Kómir kenishteri: aýyldyń baǵy ma, sory ma?..

Kómir kenishteri: aýyldyń baǵy ma, sory ma?..

Beısenbi, 28 aqpan 2013 7:09

Baıanaýylǵa bara jatqan joldyń boıy kómir tasyǵan mashınalar. Kómir Maıkóbe ken orny – «Maıkóben-Vest» jáne «Gamma» seriktestikterine qarasty Taldykól, Sarykól kenishterinen qazylyp alynýda. Qorshaǵan ortanyń tazalyǵy jóninde aýyz ashpas buryn, kóliktik baqylaý komıteti tyıym salyp, baqylaý jasamasa, kúni-túni tonnalap kómir tasıtyn aýyr salmaqty mashınalardyń joldy qoparyp tastaıtyndaı túrleri bar.

 

Beısenbi, 28 aqpan 2013 7:09

Baıanaýylǵa bara jatqan joldyń boıy kómir tasyǵan mashınalar. Kómir Maıkóbe ken orny – «Maıkóben-Vest» jáne «Gamma» seriktestikterine qarasty Taldykól, Sarykól kenishterinen qazylyp alynýda. Qorshaǵan ortanyń tazalyǵy jóninde aýyz ashpas buryn, kóliktik baqylaý komıteti tyıym salyp, baqylaý jasamasa, kúni-túni tonnalap kómir tasıtyn aýyr salmaqty mashınalardyń joldy qoparyp tastaıtyndaı túrleri bar.

Buryn qazaqtar Shóptikóldiń kómirin qazyp alyp paı­dalanǵan kórinedi. Qazaqtar buryn Maıkúbi dep ataǵan qońyr kómir alaby Sa­rykól, Shóptikól, Taldykól, Tas­qudyq jáne Tamdy dep ataldy. «Maı­kóben-Vest» kásiporny na­ryq kelgen kezde «Ekibastuzkómir» bir­lestiginiń quramynda bolyp, odan keıin amerıkalyq kompanııaǵa, bi­raz jyl «Qazaqmys» korporasııa­syna qarady. Toqsanynshy jyldary Maıkóbeniń kómirin Vengrııa, Rýmynııa sııaqty elder paıdalanǵan kórinedi. Bul kúnderi kenishter jeke menshiktiń qolynda. Biz Shóptikól, Sulýjon, SES dep atalatyn shaǵyn aýyldardyń qasynan júrip kenish aýmaǵyna óttik. Jyldar boıy jón­deý kórmegen qara joldyń kómir tasıtyn aýyr júk mashınalarynyń ekpinine tótep berýi de ekitalaı. Ke­nish­te qyzý jumys, qarbalas ýaqyt. Kásiporyn ashylǵaly birneshe basshy aýysyp ta úlgerdi. Qazirgi basshylyq Májilis depýtaty bolǵan, kezinde «Ekibastuz kómir» memlekettik ón­diristik birlestiginiń bas dırekto­ry, «Bogatyr Aksess Kómir» se­riktestiginiń óndiris jónindegi oryn­­­­­basary qyzmetterin atqarǵan ataq­­­­ty kenshi Amanqos О́tegenovke júktelipti.

– Maıkóbe kenishiniń qońyr kómiri Ekibastuzdyń qoınaýynan qazylatyn tas kómirden erekshe otyn túri, ony lıgnıt dep ataıdy. Bul kómir tez janady, kúli az. Biraq, tas kómirge qaraǵanda qy­zýy tómen. Negizinen,  turǵyn úılerde peshke jaǵylatyn kómir, – dep Amanqos aǵamyz jalpy sıpatta­masyn aıtyp ótti. – Jalpy, kenish 6,4 shaqyrymǵa sozylyp jatyr. Ken ornynyń tereńdigi 80 metr­ge jýyq. Árıne, bul tereńdik 270 metrge deıin tereńdegen «Bogatyr» kenishimen sa­lystyrýǵa kelmeıdi. Kenishtiń túbinde jatqan kómirdi qazyp, tasymaldaý – basty mindetimiz.

Biz kenishtiń ótken jyldardaǵy kómir óndirisin ósirý jumystaryna kóz saldyq. 2010 jyly 3 mlrd. teńge kóleminde ınvestısııa quıylypty. Sol jyly alǵash ret rekordtyq kór­setkishke qol jetkizip, 5 mıllıon 300 myń tonna kómir qazyp, tu­tynýshylarǵa jetkizilipti. Bıylǵy jyly da byltyrǵy kórsetkishterden túspeıtindeı kómir óndirilmekshi.

Kásiporynda jumysshylar sanyn qysqartý máselesi joq pa, degen suraǵymyzǵa óndiristiń aty – óndiris, jaǵdaıymyz tutynýshy men suranysqa baılanysty, qysqartýlar jaıynda birden kesip aıtý da qıyn, biraq, bári de múmkin, dedi kásiporyn basshysy.

Tutynýshylar qatarynda Eki­bastuz GRES-1 stansasy, О́skemen, Reseıdiń Iýjnoýralsk, Chelıabi qalalarynyń stansalary, basqa da óndiris oryndary bar. Sonymen qatar, 45 kılolyq kómir salynǵan qaptar Ýkraınaǵa da jiberilipti. Eger kómir tasymaly temir jol arqyly úzdiksiz júzege asqanda onyń ózi kenishtiń jumysyn odan ári shırata túser edi. Alaıda, bizdiń elimizde júk vagondary tapshylyǵy bar ekeni bárimizge belgili. Jumysqa qolbaılaý bolatyn máseleniń biri de osy. Ekibastuzdaǵy vagon qurastyrý zaýyty tolyq iske qosylǵanda, múmkin bul olqylyqtyń ornyn toltyryp ta qalar. Sondyqtan, eńbek ónimdiligin arttyrý maqsatynda 11 «BelAZ» kóligi satyp alynypty. Bir «BelAZ»-dyń quny – 380 mıllıon teńge turady eken. Bul kúnderi bul jerde myńnan asa adam jumys jasaıdy. Nemistiń rotorly ekskavatorymen qazylǵan kómir «BelAZ» markaly júk kólikterine tıelýde. Alyp kóliktiń bireýine 130 tonna kómir tıeledi.

Qońyr kómirdiń bir tonnasy 2413 teńge turady. Maıkóbeniń kómirin tek bizdiń oblystyń aýdan, aýyl-qalalaryna ǵana emes, ózge óńirlerge, Reseıge de jetkizýdemiz. Aldaǵy ýaqytta jumysshy-qyzmetkerler úshin kenish basqarmasy keńseniń janynan jataqhanasy, basqa da qurylymdyq júıeleri bar keshen qurylysyn qolǵa almaq oıymyz bar. Al, ekibastuzdyq stansalar negizinen Ekibastuzdyń tas kómirine laıyqtalyp salyndy.Úıdegi pesh­tiń qyzýy men alyp stansalar pesh­teriniń arasy jer men kókteı ǵoı, deıdi Amanqos О́tegenov.

Elbasy jıi aıtatyn máseleniń biri –  bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi. Aldyńǵy jyly «Maıkóben-Vest» kásiporny Baıanaýylda, Maıqaıyńda jasóspirimderge arnap jasandy kógaly bar árqaısysy 500 mıllıon teńge turatyn shaǵyn fýtbol alańdaryn jasap, meshitterge tegin kómir túsirip, Sulýjon, Shóptikól aýyldaryndaǵy balalarǵa oqý quraldaryn alyp beripti. Kóktemgi tasqynda joldy sý shaıyp ketkende, qaıtadan qalpyna keltirý jumystaryna kompanııa tehnıkalaryn jumyldyryp kómekke kelipti. Jaýapkershilik degennen shyǵady, bastysy «Gamma» seriktestigi bol­­syn, «Maıkóben-Vest» serik­tes­tikteri bolsyn, kenishter osy Su­lýjon, Shóptikól, SES, Birlik aýyl­darynyń mańynda ornalasqan. Árıne, kásiporyndardyń el ekonomıkasyna qosyp jatqan úlesteri de bar, adamdardy jumyspen, óńirlerdi kómirmen qamtamasyz etip otyr. Buny eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Al, aýyldyqtardy, eń bastysy, ózderi ómir súrip otyrǵan qorshaǵan ortanyń tazalyǵy, ekologııa máselesi alańdatady. Shaǵyn úsh aýylda 700-deı adam turady. Úsh aýyldyń 326 adamy osy kenishte eńbek etýde. Sóıte tura irgesinde kómir kenishteri bola tura, aınalasynda bir buraý jasyl aǵash kórinbeıtin qaz-qatar turǵan úsh aýyldyń júdeý kórinisi kóńil qulazytady. Aýyldardyń jańa zaman kóshine ileskenderi durys-aq bolar edi. Bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi osy turǵyda kórinis taýyp, aýyldarǵa qoldaý jasalsa dep oılaısyń. Pavlodar – Baıanaýyl tas jolynan aýyldarǵa keletin jol ne oblystyq, ne aýdandyq mańyzy bar joldar qataryna jatpaıtyn kórinedi. Kenish «bul joldy ákimdikter jón­desin, al, ákimdikter kómir tasymaldaıtyn kásiporyn jóndep bersin» dep bir-birine siltep otyrǵan sekildi. Nátıjesinde, qa­rapaıym aýyl halqy eki ortada qaldy.

Aýyldyqtarǵa basqa jerlerge kóshińder degen usy­nystar aıtylypty. Bul kenishtiń mańaıyndaǵy úsh aýyldyń bolashaǵy joq aýyldar qataryna alynyp, attary joǵalady degen sóz. Másele, aýyl­dyń ekologııalyq jaǵdaıy, qorshaǵan ortanyń lastanýynda bolyp tur. Aýyldar bir emes, Maıkóbe, Tal­dykól, Sarykól atalatyn úsh ke­nishtiń ortasynda ornalasqan. Kó­miri qazylyp alynǵan shuńqyrlar ashyq kúıi qalypty. Iesiz qalǵan Shóptikól kenishinde paıda bolatyn endogendik órtterden, kómir tasymaldaıtyn úlken júkti kólikterdiń qozǵalysynan aýada kúl men tútinniń shoǵyrlanýy jaıly málimetter bar. Bul jaıynda oblystyq máslıhattyń ekologııa jáne qorshaǵan ortany qorǵaý máseleleri jónindegi turaqty komıssııasy da jıi másele qozǵap, Shóptikól aýyl turǵyndarymen kez­desýlerinde áldeneshe ret aıtyldy. Qulaq asar eshkim joq. Aýyl aqsaqaly Karldyń aıtýynsha, ıesiz qalǵan kenishtiń úıindileri kirpish shyǵarýǵa taptyrmas shıkizat kórinedi. Qazirgi kenishterdiń ózinen jaz aıynda shań burqyrap, qalyń tútinnen eshteńe kórinbeıdi eken. Úshinshi másele, aýyldar sýsyz otyr. Tasymalmen jetkiziledi. Kenish basqarmasynyń ásem ǵımaratynda da sý joq eken.

«Serpilis» atty kommýnaldyq kásiporynnyń MTZ-82 traktory halyqqa sý jetkizip berýge úlgere almaıdy. Baqsha ósirý degendi qoıdyq. Mal basy azaıdy. KBM táýligine 700 lıtr sý beredi, aýyl úshin bul sý jetkiliksiz. Ekologııalyq jaǵdaı týraly, sý qubyry tartylsa degen ótinishti aıta-aıta qajydyq, deı­di Karl aqsaqal. Aýyldyqtar kenish basshylyǵynyń bıylǵy jyly aýyldyń janyndaǵy 14-shi skvajınanyń sý qoryn zertteýge 12 mıllıon teńge bólý, basqa da jobalaý-smetalyq qujattamany ázirleý ju­mystaryn qarjylandyrýdy qolǵa alamyz degen ýádesine úmit artyp otyr. Depýtattar jer asty sýlaryn zertteý merzimin jáne jobalaý-smetalyq qujattardy daıarlaý men kelisý rásimin, Shóptikólde sý tapshy ekendigin jáne sýdyń joq­tyǵy turǵyndar densaýlyǵyna zı­ıan ekendigin eskerte otyryp, oblys ákiminiń orynbasary Nurjan Áshim­betovke ótinish hat joldapty.

– Jalpy,  №14 skvajına kenishtiń qaraýynda, sondyqtan aýdandyq ákimdik kenishpen birlesip, aýylǵa tartylatyn sý qubyrynyń jobalaý qujattaryn jasaýlary qajet, – dedi Nurlan Áshimbetov arnaıy baryp sóıleskenimizde.

Prezıdent ótken jyly Shetel ınvestorlary keńesinde kásipkerler alyp-satýmen emes, ken oryndaryn damytýmen jáne qarjylandyrýmen aınalysýy tıistigin aıtqan bolatyn. Jańa ındýstrııalyq baǵdarlama aıasynda Memleket basshysy Úkimet aldyna jańa mindetter qoıǵany belgili, sonyń ishinde jer qoınaýyn paıdalaný salasy da bar. Sondaı-aq, elimizdiń mıneraldy-shıkizat bazasynyń qaıta toltyrylýyna, geologııalyq barlaý jumystaryn qarjylandyrýǵa, tabıǵı baılyqtardy oryndy paı­dalanýǵa, salaǵa qajetti mamandardy daıarlaý máselelerine nazar aýdarylýy qajet ekeni aıtyldy. Bul sózder Baıanaýyl aýyldary mańaıyndaǵy kómir óndirýshi kásiporyndardy oılandyrýy tıis.

Aýaǵa shyǵarylatyn zııandy qos­palarǵa shekteý jasalyp, eko­lo­gııalyq talap qoıylsa, aýyldy tunshyqtyryp otyrǵan jaǵdaı bas­qasha bolar edi.

Farıda BYQAI,

«Egemen Qazaqstan».

Pavlodar oblysy,

Baıanaýyl aýdany.