Ekonomıka men qoǵam qurylymy, olardyń baılanysy neǵurlym kúrdeli, serpindi jáne ózgermeli bolyp barady. Mysaly, sońǵy jyldary memlekettik qurylymdardyń sany artyp, soǵan sáıkes paraqorlyq ta kúsheıe túskeninen sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres máselesi týyndady.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aıtqandaı, qoǵam tarapynan qadaǵalaýdy qatańdatý arqyly bul «indettiń» betin qaıtarýǵa, Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi jáne Qoǵamdyq keńesterdiń jumysyna ózindik oı-pikiri qalyptasqan qabiletti, kásibı jáne belsendi azamattardy tartyp, eldegi jaǵdaıdy jaqsartýǵa bolady.
Memlekettiń tıimdiligin arttyrýdyń basymdyqtarynyń biri – saıası transformasııa. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda Qazaqstandaǵy saıası reformanyń erekshelikterin atap ótti: «Men ýáde etken saıası jańǵyrý úderisi azamattarymyz ben memleketimizdiń múddelerine sáıkes, birtindep úzdiksiz júzege asyrylady. Negizsiz, júıesiz saıası yryqtandyrý eldiń ishki saıası ahýalynyń turaqsyzdyǵyna, tipti memlekettilikten aıyrylýǵa ákelip soǵatynyn álem elderiniń tájirıbesinen kórip otyrmyz. Sondyqtan biz saıası reformalardy «asyǵystyqqa salynbaı», kerisinshe, kezeń-kezeńimen, tabandy túrde jáne jan-jaqty oılastyryp júzege asyratyn bolamyz. Elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómirin jańǵyrtpaı, tabysty ekonomıkalyq reformalardy iske asyrý múmkin emes. Bul – bizdiń ustanatyn basty qaǵıdatymyz».
Qabyldanatyn sheshimder ashyqtyǵynyń osyndaı qaǵıdaty óte mańyzdy. Jáne odan da mańyzdy nárse – olardyń negizdemesi. Qaýly, zań nemese baǵdarlama nege, qandaı negizge súıenip, qandaı oımen qabyldanady. Osyny azamattarǵa túsindirý kerek. Onyń ústine, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynda: «Memlekettik organdar, qoǵamdyq birlestikter, laýazymdy adamdar jáne buqaralyq aqparat quraldary árbir azamatqa onyń quqyqtary men múddelerin qozǵaıtyn qujattarmen, sheshimdermen jáne aqparat kózderimen tanysý múmkindigin qamtamasyz etýge mindetti» dep jazylǵan.
Biraq tájirıbe bári zańdaǵydaı bola bermeıdi. Memlekettik organdar, ásirese memlekettik qarjyǵa qatysty qandaı da bir derekterdi usynýǵa asyqpaıdy. Al memlekettik baǵdarlamalardyń oryndalmaý sebepteri týraly túsinikteme berilmeıdi, biraq onyń basqa da jaǵy bar. Derekter jarııalanady. Biraq qatardaǵy azamat eshteńe túsine almaıdy. Bul tusta «ashyq derekter» degen uǵym da bar. Bul – qarapaıym azamattar úshin qoljetimdi, taldaý jáne jalpylaý úshin qoljetimdi túrde aqparatty jarııalaýdyń arnaıy tásili.
Turaqty zańdylyqtardy eskerý qajet. Bılik tarapynan aqparattyń taralýyn baqylaý neǵurlym kúshti jáne kommýnıkasııanyń resmı arnalaryna senim deńgeıi neǵurlym tómen bolsa, beıresmı kommýnıkasııanyń senim deńgeıi soǵurlym joǵary bolady. Osydan qoǵam resmı derekkózderge qaraǵanda, keıde teris pıǵyldy aqparattyń balamaly kózderinen kóbirek qanyǵady. Biz muny kúndelikti ómirde ınternetti paıdalanǵanda baıqap júrmiz. Dástúrli BAQ-tarǵa qaraǵanda jelilik tehnologııalar aqparattyń shektelmegen qaınarynyń kózin ashady.
Jaǵdaıdy jaqsartý úshin sheteldik tájirıbeni de qaperge alǵan jón. Mysaly, Vıskonsın shtaty Maskıgo qalasyndaǵy (AQSh) sýmen jabdyqtaý kompanııasy óz qyzmeti týraly jarııa aqparat beredi. Munda aýdıtorlyq kompanııa rastaǵan qarjylyq esep, eskertýler men barlyq esepter ǵana emes, sondaı-aq basqa da kóptegen paıdaly aqparat jarııalanady. Olar – qyzmettiń ózindik quny, paıdalanylatyn tehnologııalar, ınvestısııalaý josparlary jáne taǵy basqa maǵlumattar.
Jalpy memlekettik organdardyń ashyqtyǵynda bas aýyrtatyn eshteńe joq. Mysaly, AQSh prezıdenti kelesi jylǵa arnalǵan bıýdjet jobasyn bir jyl buryn aqpan aıynda Kongreske engizedi. Sodan keıin árbir tarmaqtyń tyńdalymy men talqylanýy qazan aıyna deıin ótedi. Osylaısha Kongress bıýdjetti qarastyrady, árbir bólimdi egjeı-tegjeıli talqylaıdy. Árbir tarmaq boıynsha túsinikteme alady. AQSh-taǵy qatardaǵy azamattarmen qarym-qatynas ta úlgi bola alady. Azamattyń kongresmenge qandaı da bir másele boıynsha kez kelgen ótinishi tez qaralady jáne ol tıisti jaýap alady. Depýtattar saılaýshylardy elemeý aldaǵy saılaýda sátsizdikke ushyraýyna yqpal etetinin jaqsy túsinedi. Jyl saıyn AQSh úkimeti halyqtyń 150 myńǵa jýyq talap-tilegin nazarǵa alady jáne olarǵa jaýap bere otyryp, shamamen 60 mıllıon dollar jumsaıdy.
Osy tusta Memleket basshysynyń Parlamenttiń qoǵam men bılik arasyndaǵy kópir ekenin birneshe ret atap ótkenin eskerý kerek. Sondyqtan Qazaqstannyń saıası júıesindegi Parlamenttiń rólin jandandyrýǵa basymdyq beriledi. Prezıdent óz Joldaýynda: «Qoǵamdy tolǵandyryp otyrǵan negizgi máseleler kóshede emes, Parlamentte jáne azamattyq dıalog aıasynda talqylanyp, sheshimin tabýy tıis. Depýtattar Úkimetke ózekti máselelerge qatysty saýaldaryn joldap, naqty sharalar qabyldaýdy talap ete otyryp, ózderine berilgen zańdy quqyqtaryn paıdalanýy qajet. Zań shyǵarýshy jáne atqarýshy bılik arasyndaǵy qarym-qatynas jasandy tartysqa emes, iskerlik sıpatqa, ózara qurmetke negizdelýi tıis», dedi.
Aımaq ákimderiniń esebi kezinde Prezıdent óńir halqynyń pikirin eskerý qajettigine nazar aýdardy. Bul rette qoǵamdyq keńestermen belsendi jumys, áleýmettik jelilerdi paıdalaný, halyqpen kezdesý jáne buqaralyq aqparat quraldaryna shyqqan maqalalardy taldaý mańyzdy. Túrkistan oblysyna sapary barysynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: «Memlekettik qyzmet adal jáne tıimdi bolýy tıis. Ortalyq jáne jergilikti organdardyń basshylaryna shynaıy jaǵdaıǵa negizdelgen shaǵym tússe, olardyń barlyǵy jazalanady. Eshkim zańnan joǵary emes. Sondyqtan basshylar halyqpen tyǵyz baılanysta jumys isteýi qajet», dedi.
Azamattyq qoǵamdy damytýdyń strategııalyq baǵyt ekeni Joldaýda anyq kórinis tapty. Prezıdent «Belsendi azamattyq qoǵam qurý úshin úkimettik emes uıymdardyń bedelin arttyrý qajet dep sanaımyn. Sondyqtan jaqyn arada Azamattyq qoǵamdy damytýdyń 2025 jylǵa deıingi tujyrymdamasyn ázirlep, qabyldaýymyz kerek», dedi.
Azamattardyń belsendi bolýy – qazirgi zaman memleketin alǵa jeteleıtin kúsh. Eger jetistigi mol memleketterge zer salsaq, belsendi jumystardyń bári azamattyq bastamalarǵa, qoǵamdyq birlestikterge, memlekettik qyzmettiń bir bóligin atqaratyn jergilikti qoǵamdastyqtarǵa, ártúrli máselelerdi derbes sheshetin kásibı birlestikterge negizdeledi. Sonymen qatar azamattyq qoǵamnyń mundaı uıymdary memlekettik organdarmen ózara tyǵyz qarym-qatynas ornatyp, óńirlerdi damytý, áleýmettik baǵdarlamalardy iske asyrý, ekologııalyq jobalardy engizý sııaqty bastamalardy kótere alady.
Slıamjar AHMETJAROV,
Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty áleýmettik-saıası zertteýler bóliminiń ǵylymı qyzmetkeri