Máńgilik sýret álemi

Sýretshiniń sýretterindegi qoıý boıaýlar oıly. Keskin­deme­leri qyzyldy-jasyldy túr­ge en­genimen, áldebir tustan qo­ńyr­­qaı, qyzǵyltym tústerdi kó­rip, muńaıyp ta qalasyz. Qol­­­­­tań­basynan batystyq sýret óne­­­riniń izderi kórinis ber­geni­­­­men, sýretshiniń ishki úni ót­ken ǵa­syrlar tereńine úńil­tedi. Mý­zeı qyz­metkeri de kelý­shilerge sýret­shiniń sýret óneri­niń qol­danbaly eýro­palyq aǵy­my­nan góri kóne shyǵys­tyq, túrkilik sarynmen úndes­tik tabatynyn aıtyp tanys­tyrýda.

Bul sýret salýda ádis-tásil­deri jaǵynan eýropalyq ım­peres­sıonıstik baǵytty ıgergen sýretshiniń taqyryptary hal­qynyń salt-dástúrleri, dala áýenderi, kóne tarıh betterine arnalǵanyn kórsetedi. Biryńǵaı qazaqy tirlik bolmysyn sýret­tegen Ǵalym Qarjasovtyń «Aý­jar», «Kerbez», «Kósh», «Tór», «Shashý»,«Senim», «Kó­ne» degen qalyń boıaý tunǵan týyn­­dy­la­rynan kóre alasyz. «Ińir»,«Ásem áýen», «Oshaq ba­synda» týyndylary aýyl, balalyq shaqty kóz aldyńa ákelip, sol aýyldaǵy áje-apalaryńmen tabystyrǵandaı bolady. Al «Saryn», «Kúı», «Tol­ǵaý» sýret­teri halyq ánde­riniń áýenderimen dúnıege kelgenin baı­qaý qıyn emes.

Birge oqyǵan dosy, jazýshy Ǵalymbek Jumatov bolashaq sýretshi aǵamyzdyń mektep bitir­gen soń, aýylynda qalyp mal baqqanyn, ásker qatarynda júrip júrgizýshi mamandyǵyn úırenip kelgenin aıtyp eske aldy.

– Sonaý mektepte oqyp júr­gende salǵan týǵan aýyl, ósken orta jaıly sýretteri eseıgen Ǵalymnyń oıynda keskindelip, boıaýy qoıýlanyp, býyrqanǵan shabytpen qaıta oraldy, – deıdi Ǵalymbek aǵamyz.

Biz aıtyp otyrǵan sýretshi Qabdyl-Ǵalym aǵamyz Ertis óze­niniń jaǵasyndaǵy Úlgili aýylynda dúnıege kelipti. Aýyldyń qarapaıym qazaqy tirligi, syldyrap aqqan ózen, sulý tabıǵat, balalyq baldáýren shaq, bári de kóz aldynda túrli-tústi sýretke aınalyp qaǵaz betterine túsip jatty.

Úlgili – ataqty ánshi, kompo­zıtor, halyq aqyny Isa Baızaqov týǵan aýyl. Bala kóńili sýret salýǵa asyq jas talapker Úlgi­liniń orta mektebinde oqyp, keıin aýdan ortalyǵy Ertiste jalǵastyrady. Al bolashaq sý­ret­­shiniń sýret ónerine kelýi­ne jolyn ashqan sýret­shi aǵa­sy Qabylshárip eken. Bala­lyq áýesqoılyqpen sýret salyp júr­gen qyzyǵýshylyǵyna aǵa­synyń keskin-syzbalary oı salyp, Ǵalym aǵamyz arman qýyp qalaǵa keledi.

Ol bar ǵumyryn 1976 jyly Almatydaǵy N.Gogol atyndaǵy sýret ýchılıshesine túsken kezi­nen bastap sýret álemine arnady. Kishkentaı kúninen kóz aldynda tunyp turǵan boıaýlar eseıgen oıyna maza bermeı kenep betine túsken árbir syzyqpen, árbir keskinmen úndestik taba bas­tady. Sýretshiniń qolyndaǵy qyl­qalamy keskindermen árle­nip, ár núkte fılosofııasy beı­ne­lik dú­nıege aınaldy.

О́ner zertteýshileri ǵalym aǵa­myz salyp ketken sýretterden batystyń sýret óneriniń baǵyttaryn, tipti Pol Gogenmen úndes fılosofııalyq oı ólshem, bıik kásibı talǵamyn kóre bildi.

Ǵalym Qarjasov 1997 jyly Prezıdenti stıpendııasynyń ıege­ri atanyp, 2001 jyly «Qur­met» ordenimen marapattaldy. 1997 jyly Qazaqstan Sýretshiler oda­ǵynyń múshesi, Kórkemóner aka­demııasynyń akademıgi degen ataqqa ıe boldy. Bul kúnderi týyn­dylary Á.Qasteev atyndaǵy Memlekettik óner mýzeıinde, Semeı, Qaraǵandy, Atyraý kórkemsýret mýzeıleriniń qorlarynda, Almatydaǵy «ARK», «Tengrı Umaı», «Ular» ga­lereıa­la­rynda, Reseı, Fransııa, Kanada, Anglııa, AQSh, Germanııa elderiniń jeke jınaqtarynda saqtaýly.

– Qamaldaı bolǵan tulǵasyn, meıirimdi minezin saǵynasyń. Jaqsy, shyn dos edi. Shabyty kelgen kezde shyńǵa qonǵan búr­kit­teı tuǵyn. Ol óz oıymen jalǵyz edi. Sol oıymen ómirdi órnektep ketti. Bar dúnıege ǵashyq jan edi, – dep eske alady aqyn, akter Seker­bek Jabyqbaev. Tipti bir óleńinde:

Qaýǵadaı bolǵan saqalyń,

Qazaqtyń týy sekildi.

Aǵzań bir tolyp áýenge,

О́leńine qulaq túresiń.

Sýretke toly ǵalamnyń, – dep dosyna Sekerbek aǵamyz «Qazaqtyń qara balasy» degen óleńin arnaǵan. Sekerbek aǵa­myz aıtqandaı, Ǵalym aǵamyz ultyn, qazaǵyn súıgen nar tulǵa. Sýretterine de osy bir uly pa­trıottyq sezimdi túsirdi.

– Qabdyl-Ǵalymnyń «Jumbaq adam», «Kúzdiń bir kúnderi bar», «Kezdesý», «Aıym», «Sáýkele», «Aýjar» kartınalarynyń boıaý­lary únsiz qupııaly dirilimen janyńdy oıatyp, selt etkizedi. Qyzǵylt, sary boıaýlar qońyr, qy­zyl túster aralasyp «Samǵaý» kartınasynda, «Úlgili. Aýla» sýretinde de kórinis berip qalady. Adamdardyń bir-birin túsinbeıtin kezderi sekildi, sýret betindegi tústerdiń de ózara qa­rama-qar­sylyqqa túskenin kórip oıǵa qa­lasyz.

Sýretshiniń erekshe eńbek­te­rin biri retinde «Baryp qaıt...» kartınasyn aıtýǵa b­ola­dy. Qyzyl keshti jamylyp aýla­da otyrǵan eki apaǵa uzaq qa­rap turǵan kezde alysta qal­ǵan buı­yǵy aýyl kóz aldyńa ke­le­di. О́ziń týyp-ósken ystyq uıa­ńa kópten barmaı ketkeniń janyńa batqandaı júregińdi beıdaýda muń torlaǵanyn beısana sezinesiń... Osyndaı kezde Ǵalymbek áriptesimizdiń «Qab­dyl-Ǵalymnyń álemi – sýret sheber­hanasynda. Ol sol jerdegi biri tómen, biri joǵary ilingen kartınalardyń arasynda ómir súrdi deýge bolady. Sýretshiniń jumys kezi onyń shabytpen jarysqan baqytty sátteri ǵoı» degen sózine qosylasyń.

Shyǵarmashylyq adamy úshin oı da, jazý da, shabyt ta, kenep te, boıaý da, ýaqyt ta qat. Ǵalym aǵa­ny da taǵdyr ómirin sýret áleminen izdeýge, sol álemmen jarasyp turýǵa jazypty. О́mir men ólim arasyndaǵy kópirdiń tar soqpaǵyn taǵdyrdyń jazýy dep jatady qazaq. Ǵalym aǵamyz da osy jazýdyń jaqyn qalǵanyn sezgendeı me, «Aıan», «Senim», «Minájat» kartınalaryn jazyp, tirliktegi taýsylmas qalyń oılarymen bólisip ketkendeı boldy.

Mýzeı ishinde sýretshini eske alýǵa arnalǵan «Máńgilik sýret álemi» kórmesin aralap júrip, biz de Ǵalym aǵany saǵy­nyp eske aldyq. Kórmege usynylǵan kartınalaryna qarap bir sátte ǵaıyp bolǵan tuma taǵdyrdy izdeısiń.

Sheberhanasyna kim barsa da:

– Meniń álemim osy, – deıtin edi sýret toly aıadaı bólmesin kórsetip, jan-jaǵyna shabyttana qarap. О́kinetinimiz, jumystyń kóptigin, ýaqyttyń joqtyǵyn aıtyp sol sheberhanaǵa jıi bara almaı qalýshy edik.

Endi mine, qazir Qarjasov álemi sheberhanadan shyǵyp, bıiktiktegi ózindik bir keńistikke aınalǵandaı. Saǵym boıaýlar, kók júzinde qalyqtaǵan bulttarmen birge kóship júrgendeı... 

PAVLODAR

Sýrette: marqum Ǵalym Qarjasov jáne onyń kartınalary