Ulttyq sanany rýhanı jańǵyrtý, túletý máselesinde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar:rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynyń mán-maǵynasy, orny erekshe. Taıaýda bizdiń tilshimiz Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý memlekettik ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Sábıt Jámbekpen tildesip, osy taqyrypty qaýzaǵan bolatyn.
– Ulttyq sana tarıhynyń damý kóshinde uly babalar ónegesi, uly tulǵalar taǵylymy, ulttyq tálim-tárbıe arqyly úzdiksiz berilip otyrady emes pe? Ulttyq sana – ult rýhanııatynyń negizi. Osy arnada sóz sabaqtasaq?
– Ulttyq sanany ult rýhanııatynyń ózegi deıtin sebebimiz, tarıhta qazaqty ult retinde saqtap, qalǵan dúnıe – ulttyq sana. Ulttyń rýhanı áleminde saqtalatyn ulttyq sana urpaqqa rýhanı dástúrler aınalymy arqyly beriletindikten, eldiń birligi, ulttyń tutastyǵy joǵalmaı tarıhtyń qıly kezeńderiniń ózinde óziniń rýhanı bolmysyn saqtaǵan. Qazaq ultynyń ulttyq sanasy – eldik, birlik, ar-namys, batyrlyq, erjúrektilik, tektilik, kisilik, ımandylyq, adaldyq, tazalyq, namysshyldyq, qamqorlyq, ulttyq qasıetti tereń sińirý sııaqty ustyndardan quralady. Ulttyq sananyń máıegi – ulttyń tarıhynda jatyr. О́z tarıhyn bilgen urpaqtyń tárbıesi de kúshti bolady. Tarıhı zerde, taǵylym, jalǵan shyndyqqa senbeıtin, ony qabyldamaıtyn oıly, aqyldy jastardy qalyptastyrady. «О́tkendi bilmeı, bolashaqty baǵdarlaýyń qıyn» depti Nobel syılyǵynyń ıegeri, aǵylshyn jazýshysy Djordj Orýell. Tarıhı zerdesi kúshti qoǵamda el tarıhyna qatysty shyndyqtar burmalanbaıdy, tarıhı biligi kúshti urpaq árdaıymda óz dáýiriniń, óz qoǵamynyń aınymas, durys, ádil synshysy bola biledi. Sondyqtan syrtqy saıası kúshter qashan da ulttyń rýhanı dúnıelerine qyzmet etetin tetikterdi, sol tetikterdi jasaıtyn adam sanasyn ózgertý, ózderine tartý arqyly tarıhı shyndyq, kózqaras – tujyrymdardy burmalaýǵa, ózgertýge, buzýǵa umtylyp baǵady. Bir kezderi «Ulttyń tarıhy ne úshin qajet?» degen suraqqa Alash zııalylary bylaı dep jaýap bergen: «О́ziniń tarıhyn joǵaltqan jurt, óziniń tarıhyn umytqan el qaıda júrip, qaıda turǵandyǵyn, ne istep, ne qoıǵandyǵyn bilmeıdi. Keleshekte basyna qandaı kún týatynyna kózi jetpeıdi. Bir halyq óziniń tarıhyn bilmese, bir el óziniń tarıhyn joǵaltsa, onyń artynsha ózi de joǵalýǵa yńǵaıly bolyp turady. Dúnıede ózge jurttar qatarynda kem, qor bolmaıtyn, tuqymym quryp qalmasyn degen halyq óziniń shejiresin ımanı dárejesinde uǵyp bilýge tıis».
– Sonymen tól tarıhymyzdy qadirleý, ony saqtaý – ulttyq sanany qurmetteý, tarıhyńdy bilý ulttyq sanany ıelenýmen teń degen sóz ǵoı. Halqymyzdyń asyl qasıetterimen, tájirıbelerimen órilgen ulttyq sana ortaq rýhanı qundylyǵymyzǵa aınalýy qajet emes pe?
– Qoǵamdaǵy ulttyq ıdeıa da, ulttyq ıdeologııa da tarıh arqyly jasalady. Tarıhsyz dinge de, dilge de qajet qundylyqtardy júıeli túrde ıgerý múmkin emes. Álemdegi ǵalamtor jelisindegi ótkinshi áseri mol sanany burmalaıtyn aqparattardan tarıhı zerde, tarıhı bilim jáne ulttyq sana arqyly ǵana urpaqty qorǵaı alamyz. Sanasy bıik adam adaspaıdy. Ulttyq sana tarıhı tanymnan týyndaıdy. Tarıhı tanymy men zerdesi bıik árbir jan óz dástúri men dilindegi erekshelikterdi uǵyný arqyly túrli aǵymdardyń jeteginde, yqpalynda ketpeıdi, adaspaıdy. Ult zııalylaryn eldik, memlekettilik ıdeıasyna biriktiretin ulttyq sana. Sana damýynyń evolıýsııalyq satylary: atalyq sana, rýlyq sana, tobyrlyq sana, buqaralyq sana, qoǵamdyq sana dep sanamalaıtyn bolsaq, qoǵamdyq sananyń eń joǵary, mańyzdy túri – ulttyq sana.
Alash zııalylary ulttyq sanany kóterý arqyly jurt isin damytýdy kózdeıdi. Olar áleýmettiń, áleýmet múshesi árbir adamnyń kóńil kúıi halyqtyń ishinde ǵana júrgende bilinedi. Bıikte turyp qoǵamda bolyp jatqan nárseni adam kórse de, onyń ishki jaǵdaıyna úńile almaýy múmkin dep eskertedi. Sondyqtan da alǵashqy qazaq zııalylary halyqtyń ishinde júrip, tikeleı eldiń máselesin kóterip, ony sheshýdiń ońtaıly jolyn halyqpen birlesip izdegen. Ult zııalylarynyń boıyndaǵy buqarashyldyq qasıet – ult tanymy men ulttyq dástúrlerdiń qoınaýynda jatyr. Sondyqtan da ult maqsatyn, ult sanasyn alǵa jeteleýde ult zııalylaryna úlken jaýapkershilik júktelgen. Qandaı kezeń, qandaı zaman bolmasyn qazaq balasyna dini men dilinen adasý jat nárse bolyp tabylady. О́tken tarıhymyzǵa barlasaq, qazaq bolmysynyń aıasyna ulttyń rýhanı ıgiligine aınalǵan tarıh, din, dástúr, mádenıet, ádebıet, tárbıe bir-birine qarsy kelmegen. Bul týrasynda Alash zııalysy Júsipbek Aımaýytov bylaı dep jazypty: «Qazaq kúneltý jaǵynyń mádenıetinen mesheý qalsa da, aqyl, qııal, sezim jaǵyna, bilim tilimen aıtqanda rýh mádenıetinen kende emes. Qazaqtyń jeriniń astynda asyl qazyna, ken baılyǵy mol dep ańyz qylysady. Sondaı mol qazyna qazaq eliniń ishinde de jatyr. Ol ne deseńiz, ádebıet, án-kúı».
Kún kórý tásilin syrttan juqtyryp, úırene berýge bolady. Rýh mádenıetin bótennen qaryzǵa ala berýge bolmaıdy. Alsa da, halyqtyń kókeıine kópke deıin qonbaıdy. Endeshe, ózimizde bar dáýletti jaryqqa shyǵaryp, iske jaratýǵa talpyný kerek. Elbasymyz da óziniń joǵaryda atalǵan baǵdarlamalyq maqalasynda álemdik, órkenıettiń úderiske ózimizdiń eń ozyq minez-bolmysymyzben, ulttyq qadir-qasıetimizdiń, dástúrlerimizdiń ómirsheń jaqtaryn ulttyq, álemdik brendke aınaldyra otyryp kirigý arqyly álemdik órkenıetpen jarasymdylyq sıpatyn tanytý haqynda oı tolǵap otyr. Qazaq halqynyń qanyna sińgen dástúrli kórinisi – qonaqjaılylyq. Etnostyń eń bir jarqyn etnomarkerlik belgisi. Alys bolsyn, ıá jaqyn bolsyn, tanysyn, tanymasyn, baı bolsyn ıá kedeı bolsyn basqa jaqtan úıge kelgen adamdy, meımandy barymen qarsy alý, jaqsy asyn berý, jaıly tósekke jatqyzý – qazaq halqynyń ejelden qanyna sińgen salt-dástúrleriniń biri. Qazaqtyń osyndaı meıirbandyǵyn, qonaqjaılylyǵyn HIH ǵasyrda qazaq dalasyna ártúrli sebeptermen kelgen orys, polıak halqynyń oıly adamdary izgi nıetpen, iltıpatpen erekshe atap ótken. Orystyń áıgili til mamany V.I.Dal: «Qazaq jerine óttiń eken, ámııanyńdy qaltańa salyp qoı. Jyltyratyp tıyn sanap otyrǵanyń bul eldiń ádet-ǵurpyna ersi» depti. «Jer sharynyń beldeýin (ekvator) jaǵalaı qazaqtardy jaıǵastyrsa, jer júzin bir tıynsyz aınalyp shyǵýǵa bolady» deıdi qazaq jerine jer aýdarylyp kelgen polıak revolıýsıoneri A.Iаnýshkevıch. Qazaqtyń aqkóńildiligin, qonaqjaılylyǵyn, soǵys ónerine beıimdiligin kózimen kórgen, HH ǵasyrdyń basynda Túrkistanda bolǵan pıǵyly taza orys generaly A.Sýzdalsev: «Qazaqtar – sýnnıt musylmandary. Áıelderi birshama erkin júredi. Betteri ashyq, ójet, ótkir. Tilderi túrik, minez-qulqy jaǵynan eń unamdy halyq. Kek saqtamaıdy, kóp sóılemeıdi, qonaqjaı. Soǵys ónerine asa beıim ári erjúrek, jylqyny jaqsy kóredi jáne eń myqty shabandozdar» degen.
– Ádebıet qoǵamdyq ómirdiń aınasy deıtin bolsaq, ult sanasynyń jarqyn kórinis tapqan salasy ol – týǵan ádebıetimiz, qazaq ádebıeti emes pe?
– Qazirgi qazaq prozasy ulttyq taqyryptyń nári men sólinen, ulttyq kórkemdik dástúrlerdiń úlgilerinen qunarlanǵan, álemdik ádebı dástúrdiń poetıkasynan sýsyndaǵan, tanymdy, zerdeli bıik proza. Nobel syılyǵyna ıe bolyp jatqan biraz shyǵarmalardyń kórkemdik sapasy qazaq prozasynyń bıik úlgilerinen oq boıy tómen tur. Bar másele – qazaq prozasynyń álemdik ádebı keńistikte jetkilikti nasıhattalmaýynda. Qazirgi óleńderdiń taqyryptyq dıapazony keń de sanalýan. Ejelden kele jatqan súıispenshilik, kóńil kúı lırıkalaryn bylaı qoıǵanda, ejelden aýyzǵa qaqpaq bolǵan, buǵaýly taqyryptar: ult múddesi, onyń ótkeni, bolashaǵy, qazirgisi ejelgi túrkilik dáýir, túrkilik sana, dinı sana sııaqty taqyryptardyń tyǵyny aǵytyldy. Osynyń barlyǵyn táýelsizdik jyldarynda qol jetkizgen jetistikterimiz, erkindigimiz dep túsingen jón. Burynǵydaı ádebı shyǵarma qalaı jazylý kerek, neni jazý kerek, neni jazbaý kerek dep baqylaý qoıatyn partııalyq senzýra joq. Neni jazsań da erkiń! Tek kórkemdik maqsat-muratty umytpasań, estetıkalyq ıdealdan aýytqymasań boldy.
Qazirgi qazaq prozasynda postmodernıstik sıpattaǵy shyǵarmalar týa bastady. Mysaly, M.Maǵaýınniń «Qypshaq arýy», «Jarmaq», T.Ábdikovtiń «Parasat maıdany» sııaqty shyǵarmalarynda tulǵanyń ekiudaıylyǵy, tulǵanyń qos jarymy sııaqty sıpat belgiler bar. Aınala, ortaǵa, shyndyqqa degen adam tabıǵatyndaǵy qarama-qaıshy sıpattar, qubylystar, ekiudaı sezimder, kózqarastar, tujyrymdar, poezııalyq keıipkerler, tulǵalar tosyn belgileri arqyly ashylady.
Qazirgi qazaq ádebıetinde ulttyq sanany baıytatyn qundy dúnıeler az emes. Tek jas tolqyn jaqsy dúnıeni boıyna sińirip, kemeldenip ósse deısiń. Al ulttyq sananyń ult retinde bekı túsýine qanshalyqty qyzmet etetindigin hal-qaderimizshe aıtýdamyz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»