Gıperizdi aqyn

«Kúı», «Kúıshi» poemalary – gı­per­ta­nymdyq deńgeıdegi aqynnyń jul­dyzy bıik týyndylary. Bul shyǵar­malardy HH ǵasyrdyń alǵashqy jartysyndaǵy qazaq poezııasynyń qaımaǵy deýge bolady. Sebebi qos poemada uly dala rýhanııatynyń myńdaǵan jyldyq mýzykasy, kóshpendi eldiń turmys-tirshiligi, tanym keńistigi meılinshe mol qamtylǵan.

«Qazaq halqynyń boıynan biz poe­zııa men mýzykanyń bulaǵyn kóremiz» dep, A.Levshın sııaqty shetel oqy­mys­ty­larynyń qazaq eline qurmet sezimin bildirýi tegin emes. Mýzyka jaıly poema jazý estetıkalyq talǵammen qatar tereń tanymdy qajet etedi. I.Jansúgirovtiń sýretker-mýzykant retindegi tulǵasyn tanytatyn «Kúı», «Kúıshi» poemalary halyq danalyǵynan qýat alǵandyqtan, ult bolmysynyń tereń syryn sezdiredi. Erkin oıly aqyn uly dalanyń sazynda búkil ǵalamnyń sazy bar ekendigin jyr jaýharymen jetkize bildi.

Kún tyńdap kirmeı turdy uıasyna,

Bult tyńdap minbeı turdy

taý basyna.

Maqulyq jerde, kókte maýjyrady,

Qaraǵan bir jan bolmaı sharýasyna.

Kóshpendilerdiń kez kelgen aspabynda oryndalǵan kúı yrǵaǵynan jazıraly lep esedi. Aqyn qos poemanyń keıipkerleri Molyqbaı qobyzshy men han ordasyndaǵy Kúıshi shertken kúılerdi romantıkalyq serpinmen sýrettegende, shynaıy kúı saryny qulaqqa estilgendeı ádemi áserge bóleıdi.

Kúı – qazaq halqynyń taǵdyry. Poemalarda «Nar ıdirgen», «Noǵaılynyń zary», «Bozingen» sııaqty kóne kúılerden bastap keıingi zamanda týǵan kúılerdiń saz ıirimderi baıandalǵan. Kúıshi – lırıkalyq keıipker, ol tarıh baıanyn mýzyka tilimen jetkizýshi dáneker tulǵa. Al osynyń qyr-syryn óleń sózben órnektep otyrǵan aqyn – ushqyr logıka men názik sezimniń, sergek sezimtaldyqtyń arqasynda ǵa­ja­ıyp muralar týdyrǵan jasampaz ult­tyń ulaǵatyn jańa zaman adamyna uǵyn­dy­rý­shy ustaz tárizdi. Aqyn sýretker ǵana emes, ol – tárbıeshi, ustaz. «Kúı», «Kúıshi» poe­malary aqynnyń tálimgerlik tul­ǵa­syn da tanytady.

«Kúı» poemasy 1929 jyly jazylǵan. Alǵash ret «Jańa ádebıet» jýrnalynyń 11 (40-44 better), 12 (21-24 better) sandarynda, 1935 jyly tańdamaly óleńder men poe­malar jınaǵynda jarııalanǵan. «Kúıshi» 1934 jyly jazylǵan. 1935 jyly aqynnyń «Kúı» degen atpen shyqqan tańdamaly óleńder men poemalar jınaǵyna engen. Osy jyly jeke kitap bolyp basylyp shyqqan. Al «Kóbik shashqan» poemasy 1937 jyly jazylǵan, aqynnyń aıaqtalmaǵan týyndylarynyń biri.

«Kúı» bes taraýdan turady. Birinshi taraýda «jar qabaq, sıda, arsaqaı, sar shubar shaldyń» shaý tartqan shaǵynda «syrnaılatqan, kúmis shapqan, qońyr kóne qobyzymen» alýan kúı sarnatqan ǵajaıyp da­ryny sýrettelgen. Ekinshi, úshinshi ta­raý­­­larda «Bozingen» kúıiniń ańyzyn kúıshi qarııanyń áńgimeleýimen baıandaǵan.

«Kúıshi» poemasy on jeti taraýdan turady. Han ordasyndaǵy «tutqyn» Kúıshi shertken kúıdiń sazy ózindik ún ereksheligi men odan Qarashash arýdyń alǵan áseri jyrlanǵan. Poemada Qarashash ta, han da til qatady. Al Kúıshiniń sózi dombyranyń qos isheginen aǵytylǵan ǵajaıyp bir tylsym sarynda. Kúıshiniń bolmysy men dombyra obrazy birikken tutas álem tárizdi.

Poema kúıshiniń erkindikke qol jet­­ki­zip, eline oralýymen aıaqtalady. Aqyn shyǵarmany kúıshiniń «Azat» de­­gen kúıdi týdyrýymen túıindeıdi. Avtor­dyń bul sheshiminde sımvoldyq mán bar. Azattyq – basty ıgilik. HH ǵasyr basyndaǵy qazaq aqyndarynyń shyǵar­mashylyǵynda erkindik degen uly muratty ańsaý motıvteri basym boldy. Olar bostandyqty «izgi perishtege» (Maǵjan Jumabaev) balady, asqaq arman sanady. Ilııas aqyn da:

Adamnyń azat basy dáýlet eken,

О́zinde erdiń erki – sáýlet eken,

– dep tolǵandy. Azattyq ıdeıasy «Kúıshi» poemasyndaǵy lırıkalyq keıipkerdiń ańsarynan aıqyn kórinedi. Aqynnyń sýretteýimen Molyqbaı qobyz­shy da, han ordasyndaǵy kúıshi de kemeń­ger halyqtyń myńdaǵan jyldyq ǵu­my­ryn shertpe kúı, tókpe kúıdiń san túrimen, qońyr sazben jyr etip tógiltedi.

Kúńirentip «Asan qaıǵy» kúı tolǵandy,

Jelmaıa jele jortyp jerdi shaldy.

Alataý, Altaı, Arqa, Qyrdy, Syrdy

Aralap qonys tappaı kúı zarlandy.

Al «Kúı» poemasyndaǵy Molyqbaı kúıshiniń sheberligine avtordyń bergen baǵasy – ýaqytsha tamsanǵan kóńilden emes, talant ıesin shynaıy qadirleýden týǵan ádil áspetteý.

Qajyǵan kóńil qamyn, júrek janyn,

Qozǵaǵan qobyzdaǵy qońyr saryn.

Álemniń áýenine bermes em-aý,

Qazaqtyń muny tartqan kúıshi shalyn.

Kúı – tarıh. Aqyn «Kók Kóbek», «Aq Kóbek», «Asan qaıǵy», «Aqsaq qulan», «Bala Kóbek», «Qos kelinshek», «Jelmaıa» tárizdi ondaǵan kúıdiń sarynyn ózine tán áýezimen shynaıy sýrettegen. Kúı sazy keıbir tusta gradasııalyq serpinmen sıpattalǵan:

Qaqqanda degen kúıdi «Terisqaqpaı»

Jym-jyrt bop tyna qaldy

jel de soqpaı,

Dombyra aınalaǵa dúbir saldy,

Adaqtap jalǵyz shapqan júırik attaı.

Jaýhar sóz jasyn bop oınaıdy, teńiz bop tebirenedi. Sýretkerdiń sheberligi ár sózdi sóılete bilgendiginen kórinedi. Jazýshy M.Áýezovtiń «Qulager» poe­masymen birge «Kúıshini» de «óleńmen jazylǵan roman» dep baǵalaýy Ilııas Jansúgirovtiń sýretkerlik sheberligine tánti bolǵandyqtan aıtylsa kerek.

«Kúıshi» poemasyn orys tiline aýdarǵan aqyn Vsevolod Rojdestvenskıı «Bul aqyndy aýdarý arqyly men erkindik súıgish, aqynjandy qazaq halqynyń júregindegi ózgeshe bir ǵajaıyp qasıet baryn sezindim» degen. Ol qandaı qasıet? Bizdińshe, ol – tektilik, ol – ulttyq bolmys.

Uly dala turǵyndarynyń rýhanı áleminde ǵalamdyq oıdyń negizi jatyr. Dalalyqtardyń tanymyndaǵy dúnıe bolmysy mýzykalyq shyǵarmadan, poezııalyq týyndydan kórinis tapqan. Osy ekeýin bir arnaǵa úılestirip, ja­ńa­sha serpinmen jyrlaǵan Ilııas Jan­sú­girovtiń poezııasy sar dalanyń sazyna toly. «Kúı», «Kúıshi» poemalarynda jer-jahandy manaýratyp, bal sezimmen áldıleıtin áýen de, oıatatyn jańǵyryq ta bar. Ol – dombyranyń kúmbiri, qobyzdyń saryny. Mýzykany jyr tilimen jetkizgen aqynnyń baı palıtraly poemalaryna zerdeli kózben úńilgende uly halyqtyń bıik tanymyn, oı keńistigin, tabıǵattan ajyramaǵan tirshilik úrdisin bar naqyshymen beınelegen klassıkalyq shyǵarmalar ekendigine kózimiz jetedi.

Sharafat JYLQYBAEVA,

ádebıettanýshy