Shyńǵyrlaýdyń jeti keremeti

Shyńǵyrlaý aýdany Aqjaıyq óńi­rin­de jergilikti týrızmdi nasıhattaý­ǵa bel­sene kirisken sanaýly aýdan qata­rynda. Budan buryn Asanqaıǵy ba­ba­­myzǵa ǵylymı konferensııa ót­kizip, aýdan ortalyǵynda eskertkish ornat­qan shyńǵyrlaýlyqtar maýsym aıyn­da «Kóne Segizsaı» taqyrybynda dala­lyq arheologtar sımpozıýmyn, Toryat­basy taýynyń baýraıynda «Qazaq dala­synyń uly mádenıeti» atty festıval uıym­­dastyrǵan bolatyn. «Shyńǵyr­laý­­dyń jeti keremeti» atty jınaq shy­ǵaryp, óńirdegi ózgeshe tabıǵı kórkem múıis­ter men tarıhı oryndardy tynbaı nası­hattap júrgen jergilikti azamattar ól­ke­tanýshylar basqosýyn da bıik deń­geıde ótkizdi. О́ńirdegi tanymal ólke­taný­shy­lar qatysqan kóshpeli sezd Shyń­ǵyr­laý aýdanynyń sakraldy nysandaryn aralap, ólketaný máseleleriniń problemalary, sheshilý joldary, ony damytý máseleleri, kıeli oryndardy nasıhattaý jáne qorǵaý sharalary talqylandy.

Ekspedısııa barysynda ólketaný­shy­lar Aqtaý, Alaqantaý, Hanshatyr, Tory­atbasy, Qylyshtaý, Qyzemshek taý­laryn kórip, Aqtaý jáne Qyz áýlıe bulaq­tarynyń sýynan dám tatty. Sarqyramaǵa shomylyp, ataqty Aqqumnyń qumyn keshti. Emdik-shıpaly Sorkól tuzyna  atbasyn tirep, Shyńǵyrlaý aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń meńgerýshisi Tilegen Qalıevtiń týǵan jer tarıhyna qatysty áńgimelerin tyńdady. Sulý tabıǵat, taǵylymdy tarıh eshkimdi beı-jaı qaldyrmady. Eki kún ishinde aralap kórgen nysandardyń qaı-qaısysy da arnaıy  atbasyn tirep kelip, tamasha demalýǵa taptyrmas jer eken. 

Shyraıly Shyńǵyrlaýǵa jasaǵan saparymyzda erekshe áser etken úsh nysanǵa keńire toqtalǵandy jón kórdik.

Toryatbasy

Ataýynyń ózi óleńge suranyp turǵan Toryatbasy taýy týraly osy óńirden shyqqan Qarshyǵa Elemesov bylaı dep jyrlapty:

Toryatbasy – taýyń kıe,

tasyńda  qut,

Eńseńdi basa almaǵan jasyn-ýaqyt.

Toryatbasy tulǵańmen-aq

 turǵandaısyń,

Jer-Anany Aspan-Kókke

 jaqyndatyp!..

Toryatbasy taýynyń eń bıik núktesi  teńiz deńgeıinen 212 metr bıikte. Sheti men shegine kóz jetkisiz jalpaq dalasy kóp Batys Qazaqstan óńiri úshin bul ájep­táýir úlken taý ekendigi sózsiz. Alys­tan aǵarańdap kórinetin borly taý týra­ly ańyz áńgime de kóp. Olardyń biri Qo­by­landy batyrdan tartsa, endi biri E­dil men Jaıyq ańyzyna aparyp tireıdi.

– El aýzyndaǵy áńgimege qaraǵanda, baıaǵyda Edil men Jaıyq degen eki baı besik quda bolypty. Edildiń balasy erjetip, at jalyn tartyp mingen soń qalyńdyǵyn kórýge Jaıyqtyń eline kelipti. Qaıyn jurtyna jaqyndaǵan soń atqosshysyn jiberip, «Eki aq boz úı tiksin. Bireýin maǵan arnasyn, ekinshisin astymdaǵy atyma arnap tigip, qos astaý qoı­s­yn. Astaýdyń birine sút, birine sý quıyls­yn. Meni eshkim aldymnan qar­sy almasyn», deıdi. Sóıtip, ótinishi oryn­dalǵan batyr kúıeý kún batyp, qas qaraı­ǵanda eshkimniń kózine túspeı aýyl­ǵa jetip, arǵymaǵyn aq otaýǵa kirgizedi. Ekin­shi úıge ózi túsip, qalyńdyǵymen tany­sady. Sol aýyldaǵy bir kelinshek «kúıeý­diń atynyń elge kórsetpeıtin ne kere­meti bar?» dep oılap, boıyn qyzy­ǵý­shylyq jeńip, arǵymaq turǵan úıdiń ja­byǵynan syǵalapty. Sol kezde arǵy­maqtyń qos qaptalynan eki qanaty salbyrap, janýar bir qanatyn sútke, bir qa­natyn sýǵa malyp tur eken. Tosyn dybys­tan ári suq kózden shoshynǵan tulpar shyń­­ǵyra kisinep, jan tapsyrypty. Ar­ǵy­maǵynyń daýysyn estip, janushyra jetken kúıeý jigit basyn ustap otyra ketken eken. Jan seriginen aıyrylǵanyna opynyp, kóp keshikpeı qusadan jigit te qaıtys bolypty. Tulpardy jerlegen jer Toryatbasy taýy atalypty. Qosaǵynan qapııada aıyrylǵan qyzdyń kóz jasynan Shyńǵyrlaý ózeni paıda bolǵan eken, – deıdi el men jerdiń tarıhyn jatqa soǵa­tyn jolbasshymyz Tilegen Qalıev.

«Qarǵaboıly Qaztýǵan» jyrynda:

Asanqaıǵy kóshken jer,

Shyńǵyrlaý, Toryatbasy edi.

Qyzemshekti Sarshoqy

Osy sýdyń qasy edi.

Asanqaıǵy Týǵannyń

Bólingen jeri osy edi,  dep jyrlanǵan Toryatbasy taýy Keńes ókimeti jyldary joıylyp kete jazdapty. О́ıtkeni mal sharýashylyǵyna qajetti qurylys nysandaryn salý úshin Toryatbasy taýyn jaryp, taý-tasyn paıdalaný týraly sheshim shyqqan. Biraq aýyl aqsa­qaly Iazıt Máskeýge deıin aryz jazyp, Toryatbasy taýynyń qaıtalanbas tabıǵı nysan ekendigin dáleldep, aqyry soraqy sheshimdi toqtatqan eken. «Biraq taýdyń áý bastaǵy at beınesi buzylyp ketken», deıdi jolbasshymyz.

Bir qyzyǵy, Toryatbasy men Qylysh­taý jotalary qaz-qatar sozylyp jatyr. Ekeýiniń arasy jap-jazyq, arnaıy jasalǵan alań dersiz. Jaqyn­da ǵana osy Toryatbasy taýynyń baýra­ıynda «Qazaq dalasynyń uly máde­nıeti» atty festıval ótkende, osy alań­qaı­ǵa kıiz úıler tigilip, at oıyn­dary uıym­dastyrylypty. Al eki qaptal­daǵy eki taý oıyn qyzyǵyn bıikten ta­ma­­shalaýǵa taptyrmas minber sekildi. «Shirkin, osy jerge at báıgesin, kókpar oıynyn nemese qysta qansonar saıysyn ótkizer me edi» dep attandyq.

Sarqyrama

Sarqyrama – adam qolymen jasalsa da ǵajap áser syılaıtyn tabıǵat múıisi eken. Mundaǵy toǵan da, «álemdegi eń kishkentaı sarqyrama» da Qyz áýlıe bulaǵynan bastaý alady. Ańyz boıyn­sha bir úıdiń boıjetip kele jatqan qyzy túnde eshkimge bildirmeı tóseginen turyp ketip, tań aldynda tyrnaǵynyń kóbesinen qan tamshylap kelip qaıta jatady eken. Baıqap qalǵan ata-anasy sońynan erip baqylasa, qyzy bir jerdi tyrnaǵymen qazyp jatyr eken. Sol jerden keshikpeı bulaq shyǵypty. Al qyz kóp keshikpeı dúnıeden ótken. Búginde jasyl múıis, borly jynys arasynan shym-shymdap shyǵyp jatqan bulaqtyń joǵary jaǵynda temir sharbaqpen qorshaýly Qyz áýlıe zıraty tur. Zırat qorshaýy túrli-tústi shúberekke toly.

Qyz áýlıe bulaǵyn bógep, odan aınadaı jaltyraǵan toǵan jasaǵan  Narma­ǵam­b­et bolys eken degen áńgime qalǵan. Narmaǵambet Tóbetov – tarıhı tulǵa, zamanynda kózi ashyq adam bolǵan. Tabyn rýynyń bir bóligin basqaryp, el-jurtyn eginshilikke, baý-baqsha ósirýge baýlyǵan. Búginde bul jer jap-jasyl nýly orman, Qaraǵash orman sharýashylyǵy mekemesi bolyp tur. Narmaǵambettiń ózi Keńes ókimeti kelgende mal-múlkin bolshevıkterge erkimen berip, qýǵynnan aman qaldy delinedi. Bolys jan-jaǵyn qor­shap, bógegen toǵan sýy kúnbatys tusy­nan sarqyrama bolyp, kisi boıyndaı jerden qulap aǵady. Aqqan sý ári qaraı Buldyrty ózeniniń bastaýyna qosylady eken. Toǵan sýy móp-móldir, tereńdigi keı jerde 8-9 metrge jetse de kól túbin­degi qıyrshyq tas, júzgen balyq pen tas­baqa akvarıýmdegideı ap-anyq kórinedi.

Sarqyrama múıisi búginde Batys Qazaq­stan oblysynyń jergilikti mańy­zy bar kıeli nysandary tizimine engen. Alys-jaqynnan arnaıy kelip, toǵan basynda qona jatyp demalýshylar da kezdesedi. Aptanyń jumys kúni bolǵa­nyna qaramastan, biz barǵanda Aqtóbe ob­lysynan kelgen eki kólik shatyr quryp, demalyp jatty. Kelýshiler sar­qy­rama aýzyndaǵy shaǵyn haýyzda sýǵa túsedi. El-jurttyń pikirinshe, bul sýdyń em­dik qasıeti bar. Osy bir kórkem múıis­tiń kóńilge erekshe áser syılap, janǵa tynysh­tyq beretin qudiretin biz de baıqa­ǵandaı boldyq.

Bir táýiri, Sarqyrama basy barynsha abat­tandyrylǵan, qoqys jáshik­teri qo­ıylǵan. Shuńqyry tola jazdap, kútim­sizdeý turǵany bolmasa, dárethanasy da bar. Biraq HHI ǵasyr «órkenıetiniń belgisi» – shashylǵan qoqys, plastık shólmek, sellofan dorbalar munda da jetip­­ti. Tabıǵattyń baılyǵyn paıdalan­­ǵany­myzben, qorǵaýǵa kelgende samar­qaýly­ǵymyz basym-aý dep qynjyldyq. Aqjaıyq óńirinde týrızmdi damytýǵa atsalysyp júrgen Aıbolat Qurymbaev «ot­basymyzben arnaıy kelip, tazalyq ju­mysyn uıymdastyrsaq qaıtedi?»  degen usynysty ortaǵa tastady. Alla qalasa...

Aqqum

Almaz aýylyna qarasty Segizsaı aýyly janynda alystan menmundalap jatqan Aqqum týraly da talaı ańyz-ápsana bar. «Qobylandy batyr» jyrynda Alshaǵyr hannyń ordasy dál osy Aqqumda bolǵan delinedi. «Hrýstaldyń eń joǵary túrin jasaýǵa bolatyn erekshe qumyna japondar qyzyǵyp, suraǵan eken» degen ańyzdy aýyl adamdary aıtady. Búginde erekshe qorǵalatyn aımaqtan Keńes ókimeti kezinde burǵy jiberip, munaı men gaz da izdegen.

Segizsaı aýylynyń turǵyny Serik­jan Jal­maqov 1979 jyly Almaty­dan orman­shynyń oqýyn bitirip kelgen soń osy Aqqumda 40 jyldan beri qoryq­shy bolyp qyzmet etedi eken. Uzyndyǵy 18 shaqyrymǵa, eniniń keı jeri 10 shaqy­rymǵa deıin jetetin Aqqumdy ári-beri talaı sharlaǵan qoryqshy bul óńirdiń tylsym oqıǵalaryn da aıtyp berdi.

– Keńes ókimeti jyldary osy jerge orystar kelip, qumnyń shetin burǵylady. Biraq izdegen munaı da, gaz da tabylmady. Aıaq astynan munarasy qulap, vagondy japyryp tastaǵanda, bir adam qaza tapty. Sóıtip ken izdeýshiler bir kúnde keri kóship ketti, – deıdi Serikjan Nyǵmetuly.

Shynynda da jergilikti halyq arasyn­da «Aqqum – kıeli meken, bul jerdiń tyl­sym syry, qasıeti bar» degen uǵym-túsi­nik berik ornyqqan. Osy aımaqta bol­ǵan keı­bir oqıǵalardyń syryn túsiný qıyn.

– Alpamys Tájekenov degen qarııa boldy, qazir ómirde joq. Sol kisi bala kezin­de, 1950-jyldary mal baǵyp Aq­qum­ǵa shyqqan eken. Qum ishine kire bere qarasa, bıik qum shaǵyldyń etegi­nen kádimgi esikti baıqaǵan. Ol esikke jaqyn­dap barýǵa, ashyp qaraýǵa júregi daýalamaǵan bala shoshyp ketip, úıine júgiredi. Bolǵan oqıǵany aıtyp, eresek adamdardy ertip kelgenimen, álgi esikti tappaı qalǵan. Aınala shaǵyl-shaǵyl qum, álgi esik zym-zııa joq bolypty. Bul áńgimeni Alpamys aǵaıdyń ózinen estidim, – deıdi qoryqshy.

2000-jyldardyń basynda osy qumnyń mańynda joǵalyp ketip, eki kúnnen keıin tabylǵan cheh azamaty týraly áńgime de tylsymǵa toly.

– Bizdiń Segizsaı aýylynyń bir qyzy Aqsaıda qyzmet etetin cheh azamatyna turmysqa shyqqan eken. Aýylyna týys­tarymen birge tórkindep kelip, Baıanas jaqtaǵy ata-baba qorymyna zııarat etpek bolady. Kólikpen kelse de joldaǵy ózen sýynan óte almaı, kólikti qaldyryp, sýdan boılap ótip, zırat basyna jaıaýlap barady. Keıin qaıtyp kele jatqanda álgi cheh kenetten: «Zırat basynda bir kisi qalyp ketti, men baryp keleıin!» dep keri júgire jóneledi. Janyndaǵy kisiler kólik janyna kelip, cheh kúıeýdi «qazir keler» dep kútedi. Chehtyń jasy alpystarda eken. Bir qyzyǵy, qolynan dıplomat sómkesin tastamaı júrgen, ony tutqasynan shynjyrlap, qolyna bilezik etip kilttep alǵan. Shamasy, kóp aqsha bolsa kerek. Ári-beri kútip, kelmegen soń zıratqa izdep barsa, onda da joq. Aıaq astynan joǵalǵan shetel azamatyn aýyldastar, aýdannan kelgen mılısııa eki kún izdedi, oǵan men de qatystym. Onyń súıegin eki kúnnen keıin zırattan talaı shaqyrym jerden taptyq. Sómkesine eshkim tımegen. Marqumnyń zıratqa nege barǵany, neden ólgeni jumbaq bolyp qaldy. Halyqtyń aıtýynsha, ony Aqqumnyń perileri shaqyryp alyp ketken, – deıdi Serikjan aǵa.

Qoryqshynyń aıtýynsha, Aqqumda emdik shóptiń túr-túri ósedi. Arnaıy qorǵaýǵa alynǵandyqtan, ań-qus ta jeter­lik. Qazaqstannyń «Qyzyl kitaby­na» engen alyp kórtyshqan tek osy jerdi mekendeıdi. Qaraǵaı, qaıyń, kókterek, arsha ósedi. Munda jazdyń aptap ysty­ǵyn­da qum bulaýǵa túsip, em alýǵa bola­dy. Tylsym syry, kórkem tabıǵaty qatar kelgen Aqqum da  Batys Qazaqstan obly­sy­nyń jergilikti mańyzy bar kıeli nysandary qatarynda.

Túıin

– Eki kúndik sapar barysynda baı­qaǵany­myz, Shyńǵyrlaý aýdanynda tý­rıstik klasterdi damytýǵa barlyq múm­kin­dik bar eken. Bolashaqta osy bastama júzege assa deımiz. О́lketanýshylarǵa osyndaı ıgi sharany uıymdastyrýshy Tilegen Qalıev bastaǵan Shyńǵyrlaý aýdan­dyq ólketaný mýzeıi ujymyna alǵys bildiremiz, – deıdi bloger, Hadısha Bókeeva atyndaǵy Batys Qazaqstan ob­lys­tyq qazaq drama teatrynyń ádebıet bóliminiń meńgerýshisi Nurlan Sádir. – Osyndaı formattaǵy sharany oblystyń ózge aýmaqtarynda da praktıkaǵa engizý týraly usynys aıtamyn. Sondaı-aq «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń «Qasıetti Qazaqstan» bazalyq baǵyty boıynsha arhıvterden, onyń ishinde Reseı muraǵattarynan óńir tarıhyna qatysty derekterdi izdeýdi júıeli jol­ǵa qoıý qajet. Osy baǵytta jergilikti ta­rıh­­shy-ólketanýshylarmen tyǵyz árip­­tes­­tik baılanys ornatý tıimdi.

Árıne, sóz basynda aıtqanymyzdaı, aýdanda ólketaný baǵytynda kóp jumys atqarylǵan. Aımaqtaǵy arab jazýly qulpytastar jınaǵy da jaryq kórdi. «Shyńǵyrlaýdyń jeti keremeti» jobasy oblys kóleminde tanymal bolyp keledi. Degenmen, týrızmniń damýy óńirdiń ekonomıkasyna, ınfraqurylymǵa tikeleı baılanysty. Osy baǵytty damytýǵa kóńil bólip, dúrkin-dúrkin dúbirli shara ótkizip turǵan aýdan basshylary kıeli nysandardy abattandyrýdy, jol qatynasyn jolǵa qoıýdy eskeredi degen oıdamyz.

Batys Qazaqstan oblysy,  

Shyńǵyrlaý aýdany