Aýyl áıeli: keshe, búgin, erteń

Sharanyń maqsaty – aýyl-aımaqtaǵy əıelderdiń əleýetin anyqtap, olarǵa qoldaý kórsetý, túrli baǵyttar boıynsha damytyp, əl-aýqatynyń artýyna jaǵdaı jasaý.

Aıta keteıik, aýyldaǵy qa­zaq áıelderin óner-bilimge, qo­ǵam­dyq-saıası ómirge belsene ara­lasýǵa shaqyrǵan aǵartýshylyq kúres HH ǵasyrdyń basynan bas­talǵan. Keńes ókimeti tusynda bul qozǵalys «Raýshan kommýnıst» beınesinde óristeı tústi. Degen­men, 70 jyldyq keńestik kezeńde aýyl áıelderiniń kózi ashyq, bi­limdi, eńbekqor, otbasynyń uıytqysy hám bala tárbıesindegi basty tulǵalyq róli berik qalyptasqany anyq.

Búgingi áıel qandaı?

Búgingi Qazaqstan qoǵamynyń qaı salasyn da áıeldersiz kózge eles­tetý qıyn. Názik jandar bilim, densaýlyq saqtaý sekildi asa mańyzdy salalarda eńbek etý­shilerdiń basym bóligin quraıdy. Bul – Batys Qazaqstan oblysyna da tán qubylys.

– Bizdiń aýdandyq máslı­hat­tardaǵy 149 depýtattyń 42-si – áıel. Jergilikti atqarýshy bılik oryndarynda 24 áıel basshy qyzmette otyr. 37 áıel basqarma basshylarynyń orynbasary bolyp qyzmet etedi. О́ńirde isker áıelder mektebi jumys isteıdi, qoǵamdyq-saıası isterge belsene aralasatyn qanshama bedeldi, isker, kásipker áıel tulǵalar qalyptasyp shyqty. Osynyń bári áıel-ananyń bedelin bıiktete túsedi. Qoǵamdyq máselelerdi sheshýde áıel belsendiliginiń mańyzy óte zor, – dedi forýmnyń ashylý saltanatynda sóz alǵan oblys ákiminiń orynbasary Ǵabıdolla Ospanqulov.

Prezıdent janyndaǵy Áıel­der isteri jáne otbasylyq-demo­grafııalyq saıasat jónindegi ult­tyq komıssııa tóraǵasynyń oryn­basary Elena Tarasenko mem­lekettiń birligi men tynysh­tyǵyna, ekonomıkadaǵy jetis­tikterge búgingi áıelder qaýymy da ortaq ekenin aıtady.

– Elimizde qabyldanǵan gen­derlik teńdik strategııasy mem­lekettiń saıası jáne ekonomıkalyq salalarynda áıelder qaýymynyń belsendiligin arttyra tústi. Búginde Parlament Májilisinde áıelderdiń úlesi 27,1%-ǵa jetti. On jyl buryn bul kórsetkish 10 paıyzǵa da jetpeıtin. Áıelderdiń belsendiligi jyl saıyn artyp keledi. Oblystyq, qalalyq jáne aýdandyq máslıhattarda áıel depýtattar 22% boldy. 5 áıel – aýdan ákimi, 348 áıel – aýyldyq okrýg ákimi bolyp qyzmet etedi. Búgingi forým da áıelder qaýymynyń qoǵamdaǵy rólin odan ári bıiktetip, belsendiligin arttyrady degen oıdamyz, – deıdi E.Tarasenko.

 Aýyldaǵy ahýal

Batys Qazaqstan oblysynda 650 myńdaı halyq turady, onyń teń jartysy aýylda ómir súrip jatyr.

Bókeı ordasy aýdanynda mem­lekettik genderlik saıasatty júzege asyrý týraly sóz alǵan aýdan ákiminiń orynbasary Larısa Qaıyrǵalıeva atal­ǵan óńirde 16068 halyq tura­tynyn, onyń teń jarymy áıelder qaýymy ekenin aıtady. Osy 8034 áıeldiń ishinen 285 adam kásipkerlikke den qoıǵan eken. Sonyń ishinde 48 áıel «Bastaý Bıznes» baǵdarlamasy boıynsha kásipkerliktiń qyr-syryn ıgerip, óz kásibin bastaýǵa talap qylǵan. «Igilik» nesıe baǵdarlamasy boıynsha 6 áıel jalpy kólemi 27 mln teńge nesıe alyp, oıǵa alǵan sharýalaryn bastap ketken. 

«Damý» kásipkerlikti damytý qory AQ BQO óńirlik fılıalynyń dırektory A.Tilemisov «Damý» qory 2019 jyly 11 719 mln teńge kólemindegi qarjyny óńirdegi shaǵyn jáne orta bıznesti damytý maqsatyna jumsaýǵa jospar­laǵanyn jetkizdi. Qazirdiń ózinde 950 mln teńge nesıe 79 adamǵa berilgen.

Aýyl sharýashylyǵyn qarjy­laı qoldaý qory oblystyq fılıa­lynyń dırektory A.Arslan­baevtyń baıandamasynan áıel ká­sipkerlerge qatysty túrli má­limetke qanyqtyq. Máselen, mal sharýashylyǵy salasynda eńbek etip júrgen áıel kásipkerler 2017 jyly 712 mln teńge nesıe alsa, 2018 jyly onyń kólemi 972 mln teńgege jetken. Al 2019 jyldyń I jartyjyldyǵynda bul kórsetkish 674 mln teńge bolyp, ósim 73%-ǵa jetipti.

Áıelderdiń startap jobalaryn nesıeleý boıynsha da óńirde 64% ósim bar. Al kásibin odan ári keńeıtýdi oılaǵan aqjaıyqtyq áıel kásipkerler 2017 jyly – 259 mln teńge, 2018 jyly – 460 mln teńge nesıe alsa, 2019 jyldyń I jartyjyldyǵynda onyń kólemi 396 mln teńgeni qurap, 56%-ǵa artqan.

 Qojalyq basshysynyń jetistik tarıhy

– Áý basta kásipkerlik jolym kondıterlik seh ashýdan bastalǵan edi. Ol kezde shıkizatty – sút pen qaımaqty jergilikti fermer­lerden satyp alyp júrdim. Esep­tep qarasam, qarjymnyń kóp bóligi osyǵan ketedi eken. Sóı­tip ózimniń fermerlik sharýa­shy­ly­ǵymdy ashtym. Keıin kókónis ósire bastadym. Biz qazir kondıter ónimimizdiń búkil shıkizatyn ózimiz óndiremiz. Aýyl halqy úshin myńnan asa ónim túrin shy­ǵaryp jatyrmyz. Bizdegi jal­ǵyz qıyndyq – jumys qolynyń tapshylyǵy. Jastar aýylǵa kóbirek barsa, alqapta eńbek etse, aýyl kásipkerlerin qoldaı­tyn jaqsy memlekettik baǵdar­lama bolsa, – deıdi «Meniń jetis­ti­gimniń tarıhy-2018» baıqaýy­nyń jeńimpazy, Batys Qazaq­stan oblysy Bórli aýdany О́s­pen aýylyndaǵy «Nur» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Svet­lana Máýteeva.

Qazirgi tańda «Nur» sharýa qo­jalyǵyna iri qara mal ósirý boıynsha asyl tuqymdy sharýashylyq mártebesi berilgen. Sharýashylyq qazaqtyń aq bas sıyry jáne galshteın tuqymdy iri qara ósirýmen aınalysady. 2000 jyldary sharýashylyqta 100 bas sıyr men ondaǵan jylqy ǵana bolsa, qazir 700-ge jýyq iri qara, onyń ishinde 610 bas asyl tuqymdy mal (qazaqtyń aq bas sıyry men sımmental tuqymy), 133 jylqy, 100-den astam edilbaı tuqymdy qoı bar.

S. Máýteevanyń qaraýynda 200 adam eńbek etedi. Olar tegin baspanamen jáne áleýmettik qyzmet jıyntyǵymen qamtylǵan. Sharýa qojalyǵy qus ta ósiredi, jyl boıy kókónispen qamtıtyn jylyjaı da bar. Aýyl halqyn jumyspen qamtyp, tabysqa keneltip otyrǵan kásipkerdiń meıramhanasy, dámhanasy, eki kondıter sehy, naýbaıhanasy, Aqsaı men Oral qalalarynda eki dúkeni úzilissiz qyzmet etip tur.

 Kásip bilimmen bekýi tıis

«Jasyl» ekonomıka jáne G-Global-dy damytý koalısııasy» ZTB Basqarma tóraǵasy Sal­tanat Raqymbekova áıelder ká­sipkerligin damytý úshin genderlik saıasattyń tıimdiligin dáleldep, kəsipker qyz-kelinshekterdiń jet­ken jetistikteri týraly aıtyp berdi.

Forým alańdarynda mamandar san-salaly máselelerdi kóterdi. О́ńirdiń týmasy, AES (AQSh) kor­porasııasynyń drondardy qol­daný jahandyq ınnovasııalyq baǵdarlamasynyń dırektory Ásel Aıapova beınequral kóme­gimen sóz sóılep, óziniń jetistikke jetý tarıhyn ortaǵa saldy. Fo­rým ústinde kóp jyl túrli salada eńbek etken ardagerler aqjaıyqtyq Meńzıpa Jumatova, shyńǵyrlaýlyq Nadejda Álıeva, qaztalovtyq Dına Kenjına, báıterektik Nurzııa Ismaǵulova jáne qaratóbelik Rysty Toı­shy­baevaǵa Qurmet gramotasy tabys etildi. Forým 2019 jyly 7-8 qarashada Nur-Sultan qalasynda ótetin Qazaqstan aýyl áıelderiniń ekinshi forýmyna delegat saılaýmen qorytyndylandy.

Batys Qazaqstan oblysy