Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev óziniń Qazaqstan halqyna joldaǵan tuńǵysh Joldaýynda azamattardyń barlyq syndarly ótinish-tilekterin jedel ári tıimdi qarastyratyn «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn iske asyrý – bárimizge ortaq mindet» dep atap kórsetti.
Joldaýda bılik pen qoǵam arasynda turaqty dıalog ornatý arqyly, jalpy memlekettik mindetterdi sheshý úshin talqylaý jumystaryna azamattyq qoǵamnyń múmkindikterin keńinen qoldanýdyń da mańyzdylyǵyna nazar aýdaryldy. Memleket basshysy Q.Toqaevtyń Qazaqstan halqyna usynyp otyrǵan tujyrymdamasynyń qoǵamnyń órkenıetti damýy úshin tarıhı, saıası mańyzy bar bastama ekenin atap ótken jón. Sondyqtan ony jan-jaqty túsindirý búgingi qoǵam aldynda turǵan mańyzdy mindetterdiń biri. Ol úshin bılik bolmysyna aqparattyq-saıası nasıhat turǵysynan emes, konseptýaldyq deńgeı turǵysynan qaraǵannyń mańyzy zor.
Bılik fenomeni ár tektili, ár sıpatty, san qyrly. Biz bıliktiń kommýnıkatıvtik sıpatyna, onyń óz halqymen dıalogqa túse alatyn qabiletine nazar aýdarǵandy jón sanadyq. Búginde bıliktiń kommýnıkatıvtik qabiletin jetildirý mańyzdy is bolyp otyr. О́mir kórsetip otyrǵandaı, bılik áleýmettik-ekonomıkalyq, saıası máselelerdi sheshýde áli de bolsa ıkemsiz. Shıelenisterdi der kezinde sheshýde tájirıbe, bilim jáne nátıjeli is-qımyldar jetispeıdi. Jergilikti jerdegi bılik ókilderi qalyptasyp qalǵan stereotıpterden, taptaýryn bolǵan minez-qulyqtyq úlgilerinen arylar emes. Mundaı jaǵdaıda bılik dástúrli qalyptasqan ákimshildik resýrstaryn qoldanýdy qalap turatyny belgili. Nátıjesinde, áleýmettik kommýnıkasııa bir baǵytta, ıaǵnı joǵarydan tómen qaraı damýda. Basqarýdyń ákimshil-ámirshil stıli basyńqylyq jaǵdaıynda qalýda. Mundaı kommýnıkasııanyń mazmuny qashanda syńarjaqty jáne baǵyty qashanda ortalyqtandyrylǵan bılikke táýeldi bolady. Mundaı sıpattaǵy kommýnıkasııanyń tıimsiz ekendigin ómir dáleldep otyr.
Prezıdent Q.Toqaevtyń usynyp otyrǵan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynda qoǵam máselelerin sheshýde halyqtyń belsendiligi men jaýapkershiligine de erekshe nazar aýdarylǵanyn atap ótken jón. Basqasha aıtqanda, áńgime azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń jumystaryn jandandyra otyryp, qoǵam men bılik arasyndaǵy áleýmettik kommýnıkasııalardy ınstıtýsıonaldyq deńgeıge kóterýdiń mańyzdylyǵy týraly bolyp otyr. Mundaı áleýmettik kommýnıkasııany ártaraptandyrý, olardy qoǵamnyń árbir salasy boıynsha damytý ýaqytty qajet etetin jáne uzaq merzimge arnalǵan strategııalyq joba desek artyq aıtpaǵan bolarmyz. Bul jobanyń basty maqsaty – qoǵammen tıimdi dıalog ornatý, qordalanǵan máselelerdi durys jáne der kezinde sheshe otyryp, el ishindegi turaqtylyq pen birlikti qamtamasyz etý jáne táýelsizdikti nyǵaıtý ekeni sózsiz. Atalǵan máselelerdiń mańyzdylyǵy, ásirese jahandaný jaǵdaıyndaǵy aqparattyq jáne sıfrly tehnologııa sapaly turǵydan ózgergen saıyn arta túsedi. «Halyq únine qulaq asatyn memleket» fenomeniniń ishki bolmysy osyndaı.
Bir sózben aıtqanda, joǵaryda atalǵan máseleler tek memlekettik basqarýdyń tıimdilik deńgeıin kórsetetin ındıkatorlar ǵana emes, sonymen birge ol bıliktiń jańa sosıým jaǵdaıyndaǵy jańa baǵytyn, jańa bolmysyn kórsetetin belgiler ekenin de bilgenimiz durys. Osy baǵytta jasalyp jatqan bıliktiń naqty qadamdary kóńilge senim uıalatatynyn aıta ketken jón. Máselen, jer máselesine baılanysty aıtylǵan Memleket basshysy Q.Toqaevtyń naqty ustanymy, qazaq tilin latyn grafıkasyna kóshirýdegi oryn alǵan olqylyqtardy túzetýge baılanysty oılary, «úsh tildiliktegi» qazaq tiliniń birinshi turýy jáne ony ultaralyq tilge aınaldyrý máselesi, ulttyq qor qarajatyn tıimdi paıdalaný, áleýmettik saıasatty durys júzege asyrýǵa baılanysty qoıylǵan naqty talaptar qoǵam men bılik arasyndaǵy qarym-qatynasty jańa deńgeıge kóterip, bılikke degen senimdi arttyryp otyr. Sóz ben istiń birligin nyǵaıtatyn naqty qadamdarǵa, elimizdegi az qamtylǵan otbasylarǵa kórsetilip jatqan áleýmettik kómekti, turmysy tómen otbasylardyń nesıesin keshirý aksııasyn, shaǵyn bıznesti úsh jylǵa salyqtan bosatý, t.b. naqty qadamdardy jatqyzýǵa bolady.
Saıasatta ımpýlsıvtik qımyldardyń arty qıyn bolatyny belgili. Onda kúshke ıek artý tereńdiktiń belgisi bolmasa kerek. Mundaı jaǵdaıda qaıtarym jaýaptyń da bolary sózsiz. Onyń ústine ǵylymı turǵydan jan-jaqty saraptamadan ótpeı daıyndalǵan keıbir tıimsiz jobalardy júzege asyrýda radıkaldyq tanytýdyń nátıje bermeýi múmkin. Sondyqtan ótken kúnderdiń jetistigin júıeli túrde synı turǵydan baǵalaı otyryp, sonyń negizinde alǵa jyljý tereńnen oılastyrylǵan qadam ekeni sózsiz.
Sabaqtastyq ótkendi tolyq qaıtalaý emes ekeni belgili. О́tkenniń qajet elementterin saqtap, damyta otyryp, qoǵam damýynyń jańa satysyn qamtamasyz etý qazirgi zaman talaby. Olaı bolsa, qoǵamnyń evolıýsııalyq jolmen alǵa jyljýy sabaqtastyq negizinde ǵana júrýi múmkin. Basqasha aıtqanda, jańa qoǵamdyq qatynastardy ornyqtyrý ótken jetistikterdi joqqa shyǵarý nemese qıratý arqyly emes, kerisinshe sol jetken jetistikter negizinde ǵana jańa qatynastar paıda bolatynyn kóre bilý strategııalyq oılaýdyń kórinisi dep túsingen durys. Keıbir «ásire belsendiler» radıkaldy ádisterdi jańǵyrý men ózgerýdiń kózi retinde qarastyrýy syńarjaqtylyq ekenin túsinýi kerek. Mundaı ustanymdar bizdiń qoǵam úshin óte tıimsiz jáne zardaby aýyr. Sondyqtan táýelsiz Qazaqstannyń bolashaǵy – evolıýsııalyq jańarýda. Prezıdent Q.Toqaevtyń «Sabaqtastyq. Ádilettilik. Progress» saıası tuǵyrnamasynyń negizinde osyndaı konstrýktıvtik sıpattaǵy ıdeıalar jatqanyn buqaraǵa túsindire bilý óte qajet.
«Halyq únine qulaq asatyn memleket» paradıgmasyn júzege asyrýda bıliktiń alqalylyq qaǵıdasyn ustanǵany óte mańyzdy. Búgingi bıliktiń kúshi osy alqalylyqta. Osyny durys túsingen Memleket basshysy qoǵam belsendilerin Ulttyq qoǵamdyq senim keńesine tarta otyryp, ártúrli alýan pikirlerdi bir arnaǵa toǵystyryp, qoǵamnyń ózekti máselelerine júıeli túrde nazar aýdaryp otyr.
Ulttyq senim keńesiniń mártebesi týraly ártúrli, tipti qarama-qarsy pikirlerdiń bar ekeni belgili. Bizdińshe, basty másele onda emes. Eń bastysy, qoǵamdyq sanada qatyp qalǵan stereotıpter men dogmatıkalyq sıpattaǵy kózqarastardy qaıta qaraı otyryp, áleýmettik-ekonomıkalyq, saıası qaıshylyqtardy sheshýdiń búgingi zaman aǵymyna saı tyń joldaryn izdestirýde jatyr. Sonymen birge, qoǵamdaǵy radıkaldyq sıpattaǵy oı-pikirler men ustanymdarǵa jasampazdyq turǵysynan baǵyt berýge de nazar aýdarylyp otyrǵanyn aıta ketken jón. Ásirese, qoǵamda qordalanyp qalǵan saıası-ekonomıkalyq, ekologııalyq, mádenı máselelerdi sheshýdegi órkenıetti ustanymnyń saltanat qurýy óte mańyzdy. Sebebi usynylǵan sheshimderdiń toǵysar jeri ol – el táýelsizdigi, birligi men tutastyǵy, únemi damýy, alǵa jyljýy. Bul qundylyqtar bárimizge ortaq. Qandaı kózqarastyq ustanymdar turǵysynan oı aıtylsa da osy atalǵan qundylyqtardy baıandy etý barshamyzdyń abyroıly mindetimiz.
Prezıdent Q.Toqaev óziniń halyqqa arnaǵan Joldaýynda qoǵamnyń saıası júıesinde kóptegen ózgeris bolatynyn aıtqan bolatyn. Qoǵamda ekonomıkalyq qatynastar ózgerip, qoǵamdyq sana jańǵyryp, rýhanı qundylyqtar júıesi aýysyp jatqanda saıası júıeniń ózgermeı qalýy múmkin emes. О́tpeli kezeńniń basty qaıshylyqtar kózi de osynda. Naqty aıtar bolsaq, ol – bılik basyndaǵy saıası kúshterdiń qalyptasqan saıası turaqtylyqty ustap turýǵa umtylysy men saıası júıeni demokratııalyq jańǵyrtý talaptaryna, qajetterine saı ózgertýge umtylǵan kúshter arasynda bolyp otyr. Atalǵan qaıshylyqtarǵa qaramastan bılik saıası júıeni sanaly túrde ózgertýge, azamattyq qoǵamdy qalyptastyrýǵa, saıası plıýralızmdi damytýǵa nyq qadam jasaýda. Q.Toqaevtyń «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» ıdeıasy da qoǵamnyń obektıvtik damý úrdisine bergen júıeli oılastyrylǵan jaýaby. Negizinde bul ıdeıa Qazaqstan jaǵdaıynda qalyptasyp otyrǵan saıası júıege tyń serpin ákeleri sózsiz. Ásirese «azamattyq qoǵam – saıası partııalar – memlekettik bılik» úsheýiniń ózara baılanysyn demokratııalyq qundylyqtar negizinde qaıta qaraýǵa, olardyń qarym-qatynasyn quqyqtyq negizde tereńdete damýǵa jol ashady. Ázirge, qalyptasqan áleýmettik tájirıbede, bul úsheýdiń basty qozǵaýshy jáne baǵyttaýshy kúshi – memlekettik bılik bolyp qalýda. Kerek deseńiz, bılik olarǵa óziniń ústemdigin júrgizip te otyr. Osy jaǵdaıda saıası partııalar men azamattyq qoǵamnyń ınstıtýttary qajet deńgeıde qoǵamnyń erki men talabyn bılik kúshine aınaldyra almaı otyrǵany da belgili. Nátıjesinde, memlekettik saıasatqa yqpal etýi de álsiz, ózderin qoǵamnyń «ógeı balalary» retinde sezinýi basym. Boılary men is-qımyldarynda tabıǵılyqtan buryn jasandylyq betke uryp tur. Sondyqtan saıası júıeni demokratııalyq sıpatta jańǵyrtý, saıası partııalar men azamattyq qoǵam ınstıtýttaryn damytýǵa jańa serpin berip, olardyń saıası belsendiligi men básekelestigine yqpal etý, Qazaqstan qoǵamy úshin mańyzdy saıası qadamdardyń biri bolmaqshy. Bul jolda mańyzdy qadamdardyń biri «Saılaý týraly» Zańǵa tolyqtyrý men ózgerister engizý. О́z kezeginde mundaı qadam, saıasatqa jańa oılar men jańa saıası elıtanyń kelýine múmkindik týǵyzady jáne «Halyq únine qulaq asatyn memleket» ıdeıasyn júzege asyrýǵa tyń serpin beredi.
Sonymen birge «Halyq únine qulaq asatyn memleket» ıdeıasyn júzege asyrýda erekshe nazar aýdaratyn másele, ol bıliktiń mádenıettiligi, moraldyq ustanymdary. Olardyń basty ustanymdary retinde adal eńbek, taza nıet bolýy tıis. Memleketshildik pen otansúıgishtik olardyń is-qımylynyń negizinde jatýy kerek. Bılik basyndaǵy tulǵa úshin eń basty qundylyq baılyq, aqsha emes, kerisinshe adaldyq, ádilettilik bolýy tıis. Bir ókinishtisi, bılikti baıýdyń kózi dep qaraıtyndar sany azaımaı otyrǵany oılandyrady. Qysqasy, memlekettik qyzmetker bılikke paıda tabý úshin emes, halqyna qyzmet isteý úshin kelgenin, bıliktiń jaýapkershiligi joǵary ekenin ishki jan dúnıesimen tereń sezingeni abzal. Bul atalǵan moraldyq-etıkalyq ustanymdar «Halyq únine qulaq asatyn memleket» ıdeıasynyń moraldyq negizderi dese de bolady. Memleket moraldyq qundylyqtardy óz sheshimderinde basshylyqqa alǵan jaǵdaıda ǵana bıliktiń halyqqa degen senimi artady, ádilettilikke senedi.
«Halyq únine qulaq asatyn memleket» ıdeıasyn juzege asyrý barysynda bıliktiń dańǵazalyqtan, ásireshildikten, mańdaıtersiz alynǵan nagradalar men marapattaýlardan boıyn aýlaq ustaǵany durys. Bul máselege Prezıdent Q.Toqaev basa nazar aýdarǵan bolatyn. Sondyqtan bıliktiń qarapaıymdylyǵy halyqpen durys kommýnıkasııa jasaýdaǵy basty talaptardyń biri bolmaqshy.
«Halyq únine qulaq asatyn memleket» ıdeıasyn júzege asyrý quqyqtyq, zańdyq turǵydan qamtamasyz etilýi óte mańyzdy. Q.Toqaevtyń quqyqtyq qorǵaý salasyna, ásirese sot sheshimderiniń sapasyn arttyrý, daýlardy sheshý barysynda sot qosymsha aıǵaqtar jınaý bastamasyn kóterýge quqyly ekendigi, quqyqtyq teńsizdikti boldyrmaý úshin ákimshilik ádilet qurylymyn engizýge erekshe nazar aýdarýy mańyzdy qadam dep esepteımiz.
Bir sózben aıtqanda «Halyq únine qulaq asatyn memleket», ıaǵnı, «halyqshyl memleket» ıdeıasyn júzege asyrý sózden iske kirisýdi talap etedi. Memleket basshysynyń bul baǵyttaǵy jasap jatqan qadamdary qazaqstandyqtar tarapynan úlken qoldaýǵa ıe bolyp otyrǵany bolashaqqa nyq senimmen qaraýǵa múmkindik beredi.
Tóleýǵalı BО́RIBAEV,
Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy sotynyń janyndaǵy Sot tóreligi akademııasy Áleýmettik-gýmanıtarlyq pánder kafedrasynyń meńgerýshisi, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor