Qazaqtyń qarymy men darynynyń erekshe bolǵanyna arǵy-bergi tarıhqa kóz júgirtip, oı toqtatsań kóziń aıqyn jetedi. Búginge jetken ejelgi dáýir sózderi, halyq aýyz ádebıeti, odan keıingi ult danyshpandarynyń dara baılamy ult rýhynyń qaınary bolǵany aıdaı aqıqat. Oqymasa da toqyǵany ushan-teńiz, aqyl dárııasyn aǵytqan jyraýlardyń jyryndaǵy bir shýmaqta shym kestedeı tunyp turýymen qatar, ulttyq fılosofııanyń da bastaýy sanalatyny ras.
«Taza minsiz asyl sóz, Oı túbinde jatady... Oı túbinde jatqan sóz, Sher tolqytsa shyǵady», «Bul zamanda ne ǵarip?.. Ata jurty buqara, О́z qolynda bolmasa, Qansha jaqsy bolsa da, Qaıratty týǵan er ǵarip», dep Asan qaıǵy abyz HV ǵasyrda sóz qudiretin, el qamyn, bereke birlikti bekemdeýdi ósıet etse, biz búgin qunyn bilip, tańǵalyp aıtyp, tamsanyp iship júrgen qymyzdy úsh ǵasyr buryn «Jylqydan asqan mal bar ma, Bıeniń súti sary bal – Qymyzdan asqan dám bar ma!», dep Aqtamberdi babamyz baǵasyn berip ketipti. «Ul on beske kelgenshe, Qolǵa ustaǵan qobyzyń, Ul on besten asqan soń, Til almasa dońyzyń», «Baı bolmaǵan baı bolsa, – Jaılamaǵan saı qoımas, Bı bolmaǵan bı bolsa, – Aıtylmaǵan sóz qoımas, Han bolmaǵan han bolsa, – Qanamaǵan el qoımas», dese Úmbeteı jyraý, Buqar jyraý: «Aı, zaman-aı, zaman-aı... Istiń bári kúmán-aı... Qul-qutandar jıylyp, Quda bolǵan zaman-aı. Arǵymaǵyn joǵaltyp, Taı júgirtken zaman-aı», dep jaqsy menen jamandy salystyryp, saralyq tanytypty.
Bul sózderdiń bári bizge urpaqtar arasyndaǵy sabaqtastyq, ıaǵnı jaqsylardyń aıtqanyn hatqa túsirmese de sanasyna jazyp, aýyzdan aýyzǵa jalǵaǵan zerek zerdeliler jetkizgeni belgili. Naqtylaı aıtsaq, bul qazaqtyń qabiletin, jadynyń myqty ekenin kórsetedi. Onyń ústine burynǵylar muny ulttyq úlgige, aınymas ósıetke aınaldyrǵan. Ony ata men nemere, áje men nemere qyz ustanymymen bekitip otyrǵan. Ondaı úlgi bolmasa rýhanı jaýharlar baıaǵyda-aq joǵalyp tynar edi. Munyń bári buljytpaı oryndaıtyn halyqtyq zańmen oryndalatyn bolǵan. Oǵan adaldyq tanytpaǵandardy atasyna nálet keltirgender esebinde shetke qaqqan.
Iá, aldaǵy abyzdardyń ónegesin ult uıytqysyna aınalǵan úsh bı, el tutastyǵy degende egeýli naıza ustap, ózindeı ójeti kemderge keıigende «Jamandarǵa qarasań, Malyn kórer janyndaı», dep qatýlanǵan Mahambet, órnekti óleńinde: «Sáýleń bolsa keýdeńde, Myna sózge kóńil ból. Eger sáýleń bolmasa, Meıliń tiril, meıliń ól», dep, «Osy men ózim – qazaqpyn.Qazaqty jaqsy kórem be, jek kórem be?», dep kara sózinde halqynyń qadirli qasıetterin de, qabyrǵany qaıystyrar áttegen-aıyn da aıtyp ketken Abaı – qazaq qabiletine tánti etedi.
Alash arystarynyń qabilet qarymynyń shet-shegine ekiniń biriniń óresi jete almasa kerek. Eldik is, ult tili, urpaq bolashaǵy – olar qozǵamaǵan taqyryp kemde-kem. Qozǵap qana qoımaı, shamalary jetkenshe iske asyrǵandary da az emes. Iske aspaǵanyn qaǵaz betinde qaldyryp ketken. Olardyń kemeldikteri, bilim-bilikteri – tanyǵan, túsingen adamǵa taptyrmas qural, adastyrmas baǵyt. Elim, jurtym degende bir salamen shektelip qalmaı, álemniń myqtylarymen oı qaǵystyra kelip, ıyqtasyp tura qalǵanda eńseleri bıik kórinedi. Olardyń kózin kórgen, tálimin alǵan, ony ár qyrynan zaman yńǵaıyna qaraı paıdalanǵan Muhtar Áýezov álemi – qazaq qarymynyń dálel-dáıegi bolarlyq. Jıyrma jasynda «...qazaq eli uıymshyl, eri jaýynger, bıi ádil, namysqor, adamy ári bitimdi, qaıratty saýyqshyl... Dosymen dostasyp, jaýymen jaýlasýǵa tabandy, qaıǵyra da, qýana da biletin halyq», dep osy halyqtyń altyn arqaýy áıel ekenin aıtyp, «...adamdy haıýandyqtan adamshylyqqa kirgizetin – áıel. Sol sebepti áıeldiń basyndaǵy sasyq tuman aıyqpaı halyqqa adamshylyqtyń baqytty kúni kúlip qaramaıdy. Al qazaq, meshel bolyp qalam demeseń, taǵylymyńdy, besigińdi túze! Ony túzeımin deseń, áıeldiń halin túze!», degen eken. Dara Abaıdyń danalyǵyn qara sózde terbeı otyryp, búkil qazaqtyń bolmysyn ashqan da sol Áýezovtiń qabileti edi ǵoı. Al toqsannan asqan Jambyldyń qabileti tipti bólek bolǵan. Oǵan bir ǵana mysal, Nurtas Ońdasynov surapyl soǵys júrip jatqanda, jaýyngerlerdiń rýhyn kóterý úshin Lenıngrad týraly sálem sóz arnaýǵa ótinish jasapty. Sonda uly jyraý «Lenıngradtyq órenim» tolǵaýyn shyǵarypty. Júzge qadam basqan júıriktiń bul jyry jaýyngerlerge rýh berýmen qatar, jaýǵa da soqqy bolyp tıipti. Muny qazaqtyń qabileti demeı kórińiz.
«Oı eńbegin urshyqsha ıiretin qazaqta qabilet jetedi», degen Qanysh Sátpaevtyń, tuńǵysh ǵaryshker Toqtar Áýbákirovtiń oı-óresi men bitim bolmysy qazaqtyń kim ekenin kórsetýmen keledi. Sanaı bersek sańlaqtarymyz jetip artylady. Tek ónegesin úırenýden, ejelden kele jatqan sabaqtastyqtan adasyp qalmasaq bolǵany. Bul ásirese azattyqtyń dámin tatyp, qyzyǵyn kórip júrgen búgingi jasqa da, jasamysqa da, aqsaqalǵa da, bútin qazaqqa qajet bolyp tur.
Qabiletti qazaqtyń altyn arqaýy úzilgen joq. Nebir daryndar dara kórinip júr. Olar ǵylymda da, aýyl elde de, ónerde de, qalamgerler arasynda da mol. Biraq solardy baǵalaý, talantty der kezinde tanyp, ashylǵan jańalyqty, jazǵan shyǵarmany, aıtqan ándi túsiný jaǵy kemshin bolyp turǵandaı. Mıdyń qyryq qatparynan shyqqan aqyldy uǵý jaǵy olqy soǵyp turǵanyn nesine jasyramyz. Osydan kelip, aqyl-oı ıeleriniń shetke ketý úrdisi tyıylýdyń ornyna, kóbeıip bara jatqandaı. Oǵan bir ǵana mysal, bir jyldyń ishinde otyz myńǵa taıaý aqyl-oı ıeleriniń shetke ketkenin basa aıta ketelik. Buǵan qosa, elimizden jyl saıyn shetelderge 14-28 jastaǵy 8 myń qandas shetel asady eken. Myna bir nárseni de aıta ketsek deımiz, bizdegi ǵylymı ataǵy barlar barshylyq. Aty-jóninen keıin jazǵanyna qarasań ataqtary san salaly, akademıkter de barshylyq. Aqıqatyna kelsek, akademık kıeli uǵym edi. Ǵylym doktory ǵylym shyńy, akademık óresine qaraı qatań talappen beriletin ataq edi. Bul kúnderi sol qasıetti ataqqa ıe bolǵandardyń ǵylym doktory, kandıdattardy bylaı qoıǵanda, túk ǵylymı ataǵy joqtar da ıe bolýda. Toı-jıynda olardyń da aty erekshe atalyp, akademık degendi qosý úrdiske aınaldy.
Keıde ǵylymı ataǵy bardyń da, joqtyń da, otandyq ǵylymǵa qosqan úlesi, óndiriske engizgen jetistigi qandaı eken degen oı mazalaı beredi. Mazalaǵan suraqqa jaýap tabyla bermeıdi. Bul jeńil-jelpimen qazaq qabiletin álsiretý emes pe?
Buryn án óneri jalyna qol apartpaıtyn tulpardaı týlap turatyn. Qazir ánshide esep bolmaı barady. Halyqtyń arasynda, ásirese toıda bári janyp turǵan juldyz. Tabystary mol bolǵan soń ba alys elderge baryp sán-saltanatpen demalyp jatqan sýretterin jelige jiberip, biraz jurttyń júıkesine tıip júrgeni jáne bar. Naǵyz juldyzdar shyqqanda olar uıalatyn bolar degenbiz. Joq, órship bara jatqandaı. Bul da qazaq qabiletine kóleńke túsirmeı qoıa ma.
Qazaqtyń myqty ekeni shúbásiz. «Áı, bárekeldi!» degizetin talassyz talanttary da bar. Tek, shyn júırikpen tanylsaq, qazaqtyń qabileti aıqyndalyp, úzilip bara jatqan sabaqtastyq jalǵanar edi. Myqtylyqty myǵym isimizben kórsetpesek, ult qabileti taıazdap, tobyrlyq «saltanat» qura bermek. Muny búgin oılastyrmasaq, erteń kesh bolyp, áli tobyrlyq talǵamdy joıý qıynǵa soǵýy múmkin.