Redaksııadan: Almaty oblysynyń tilderdi damytý basqarmasy aımaqtar arasynda alǵashqy bolyp «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 100 jyldyq mereıtoıyna oraı «Til tarıhy: 100 jyldyq jylnama» degen ataýmen pýblısıstıkalyq shyǵarmalarǵa baıqaý jarııalaǵan bolatyn. Baıqaýda 6 qatysýshynyń shyǵarmasy top jaryp, arnaıy syılyqtarmen marapattaldy. Osy baıqaýda júldeli 1-oryn alǵan jýrnalıst Bolat Májıttiń maqalasyn oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz.
Baspasózdiń mindeti kóp. Qoǵamdyq tanymdy qalyptastyrady, talǵamdy ósiredi. Sondyqtan gazetti ómir aınasyna teńeımiz. Desek te, osylardyń ishinen abyzdaı daralanǵan, salmaǵymen saralanǵan biregeıi bar. Ol – «Egemen Qazaqstan»!
Kóne basylym júz jasaǵan ǵumyrynda ne kórmedi?! Basynan ne ótkizbedi?! Almaǵaıyp kezeńderdiń ótinde turdy. Alaıda qaıyspady. О́mir talqysynda sharbolattaı shyńdaldy. Oıynyń keńdigimen, sóziniń ótkirligimen eldik minberge aınaldy. О́ıtkeni «Egemen Qazaqstan» ózinen buryn týyp, Alashty oıatqan ata basylymdardyń jalǵasy. Kezinde qımyl-áreketin qyzyl saıasat baqylasa da, ózegin taza ustaýǵa tyrysty. Ishin bermeýge kúsh saldy. Ashyq sóıleýge shamasy jetpegen kezderde túpki maqsattaryn ymmen uqtyrdy. Halyq jazýshysy, 90-jyldary bas redaktor bolǵan, gazet ataýyn «Egemendi» dep ózgertken Sherhan Murtazanyń aıtqan pikiri bar. «Bul gazetti syılap, qurmetteý – namystyń isi», – deıdi qalamger.
Bas gazettiń eńbegi eren. Táýelsizdikke qosqan úlesi zor. Ony tolyq saraptaý úshin úlken bir ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń quzyry kerek. Al biz «Egemen Qazaqstannyń» tildi damytý máselesine qatysty qyrlaryn qaýzap kórýdi maqsat ettik. Ony óz deńgeıimizben tarazylap, oqyrman retindegi baǵamyzdy ortaǵa salsaq deımiz.
Áńgimeni 2017 jyly 12 sáýirde «Egemen Qazaqstanda» jarııalanǵan Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynan bastaıyq. Onda Memleket basshysy qazaq qoǵamyndaǵy evolıýsııalyq ózgeristerdiń qundylyqtaryn baıandaıdy. «Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol, ulttyq kodyńdy saqtaı bilý» – deıdi. Kodtyń kilti qaıda? Kodtyń kilti – ózimizde, dilimizde jáne tilimizde. Biz turmaq Jer sharyndaǵy mıllıondaǵan, mıllıardtaǵan halqy bar memleketterdiń ózi ana tilin qorǵaýǵa baryn salyp áreket etedi. Qazaq olarmen teń bolyp jaralmasa, kem bolyp jaralǵan joq.
Til – qasıetti taqyryp, názik jáne kúrdeli. «Egemen Qazaqstan» osy erekshelikterdi únemi eskeredi. Máselen, qazaq tili – ana tili retindegi qatardaǵy etnostyq tildiń biri emes. Onyń mártebesi bólek. Ata Zańymyzda aıshyqtalǵandaı, ol – memlekettik til! Qazaq eliniń búkil álemmen teń dárejede baılanysqa túse alatyn resmı qatynas quraly. Elbasymyz Birikken Ulttar Uıymynyń minberinen qazaqsha sóılegende mereıi asyp, kóńili tasyp, shattyqqa kenelmegen jan boldy ma?! Árıne, bolǵan joq. Sebebi sol kúni memleketimizdiń bedeli taǵy bir satyǵa bıiktedi.
«Egemen Qazaqstan» da memlekettik tildiń kúsheıýine múddeli. Soǵan qatysty jaılardy qalt jibermeıdi. Aýzy dýaly, kókiregi kenish kemel zııalylardy áńgimege tartady. 2009 jyly 23 qańtarda Memlekettik syılyqtyń laýreaty, kórnekti jazýshy Tólen Ábdikulynyń «Qazaqtyń bolashaǵy qazaqtyń tilinde» atty maqalasy jaryq kóripti. Avtor bul maqalada eń aldymen qazaq tiliniń mártebesi men onyń zańdyq kúshine toqtalady. Ata Zańda aıtylǵan anyqtamany memlekettik til týraly derbes zań qabyldaý arqyly odan ári nyǵaıtýdy qalaıdy. Barynsha túsinikti etip, taratyp, taldap iske qosýdy usynady. «Qazaq tili qazaqtar úshin bolsa, memlekettik tildi tek qazaqtar úshin dep aıta almaımyz. Memlekettik til – mindetti til. Al ana tili árkimniń óziniń ujdany, perzenttik paryzy» – deıdi. Gazet avtorynyń osyndaı oıly da batyl sózi arqyly kópshiliktiń kókeıindegi talap, tilekti dóp basyp taýyp aıtqan.
Tildiń damýy – el damýynyń quramdas bóligi. Olar ózara úılesýge tıisti tutasqan úderis. Mundaı taqyryptar da «Egemen Qazaqstannyń» materıaldaryna arqaý bolǵan. Sonyń bir mysaly retindegi sózdi belgili qoǵam qaıratkeri, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory Amangeldi Aıtalynyń maqalasynan oqyp kórelik. «Memlekettik til – azamattyq qaýymdastyqtyń negizgi faktory. Onyń ultaralyq úılesimge yqpaly mol» – deıdi «Úılesimniń júgi aýyr, joly alys» degen eńbeginde. Uqqanymyz – qoǵamda memlekettik tildiń yqpaly erekshe bolýǵa tıisti eken. О́ıtkeni ol barsha qazaqstandyqtardy ortaq ıdeologııaǵa jumyldyratyn kıeli qural. Sony ádemi tirkestermen órnektep, dáıektermen, derektermen tolyqtyryp, kópshilikke túsinikti etip qarapaıym qalypta áńgimelegen.
Endi kórnekti til mamany, akademık Ábdýalı Qaıdarovqa toqtalaıyq. «Ultty uıystyratyn qudiretti uıytqy» degen maqalasyn «Egemen Qazaqstannyń» 2002 jylǵy tigindisinen jolyqtyrdyq. Ǵalym til máselesin tereńnen qozǵaǵan, onyń tarıhy men taǵdyryn jan-jaqty talqylaǵan. Tipti ǵasyrlar qoınaýynan syr tartady. Orys ǵalymy V.Radlovtyń, qazaq tilin zerttegen P.Melıoranskııdiń, polıak jazýshysy A.Iаnýshkevıchterdiń «dala demosfenderiniń» tiline tańǵalǵandaryn súıine sýrettegen.
Eýropalyqtar qyzyqqan tildiń búgingi ahýaly qalaı? Ǵalym oǵan da jaýap beredi. Keıbir saıasatkerler ult qasıetine, til qasıetine kózderin jumyp jeńil qaraıdy. Avtor osylardy syn tezine ala otyryp, memlekettik tildiń bolashaǵyn bıiktetý maqsatynda birigýge shaqyrady. «Qazaq halqy búgingi jerjúzilik jahandaný prosesinde birtutas ult bolyp qalyptasý úshin ana tiliniń tas-túıin etip uıystyratyn uıytqy bolar qudiretti kúshine senýi kerek» – deıdi.
Memlekettik til ózine laıyq zor qýatqa ıe bolýy úshin oǵan da úlken qamqorlyq qajet. 2007 jyly el Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen Memlekettik tildi damytý qory dúnıege keldi. Onyń basqa áriptesterinen aıyrmashylyǵy qandaı? «Egemen Qazaqstan» atalǵan qordyń dırektory Berik Ábdiǵalıevpen suhbat jasap, oqyrmandardy tııanaqty jaýapqa qanyqtyrǵan. Qordyń basty maqsaty – qoǵamdyq jobalardy qarjylandyrý arqyly azamattar arasynda memlekettik tilge degen kózqarasty ózgertý men qazaq tiline degen suranys týǵyzatyn jaılarǵa jetkizý eken. Sondaı-aq tildi damytýdaǵy bılik pen qoǵamnyń kúsh biriktirýin qamtamasyz etýge den qoıǵan. Nátıjesinde, «ulttyń rýhy kóterilip, ulttyq namystyń oıanýy» óz qalybyna tússe deıdi. Osylaı dep nasıhat júrgizgen bas basylymnyń shyǵarmashylyq izdenisteri ýaqyt óte kele nátıjesin berdi. «Rýhanı jańǵyrýdy» strategııalyq baǵdarǵa aınaldyrdyq.
Gazettiń júzjyldyq shejiresi – júzjyldyq tarıh. Onyń qaısy betin ashyp qarasańyz da, qazaq qaıratkerleriniń erligine tánti bolasyz. Máselen, gazet «Eńbekshi qazaq» atanǵan kezeńiniń ózinde de ulttyń keleshegine janashyrlyqpen qaraýdy umytpaǵan. 1923-1925 jyldar aralyǵynda Qaz AKSR Halyq komıssarlary keńesiniń tóraǵasy Sáken Seıfýllınniń «Eńbekshi qazaqta» til týraly toǵyz maqalasy jaryq kóripti. Aqıyq aqyn óz oılaryn eshkimnen taısalmaı, qoǵam aldynda búkpesiz aıtqan. «Bizdiń qazaq kommýnısteriniń keıbireýi qazaq tili týraly qatty kirisýge bata almaı júrse, endi bireýleri «ultshyl» dep aıta ma dep boı tartady. Biraq bul – kommýnıstik qylyq emes, ol – jaramsaqtyq, jaǵympazdyq», deıdi. Osy saryn odan keıin de úzilgen joq, «Sosıalıstik Qazaqstanda» jalǵasyn tapty. Alyptar jaqqan qasıetti alaýdyń estafetasy ólmeı, óshpeı búgingi kúnge jetti desek, ol da shyndyq!
San ret qaqpaqylǵa túsken memlekettik tildiń túıini aqyrynda táýelsizdik pármenimen birjolata sheshildi. Latyn álipbıin qabyldaý týraly Elbasynyń Jarlyǵy shyqty. «Egemen Qazaqstan» álipbıdi latyn qarpine kóshirýdiń mazmuny men mánin túsindirýden, nasıhattaýdan jalyqqan joq. «Orys tili men basqa tilderdiń múmkindikteri shektelmeıdi. Jańa álipbıge kóshý qazaq tilin meńgerýdi jetildiredi» – degen Elbasynyń sózi osy úderisterdiń altyn arqaýyna aınaldy.
2017-2019 jyldar aralyǵynda «Egemen Qazaqstanda» latyn álipbıine kóshýdi quptaǵan materıaldar serııasy az emes. Solardyń birnesheýin alǵa tartyp, ataǵandy jón kórdik. Máselen, Sh.Shaıahmetov atyndaǵy Tilderdi damytýdyń respýblıkalyq úılestirý-ádistemelik ortalyǵynyń dırektory Erbol Tileshovtiń «Tildiń múmkindikteri shektelmeıdi», Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Ábsattar Derbisáliniń «Latyn álipbıiniń bereri kóp», belgili qalamger, Parlament Májilisiniń depýtaty Saýytbek Abdrahmanovtyń «Rýhymyzdy jańǵyrtýdyń jarqyn jetistigi», Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti Murat Jurynovtyń «Budan ári sozýǵa bolmaıdy» atty maqalalarynda tildi damytýda durys tańdaý jasalǵany san qyrynan dáleldenip tereń mazmunmen aıtylǵan.
Árıne osynaý shaǵyn maqalada «Egemen Qazaqstandy» túgel qamtyp shyǵý múmkin emes. Eń bastysy, el gazetinde barlyq áriptesteri úlgi etetin taǵylymdardyń mol ekenin baıqadyq. Ol jumystar ózara úılesken qalypta, óskeleń ýaqyt talaptaryna saı ulttyq rýhanııatqa óris ashýda. Bul – jańashyldyqqa bet burǵan redaksııa ujymynyń ózara birliktegi tyń izdenisteri, básekelestikke laıyqty serpini. Jańa úderis, ásirese jańa ǵasyrdyń jalyndy azamattary – jastarǵa unaıtyny anyq. Olardyń gazetke degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrady degen senimdemiz.
Qazaq tili nyǵaıyp keledi. Ol – qazaqstandyqtardyń basyn qosatyn ortaq til. Til múddesine qyzmet etken «Egemen Qazaqstan» ǵasyrlyq merekesinde jańǵyryp, túlep jańa beleske kóterilip otyr.
Bolat MÁJIT,
Almaty oblystyq «Jetisu» gazetiniń tilshisi