Otyrardyń qaısar qamaldary

Otyrar – álemdik órkenıette ózindik úlesi bar, tarıhy tereń, ta­bı­ǵaty kór­kem, tósinde sulý Syr men erke Arys qatar aqqan, Uly Jibek joly boıyn­daǵy qutty meken. Ejelgi zamannan-aq búkil Shyǵysqa keńinen tanymal Úndi, Qytaı, Vızantııa, t.b. memlekettermen úne­mi ǵylymı, mádenı, eko­nomıkalyq, dıplomatııalyq baı­lanystarda bolyp, qalalarynda ǵy­lym men mádenıet, saýda, ón­diris, dalalarynda egin, mal sharýa­shylyǵy qatar damyǵan aımaq.

Ǵulama oıshyl Ábý Nasyr ál-Farabıdiń týǵan ólkesi Otyrar – Qa­zaq­stannyń ońtústiginde or­nalasqan ortaǵasyrlyq qalalardyń eń belgilisi. VI-VIII ǵasyrlarda Otyrar-Farab Syr­darııanyń orta shenindegi iri feodal ıeliginiń astanasy, IH-HII ǵasyrlarda aımaqtyń bas qalasy, HIII-HV ǵasyr­larda Qazaqstannyń ońtústigindegi asa iri qalalardyń biri, al HVI-HVIII ǵasyr­larda Qazaq handyǵynyń saıa­sı jáne ekonomıkalyq ortalyǵy bolǵan.

 HIH ǵasyrdyń aıaǵynda Otyrar qırandylary men onyń tóńireginde or­nalasqan basqa da eskertkishter zert­teýshi ǵalymdardyń nazarynan tys qalǵan joq. Otyrar eskertkishteri týraly V.V.Bartold, E.G.Smırnov, N.S.Lykoshın, A.O.Rýd­nev, D.N.Lıýshın, I.A.Kas­tane, A.K.Klare, A.Cherkasov, I.T.Pos­tlavskıı, A.N.Bernshtam, E.I.Ageeva, A.G.Maksımova K.A.Aqy­­shev, K.M.Baıpaqov, M.B.Qo­ja jáne taǵy basqa ǵalym­d­ardyń eńbek­terinde keńi­nen jazylǵan. Tarıhı derekterge súıensek, Otyrardyń alǵashqy to­pografııalyq sulbasy 1903 jyly túsi­rilgen. Otyrardy zertteý 1904 jyl­dary A.Klareniń bas­shylyǵymen júr­gizilgen alǵash­qy ǵylymı negizdegi qazba ju­mystarynan bastaldy.

1947 jyly Ońtústik Qazaqstan­da ornalasqan eskertkishterdi zertteý qolǵa alynyp, sol kezdegi Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýty men Materıaldyq mádenıet ıns­tıtýtynyń lenıngradtyq bólimi bir­lese otyryp Ońtústik Qazaqstan arheo­logııalyq ekspedısııasyn (OQAE) qurdy, ekspedısııa basshysy A.N.Bernshtam boldy. OQAE óńirdegi Pyshaqshytóbe, Altyntóbe, Quıryqtóbe, Mar­dan­kúıik, Kókmardan, sonymen qatar Syrdarııanyń soltústik jaǵasyndaǵy Buzyq, Oqsyz, Artyq ata, Qaýǵan ata jáne Sýmaǵar sııaq­ty tarıhı eskertkishterge zertteý jumys­taryn júrgizdi. 1969-1971 jyldary Kemel Aqyshevtiń bas­tamasymen QazKSR Ǵylym Aka­­demııasynyń Sh.Ýálıhanov atyn­­daǵy tarıh, arheologııa jáne etno­­­grafııa ınstıtýty Otyrar eks­­pe­­dısııa­symen jumysty qaıta bastady. Nátıjesinde Otyrar Qazaqstan men OrTalyq Azııa aýma­­ǵyndaǵy barynsha tereń zert­tel­gen ortaǵasyrlyq qala bolyp sana­­lady.

Tarıhtyń, halyqtyń ósý jo­lymen ushtasyp, jal­ǵa­syp jat­qan Otyrar­daǵy ar­heo­lo­gııa­lyq qazba, zertteýler nátı­­je­sin­de tabylǵan, tarıhı mura­la­ry­myz osyndaǵy ǵylymı-zertteý, mádenı-aǵartý jáne arheo­lo­gııa­lyq eskertkishterdi qor­ǵaý mekemesi «Otyrar mem­le­kettik arheo­logııalyq qoryq-mý­zeıi» RMQK qorynda jınaqtalǵan.

Tórt bólimnen turatyn kórmeniń al­ǵashqy bólimin mýzeı qoryndaǵy arheo­logııalyq materıaldardyń erte or­taǵasyrlyq úlgileri III-VIII ǵǵ. tán túp­nusqa jádigerler men derektik materıaldar quraı­dy. II bólimde Ortalyq Azııa men Qa­zaq­stannyń ońtústigindegi qala mádenıetiniń dáýirlegen kezindegi Otyrar, ıaǵnı IH-HII ǵǵ. Otyrardyń tynys-tirshiligin baıandaıtyn eńbekter qorytyndylary men sol kezeńderden jetken arheologııalyq materıaldar. III bólimde HIII ǵasyrdaǵy Otyrardaǵy dúrbeleń, mońǵol shapqynshylyǵy kezin­degi Otyrardyń tirshiligi jáne osy kezeń­derge tán jádigerler, IV bólimde Oty­rardyń qaıta boı kóterýi. Bıleýshi Ámir Temir dáýirinen bas­tap Qazaq handyǵy tusyndaǵy Otyrardyń damý kezeńderinen habar beretin biregeı, túpnusqa zattar men derekter qamtylyp otyr.

ALMATY