Ádil ári ashyq dıalog qurýdy kózdeıdi

Astana Club – jahandyq máselelerge arnalǵan alań

«Álemdik tártip: bolashaqtyń tarıhyn kim jazady?» atty paneldik sessııada álemge tanymal sarapshylar men bedeldi saıasatkerler arasynda ortaq dıalog ornap, damyǵan elderdiń búgingi ekonomıkalyq jáne qarjylyq múd­deleri arasynda týyndaǵan qara­ma-qaıshylyq jaıynda áńgime órbidi. Jıynǵan qatysqan Parlament Senaty­nyń Tóraǵasy Darıǵa Nazarbaeva sońǵy ýa­qytta Eýrazııa qurlyǵyndaǵy oryn alǵan saıası-ekonomıkalyq jaǵdaı esh­kim­di beıjaı qaldyrmaıtynyn aıtty.

− Saýda soǵysy, ekonomıkalyq sanksııalar men kontrsanksııalar, úzdiksiz áskerı qaqtyǵystar, geosaıası shıelenis, senim rejimi men ıadrolyq arsenaldardaǵy baqylaý júıesiniń buzylýy syndy faktorlardy mysalǵa alýǵa bolady. Atalǵan jaıttar kez kelgen eldiń strategııalyq turaqtylyǵyna nuqsan keltiretin orasan zor qaýip. Úlken Eýrazııaǵa tikeleı qa­tysty bul jaǵdaılar ashyq ári jetege jeterlikteı aıtylyp keledi, – dedi Par­lament Senatynyń Tóraǵasy. Bul tur­ǵyda Qazaqstannyń syrtqy saıasaty áriptesterimen tarıhı tamyrlastyqqa negizdelgenin jetkizgen D.Nazarbaeva mem­leket júrgizgen saıasattyń ortaq ekono­mıkalyq múddeniń negizinde ózara tıimdi yntymaqtastyqqa baǵyttalǵanyn sóz etti.

− Búgingi jaǵdaıdy eskere otyryp, ekonomıkalyq, saıası, áskerı konfrontasııanyń jalǵyz ómirsheń balamasy tek jahandyq yntymaqtastyq bolyp tabylatynyna senimdimin. О́zara yntymaqtastyqty adal ári ashyq dıalogsyz ornatý múmkin emes. Tek osyndaı dıalogtyń nátıjesinde búgingi bolmys­ty beıneleıtin erejeler qalyptasýy múmkin. Astana Club – ozyq oılardy ortaǵa salatyn, túıini kúrmeýli san máseleniń jibin tarqatatyn, eń bastysy tikeleı qarym-qatynas ornatyp, aradaǵy túsinispeýshilikti sheshetin alań. Jahandyq máselelerdi jańasha sheshýge arnalǵan orta, − dedi D.Nazarbaeva.

Sessııa barysynda belgili saıasatkerler men sarapshylar jańa jahandyq janjaldardyń qaterleri, ultshyldyq, popýlızm, lıberaldy álemdik tártip máseleleri, álemdik daǵdarysty sheshýdegi ulttyq ınstıtýttar men halyqaralyq uıymdardyń róli týraly pikir almasty.

Ispanııanyń 2004-2011 jyldar ara­lyǵynda Premer-mınıstri bolyp qyzmet atqarǵan Hose Lýıs Sapatero búgingi kúni memleketter arasynda týyn­daǵan tehnologııalyq jarys, klımattyq ózgerister jáne áleýmettik teńsizdiktiń artýy syndy máselelerge nazar aýdarý kerektigin aıtty.

− Biz Eýropalyq odaq, Afrıka el­deri odaǵy, Ortalyq Azııa, Eýra­zııa qur­ly­ǵyndaǵy elder ózara ynty­maq­tastyq­ty kúsheıtýge tıispiz. О́zara jekeleı árip­testik ornatýmen shektelip qana qoı­maı, Birikken Ulttar Uıymymen ortaq yntymaqtastyqta bolýǵa, sonyń mańaıy­na toptasýǵa tıispiz. Alpaýyt elder ara­­syn­daǵy týyndaǵan saýda soǵysy álem­dik ekonomıkanyń turalap qalýyna, tipti ózge memleketterdiń damýyna keri yq­pal etip otyr. Mundaı jaǵdaı­da ortaq­tasý, mámilege kelýdiń paıdasy bar. Biz kóp­polıarly álemniń qalyp­ta­sýyna kúsh salýymyz kerek. Kóptegen qaq­­tyǵystyń beıbit sheshim tabýy asa ma­­ńyz­dy qadam bolmaq, − dedi H.L.Sapa­tero.

Jahanda oryn alǵan qarjylyq-ekonomıkalyq shıelenisterge qaramastan Úlken Eýrazııa ǵalamdyq damýdyń kósh­bas­shysy atanýǵa úmitti. Sebebi – kórset­kishi jaman emes.

− Jahandyq damý ortalyǵy «Úlken Eýrazııa» keńistigine jyljýda. Resmı máli­metke súıensek, Qytaıdyń IJО́ kóle­mi alǵash ret 14 trln dollardy qurady. Bul Amerıka ekonomıkasynyń tıisti kór­setkishiniń úshten ekisi, – dedi «О́r­kenıet dıalogy» zertteý ınstıtý­ty qamqorshylyq keńesiniń tóraǵasy Vladımır Iаkýnın.

 Keler jylǵa boljanǵan jahandyq 10 syn-tegeýrin anyqtaldy

Forýmnyń alǵashqy kúni «Eý­razııa úshin 10 basty syn-qater» reı­tın­giniń tusaýy kesildi. Atalǵan zertteý jumysyna buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi men halyqaralyq ınstıtýttar jáne 40-qa jýyq bedeldi sarapshy, saıasatker qatysty.

Aýqymdy zertteý jumysynyń qory­tyndysy týraly joba jetekshisi Qazaq­stan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezı­denti − Elbasynyń Qory janyndaǵy Álem­dik ekonomıka jáne saıasat ıns­tıtýty­nyń dırektory (ÁESI) Erjan Salty­baev jáne reıtıngtiń teń avtorlary Slovenııa eks-prezıdenti (2007-2012) Danılo Tıýrk, Karnegı qorynyń vıse-prezıdenti Evan Feıgenbaým (AQSh), sondaı-aq PIR-ortalyǵynyń tóraǵasy, general-leıtenant Evgenıı Býjınskıı (Reseı) tolyǵyraq aıtyp berdi.

ÁESI dırektory E.Saltybaevtyń aıtýynsha, atalǵan reıtıngti jasaý kezinde saýda soǵysy, zymyran-ıadrolyq qarý, jańa tehnologııalar engizý syndy basym baǵyttar nysanaǵa alynǵan.

− Jyl saıyn reıtıng ázirleý kezinde ǵylymı-zertteý jumystaryna nazar aýdarylady. Bıyl bizben birge jobany daıyndaýǵa halyqaralyq saraptama ortalyqtarynyń jetekshileri men bedeldi saıasatkerler jáne dıplomattardy qosqanda álemniń 40 sarapshysy qa­tysty. Sondaı-aq 70 elden 1 100 adam­nyń pikiri jınaqtaldy, – dedi ÁESI dırektory.

Keler jyly álemdik ekonomıka úshin yqtımal syn-qaterler tiziminde 2020 jyly AQSh-taǵy prezıdenttik saı­laý­dan keıingi oryn alatyn jaǵdaı aıtyl­ǵan. Sonymen qatar jahandyq ekono­mı­kalyq quldyraý máselesine nazar aýdarylypty. Belgili bolǵandaı, dúnıe júzine yqpal etetin kezekti ekono­mıkalyq daǵdarys damýshy elder­degi ekonomıkalyq máselelerdiń ýshyǵýy­nan týyndaýy múmkin. Damyp kele jatqan naryqtarda kapıtaldyń ketýi áserinen valıýta baǵamy quldyrap, kom­panııalardyń qaryzǵa belsheden batý qaýpi bar. Úshinshi másele, AQSh pen Qytaı teketiresiniń ýshyǵýy. AQSh pen Qytaı arasyndaǵy teketirestiń kú­sheıý qaýpi byltyrǵy reıtıngtiń aldyńǵy qatarynan oryn alǵan. Bul másele 2020 jyly da ózektiligin joıǵan joq. Reıtıngte Vashıngton men Beıjiń shıelenisi tolyqqandy strategııalyq qarsylyq ekeni aıtylǵan. Tórtinshi másele, jahandyq qarýlaný jarysynyń jańa kezeńine arnaldy. Bıyl jaqyn jáne orta qashyqtyqtaǵy zymyrandardy joıý jónindegi kelisim kúshin joıǵany málim. Keler jyly jappaı qarýlanýǵa kóshken elderdiń «oıyn erejesi» qandaı bolatyny alańdatady. Tehnologııalyq damý beleń alǵan kezeńde bul salanyń qandaı baǵytta damıtyny, paıdasy men zııany jaıynda da sarapshylar zertteý júrgizdi. Belgili bolǵandaı, keler jyly tehnologııalyq keńistiktiń geosaıası segmentasııasy aıqyndala túspek. Sonymen qatar ıadrolyq kelisimdi joıý Iran tóńiregindegi qarama-qaıshylyqtardyń odan ári ýshyǵýyna ulasýy múmkin. Iran­nyń geosaıası qarsylastarymen teke­tiresi kıberkeńistikke keń taralýy yqtımal. Máseleni tereńirek baqyla­ǵan sarapshylar keler jylǵy Taıaý Shy­ǵystaǵy qaýipsizdik máselesine qatysty tyń málimettermen bólisken.

 Qazaqstan – aýqymdy is-sharalar uıymdastyrýda tájirıbe jınaqtaǵan el

Budan basqa DAISh-tyń talqan­dal­ǵanyna qaramastan, terrorıstik toptar damýdyń jańa satysyna kóterilip, áreket etý aýqymyn keńeıte túsýde. Jeke-dara kúres uıymdastyrýshylardyń sany artqan. Álemge tóngen qaýipti 10 syn-tegeýringe qosý arqyly keler jyly ekstremızmmen kúres sharalarynyń arta túsetinin ańǵartsa kerek. Tizimniń sońynda basqynshy ultshyldyq pen popýlızm tolqyny, ıaǵnı etnostyq jáne dinı arazdyq qaýpiniń týyndaýyna nazar aýdarylǵan. Buǵan qosa, iri derjavalar arasyndaǵy kıkiljińder men kelispeýshilikter 2020 jyly klımattyń ózgerýine qarsy kúresti túbegeıli toqtatý qaýpin týdyratyny da basty nazarda.

«Eýrazııa úshin 10 negizgi syn-qater» reıtıngin tanystyrýǵa arnalǵan konferensııada Karnegı qorynyń vıse-prezıdenti E.Feıgenbaým Astana Club aıasynda kóterilgen ekonomıkalyq turǵyda mańyzdy, saıası turǵyda ózekti máseleler bir ǵana qurlyqtyń jaǵdaıyn baıandaýmen shektelmeı, ǵalamdyq deńgeıdegi oqıǵalardyń negizinde birlesip sheshim qabyldaýǵa arnalǵan múmkindik ekenin atap ótti. О́ziniń osymen klýb ju­mysyna birneshe márte qatysyp otyr­ǵanyn aıtqan ol kez kelgen memle­kette osyndaı aýqymdy is-sharalar uıym­das­tyrylmaıtynyn, Qazaqstan bul turǵyda tájirbıe jınaqtaǵan el ekenin sóz etti.

Astana Club-tyń alǵashqy kúni «Ǵa­lamdyq turlaýsyzdyq dáýiri: Eýrazııa 2020 jylǵy syn-tegeýrinder men múm­kindikter» taqyrybynda ashyq paneldik pikirtalas ótip, reıtıngte anyq­talǵan 10 syn-tegeýrin tóńireginde áńgime órbidi. Forýmnyń ekinshi kúni Qazaq­stannyń Tuńǵysh Prezıdenti – El­basy N.Nazarbaevtyń qatysýymen ple­narlyq otyrys ótedi dep josparlanýda.

Aıta keterligi, jyl saıyn aıtýly sharaǵa álemniń 40 elinen 200-den astam spıker qatystady. Olardyń qata­rynda AQSh, Qytaı, Reseı, Iran, Germa­nııa, Túrkııa, Ulybrıtanııa, Fransııa, Japonııa, Ońtústik Koreıa jáne basqa da elderdiń meımandary bar.

Bıylǵy Astana Club otyrysynyń spıkerleri men qurmetti qonaqtarynyń qatarynda Mohammed ál-Baradeı, Joze Manýel Barrozý, Ahmet Dáýitoǵly, Vaslav Klaýs, Abdýlla Gúl, Borıs Tadıch, Hamıd Karzaı, Djordj Frıdman, Ien Morrıs, Robert Kaplan syndy tanymal saıasatkerler bar.