«Egemen Qazaqstan» gazetiniń 100 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan jańa aıdardyń kezekti materıalyn nazarlaryńyzǵa usynamyz. «Áıelderge erik» maqalasy 1920 jyly «Ushqyn» gazetiniń №21 sanyna shyqqan.
Áıelderge erik
(Qostanaıdan)
El ishinde áıelder «áıelderge erik» degendi burynǵy erińnen shyǵyp, kim bolsa soǵan tıip júre ber degen dep túsinedi. Jáne aıtýshylar da bolsa anyq eriktiń ne nárse ekenin túsindirip jetkizbeıdi. Erik olaı bireýden shyǵyp, ekinshige; ekinshiden úshinshige barý emes. Shyn erik – burynǵydaı kúńdik dárejesinde ezilip júrmeı, adamgershilik mindetin alyp, zamanyń kelgende tirshiligińe laıyq erlermen birge qol ustasyp, solardyń istegenindeı, basqa halyqtyń bostandyqta júrgen áıelderi qandaı bolsa, sondaı bolyp iske kirisý. Bul kezde el arasynda júrseńiz ylǵı jıyn – áıeldiń daýynyń ústinen shyǵasyz. Qaladaǵy qazaq keńsesi bolsa, aldynda burymy kesilgen, shashy qıylǵan, qashyp ketken, tartyp alynǵan áıelderdiń tolyp otyrǵany. Áıel nege qashady, kimnen kimge barady degen máseleni qarasaq, áıel bir nárseniń parqyn bilip qashqan emes. Qashqanda qashatyn – jarlynyń áıeli dáýletti bireýge erip júre beredi. Al endi dáýletti baılar bolsa, o da qarap otyrmaıdy, jep úırengen aýyz, jýan bilek. Qanshama úkimet jarlylar úshin tyrysyp jatsa da, burynǵydaı bir jaǵynan jarlylardy áýrelep, jaqsy áıelderi bolsa, áıelderin azǵyryp alýda. Sózdiń maıyn tamyzyp, hansha qylyp qoıamyn degen soń, jarlynyń áıeli tura ma, erip júre beredi. Eger bir maqsatpen, bolmasa, teńin tapqan bolyp barsa, jas áıelder shalmenen qashady. Bul teńi me?
Mine, qazirgi ýaqytta el arasynda ótken 1917-1918 jyldarda búkil Túrkistanǵa bolǵan asharshylyq aýrý Aqmeshit, Qazaly úıezderinde de bolyp, beıshara jarly qazaqtar nany kóp, tarysy kóp jerge jetip qalaıyq dep aýyp kelgen elder kóp. Bir jaǵynan aýrý qysqan soń, «janymyz aman qalar ma eken, astyǵy mol ári baı, onyń ústine qashannan bul úıezderdiń qazaqtary aralasyp jatqan ǵoı, aldaryna baryp, kózimizdi súzip jatsaq, aýzymyzǵa birnárse tamyzar» degen pikirmen kelip qalǵan. Jesiri ketken, áıelderi qashqan osy elderde kóp ushyraıdy. Ash kiside es bola ma, ózderin nanǵa toıǵyzǵan soń, áıelge jarymaı júrgen otyryqshy baıqus baılar azǵyryp, áıelderin ala bastaıdy. «Kúshtiniń quıryǵy dıirmen tartady» degen. О́zi ash, ózi aýyp kelgen jurt olarǵa ne qylsyn, eki qolyn murnyna tyǵyp qala beredi. Bulardyń sózin sóıleıtin týra bı de kórinbeıdi. Aýzy qısyq bolsa da baıdyń uly sóılesin degendeı bári de baıdyń qoshametinde júrgeni. Mundaı oqıǵa jalǵyz Qostanaı úıezinde emes, taǵy da nany bar Aqtóbe úıezinde de keńseleriniń aldynda tolyp otyrǵan qatyn kóp kórinedi. Iаnvar aıynyń ishinde Aqtóbede bolǵan Jalpy qazaq konferensııasyna kelgen Túrkistan delegattarynyń aldynan shyǵyp, aýyp kelgen Túrkistan jurty jataqtardan kórmegen qorlyǵymyz joq, áıelimizden áıel qoımady, tartyp alady dep te zarlaǵan. Mine, eldiń áıelder erkine túsinýi.
Bireýlerdiń aıtýyna qaraǵanda áıelder teńin taýyp ketken bolady-mys. Sharq áıelderiniń erinen shyǵyp, bala-shaǵasyn tastaý mahabbattyń qysqandyǵy, teńin tapqandyǵy emes – ishinen adam azǵyrýshylaryna erip, burynǵy turmysymnan shyǵamyn, baıǵa tıip, segiz qarys qara sabaǵa ıe bolyp otyramyn deýshilik. Onymen ornyna kele qoısa jaqsy, baıaǵy aıqaıǵa úırengen baıekeńniń aıqaıyn, sókkenin estip, qamshynyń astynda júrgeni.
Sonyń úshin jańaóspirim azamattardan ótinish: áıelder erki degendi abaılap, aldy-artyna qarap túsindirý kerek.
Qart aqsaqaldar qarttyq retin bilip, tamaqqa, jaqynǵa burmaı, ár kisige birdeı qaraýy tıis.
Y. D.