa kerek. Emin- erkin jaıǵasa bersin degen nıetpen men de shyǵyp kettim.
Poıyz ornynan qozǵalysymen úsh jigit kýpege qaıta kirdik. Kelinshek joǵary jaqtaǵy orynǵa jaıǵasyp alypty. Ádettegideı jón surasa kele onyń Túrkistannan túsetinin bildik. Al álgi eki jigit Almatyǵa bara jatyr eken. Men Shymkentten túsetinimdi aıttym.
Sálden soń jolserik kelip, bıletterimizdi suraı bastady. Sonymen birge tósek oryn úshin árqaısysymyzdyń júz teńgeden tóleý kerek ekenimizdi de eskertti. Qaltalarymyzǵa qol salyp, aqshalarymyzdy shyǵara bastaǵan tusta bir yńǵaısyz jaǵdaıǵa tap boldyq, álgi eki jigittiń egdeleýi kýpede ilýli turǵan kostıýminiń birese tósqaltasyn, birese janqaltasyn sıpalap, ábigerge tústi de qaldy.
– Oreke, ne boldy? – dedi janyndaǵy jastaýy.
– Ámııanymdy taba almaı jatqanym...
– Oqasy joq, men-aq tóleı salamyn ǵoı, – dedi serigi. – Ámııanyńyz dıplomatyńyzda shyǵar.
– Joǵa, jańa ǵana turǵan bolatyn myna qaltamda, – dep anaý kúıip-pisti. – Shaıtan alyp kete me taban astynda.
Denem dir ete qaldy. Ámııany jańa ǵana tursa, kim almaq? Bulardan keıin kýpede ońasha qalǵan menmin jáne menen keıin kelgen kelinshek. Demek ekeýimizdiń bireýimiz alǵan boldyq qoı.
– Ámııanyńyzdyń qaltańyzda bolǵanyna anyq kóz jetkize alasyz ba? – dedim azdan keıin áıteýir birdeńe deý kerek shyǵar degen nıetpen.
Orekeń «ras bolmasa, aıtar ma edim» degendeı maǵan jaqtyryńqyramaı qarady.
– Onda bir-birimizdi tintýden basqa amal joq, – dep men de tikesinen kettim. – Uıat bolsa da, sóıtýge týra keletin shyǵar.
Tóbe shashy tik turǵan kelinshek shoshyp ketti bilem: «Siz ámııanyńyzdyń bolǵan-bolmaǵanyn nemen dáleldeı alasyz? Atamyz qazaqta «ózińe óziń berik bol, kórshińdi ury tutpa» degen sóz bar. Sizder bir-birińizdi tinte berińizder, al men ondaı beıbastyqqa jol bermeımin» dep short kesti.
Kýpedegi kóńilsizdikti seıiltkisi keldi me, jas jigit dastarqan jaıa bastady. Araq-sharap shyǵarylyp, qazy-qarta týraldy. Biraq eshkim aldyndaǵy asqa qol soza qoıǵan joq. Tomsyraıyp, bir-birimizge ókpelegendeı tym-tyrys otyrmyz. Mundaıda syrtqa shyǵyp ketýdiń ózi múmkin emes qoı. Kúdik kúsheıe túsetini sózsiz. Ne de bolsa, sońyna deıin shydaýǵa tyrystyq.
Qandyaǵashta biraz turyp, qaıta qozǵala bastaǵan kezde «Oreke! Qaleke!» dep ár esikti ashyp aıqaılap kele jatqan jigitterdiń daýsyn estip eleń ete qaldyq. Ana ekeýi oryndarynan atyp turyp, «biz mundamyz» deýge murshalary kelgenshe, olar da jetip keldi.
– Tý-ý, taptyq-aý, aqyry! – dep kelgen kisiler Orekeń men Qalekeńdi kezek-kezek qushaqtady. – Bárinen de poıyzdyń Qandyaǵashtan júrip ketpeı turyp qýyp jetkenimiz qandaı jaqsy boldy. Biz de keldik, poıyz da qozǵala berdi. Úlgerdik áıteýir sońǵy vagonǵa. Sodan beri ár kýpeniń esigin ashyp, aıqaılaýmen kelemiz.
О́zin Myrzash dep tanystyrǵan álgi jigitterdiń bireýi qoınyna qolyn salyp, qomaqty qara ámııandy shyǵardy: «Túnde Shákeńniń úıinde qonaqta otyrǵan kezde túsirip alypsyzdar. Ekeýiniń bireýiniki ekeni sózsiz. Qonaqtardan uıat bolady, qýyp jetip tabys etińder» dep úı ıesi tapsyrma berdi degendi estigende Orekeń eseńgiregendeı bolyp otyryp qaldy.
Qýǵynshy jigitterdiń aıtýyna qaraǵanda, ózderiniń ustazy Shárip Úrkimbaev degen zeınetker aǵalarynyń tapsyrmasymen jolǵa shyqqan olar Aqtóbege jetkenshe poıyz júrip ketken kórinedi. Sodan Qandyaǵashqa deıin jeńil kólikpen qýyp, sonyń ózinde ázer degende sońǵy vagonǵa ilikkenderin sóz etkende, uıattan eki beti ottaı bop janǵan Orekeń «Keshirińizder, menen bir ábestik ótken eken» dep otyryp qaldy, – dep áńgimesin aıaqtaǵan Mińkeńnen «mynaýyńyz daıar turǵan sıýjet qoı, jazbaısyz ba?» dep suraǵan edim.
– О́zim de sony oılastyryp júrmin, – degen aǵamyz keıin ýádesinde tura bildi. «Egemende» «Ámııannyń álegi» degen áńgimesi «bolǵan oqıǵa» aıdarymen jarııalanǵan bolatyn. Biraq nege ekenin qaıdam, Mińkeń oǵan óz tegin jazbaı «M.Ál-Otyrarı» dep qol qoıǵanynan habardarmyn.
Poıyzǵa baılanysty osyndaı oqys oqıǵalar qaı-qaısysymyzdyń bolsyn basymyzdan ótip turady ǵoı. Biraq qoı men qozy sııaqty uqsastyǵyna qaıran qalam da.
Shymkentke jetip alǵan soń sońymyzda jarty saǵatqa keshigip kelgen «Almaty – Máskeý» poıyzyna aýysyp otyrdym. Syrtqy poshymy «Bishkek – Máskeýden» aınymaı qalǵan bul otarbamyzdyń vagondary men oryndary da birdeı bolyp shyqty. Bıletimde jazylǵandar da dálme-dál kelip tur. Týra túnde ózim uıyqtap shyqqan qyrǵyz poıyzyndaǵydaı: onynshy vagon, ortadaǵy eki kisilik oryn.
– Siz Qyzylordadan otyrýǵa tıisti edińiz ǵoı, – dedi jolserik bıletime qarap.
– Bir jumys bop erte shyǵyp ketip edim, – dedim de qoıdym. Qaıbirine basymnan ótken jaıtty baıandap jatpaqpyn.
...О́kpe aıtar adamym О́tegen edi. Onymen Almatyǵa kelgen soń habarlastym.
– Bilemin baıqamaı Bishkek poıyzyna otyrǵyzyp jibergenimdi, – dep kúldi ol. – Biraq bilgende ne istemekpin? Sol ózińdi otyrǵyzyp salǵan soń vokzalyna kirip tamaq ishken edik. Qaıtyp shyqsaq, manaǵy poıyzymyz áli turǵan sııaqty. Ketpegen be dep jetip barsaq, shynynda «Almaty – Máskeý» poıyzy eken. «Aý, sizder baǵana attanyp ketpep pe edińizder?» desek, «Kelgenimiz jańa ǵana ǵoı» deıdi. Keıin ǵoı, surastyryp bilgenimiz: aldyńǵy kelgeni qyrǵyz poıyzy bolyp shyqty. «E, bári de Alataý jaqqa barady ǵoı, adaspas» dep aptyǵymyzdy áreń bastyq.
О́tekeń tiliniń ýy bar ótkir tilshi boldy. Alǵash Jezqazǵan jaqta istedi, sonan soń óziniń týǵan oblysy – Qyzylordaǵa surandy. О́tken ǵasyrdyń alpysynshy-jetpisinshi jyldary syn-syqaq pen feletondarǵa degen suranys óte kúshti boldy ǵoı. Ásirese qazaǵy kóp ońtústik óńirlerde. Soǵan saı gazet-jýrnal redaksııalary da osy baǵytta qalam tartatyn jýrnalısterge tym zárý edi. О́tekeń óz óńirine barǵan soń óndire jazdy. Ozat tilshiler qatarynda atanyp, júldeli oryndardan kórine bildi.
Uzaq jyldar boıy «Egemen Qazaqstannyń» Qyzylorda oblysyndaǵy menshikti (óz) tilshisi bolyp istegen О́tegen Japparhan eńbek demalysyna shyqqannan keıin de shyǵarmashylyqtan qol úzgen joq. Kóptegen kitaptary jaryq kórdi. Áli tyń. Gazetimizdiń toqsan bes jyldyq toıyna kelgende «Áı, Bishkek hal qalaı?» degen qaljyń sózi qulaǵymda qalyp qoıǵandaı. Qudaıdan osyndaı basqosýlarymyz jalǵasa berse eken dep tileımin.
Ádil DÚISENBEK