Qabyrǵaly qart Qarataýdyń qabaǵy ashylmaǵany qashan? Qalaı ashylsyn, qoınaýyndaǵy syldyrap aqqan bulaqtar tartylyp, ań-qus bitken joǵalyp bara jatsa. Bir kezderi Qarataýdyń ushar basynda arqar, taýeshki, elik oınaq salyp júretin. Dýadaq, qyrǵaýyl, shil, bódene, buldyryq syndy qustar san túrli áýenmen mańaıdy shattyqqa bólep turýshy edi. Búginde taý qoınaýynan ushqan qus, júgirgen ań kórý qıyn...
Kim kináli? Taý-tasty timiskilep, ken izdegender me? Álde qoldaryna qarý alyp, ań-qus kórse jappaı jaıratyp tastaıtyn ańshylar ma? Iá, bir kezde erinbegenderdiń barlyǵy ańshy atandy. Bireýler ańdy qyzyq úshin qyrdy, ekinshisi kúnkóris úshin atty. Aqbókenniń múıizi qundy, kózderi muńly bolatyny osy kez. Sırep qalǵan ań-qusty ken izdeýshiler men jer qazýshylar da úrkitti. Qalǵany qasqyrdyń azyǵyna aınaldy.
Janýarlar dúnıesin qorǵaý jónindegi Úkimet qaýlysynan soń jaǵdaı birshama túzelip keledi. Qarataý silemderinen sońǵy kezde arqar, qaban, qaraquıryq ushyrasyp qalyp júr. «OhotZooPromО́B» MQK men oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasy qyzmetkerleri oblys aýmaǵyndaǵy erekshe qorǵalatyn jerlerde, sondaı-aq alys jaıylymdarda Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» kirgen jabaıy ańdar kóbeıip keledi dep qýanyp otyr.
Iá, jabaıy ań-qus – dala sáni, memleket baılyǵy. Ony «ıesi joq eken» dep ońdy-soldy qyra berýge bolmaıdy. «Ittiń ıesi bolsa, bóriniń Táńirisi bar» demekshi, jabaıy ań-qustardyń da suraýshysy, izdeýshisi bar. Degenmen, sony bile tura qyzyq qýǵan nemese «qyzylsyraǵandar» bes qarýyn asynyp dala kezip ketkenderin qoıa almaı júr.
Sózimizge tıek izdep kórelik. Oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasy «OhotZooPromО́B» respýblıkalyq MQK qyzmetkerlerimen birlesip tabıǵat zańdylyqtaryn saqtaý jáne qadaǵalaý maqsatynda byltyr reıd uıymdastyrǵan. Sozaq aýdany Qyzemshek-Taıqońyr tas jolynda olar «VAZ-21214» markaly avtokólikti toqtatady. Al kólik ishinde aqbóken eti jatyr edi.
Sozaq aýdandyq soty Erbol Ábishevti Qylmystyq Kodekstiń 337-baby 4-bóliminiń 2 tarmaǵymen kináli dep taýyp, ony bir jarym jyl merzimge ań aýlaý quqyǵynan shektedi. Onymen birge bolǵan Nurlan Tileýbaev pen Baǵdat Shoqanov ta tıisti jazalaryn aldy.
Túrkistan qalalyq ishki ister basqarmasy, tabıǵat qorǵaý polısııa ınspektory, oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasy men Otyrar orman sharýashylyǵy qyzmetkerleri Qarataý bókterindegi Yrbaqty ózeniniń basynda Úshkekil atalatyn jerge kelgende óz kózderine ózderi senbedi. Tabıǵat aıasynda shatyr quryp demalyp jatqandardyń munda «jan-jaqty josparlarmen» kelgenderi kórinip turdy. Olarda myltyqtyń neshe atasy bar eken. Bul azdaı 5 rasııa, 3 dúrbi, 2 ańshy pyshaǵy, kóptegen oq ákelipti. Myltyqtaryna qııandaǵyny taban jolyna deıin jaqyndatyp ákeletin optıkalyq kózdegish ornatylypty.
Inspektorlar jaz qyzyǵyn taý bókterinde tamashalap, saýyq-saıran salyp jatqandardan kádimgideı kúdiktendi. Beker kúdiktenbepti. Olardan 1 qaban, 4 Qarataý arqarynyń eti tárkilendi. Tekserip kórse «saıahatshylardyń» biri Almaty qalasynan kelipti. Respýblıkalyq sport kolledjiniń muǵalimi kórinedi. Al senimdi serigi shymkenttik bolyp shyqty.
Almatydan kelgen Q.Ábishevke 1 mıllıon 982 myń teńge aıyppul salyndy. Tárkilengen myltyqtar men oqtar oblystyq ishki ister departamenti tylmen qamtamasyz etý basqarmasynyń qarý-jaraq qoımasyna ótkizilgen.
Joǵarydaǵy qadaǵalaýshy quram taǵy bir reıdtik is-shara barysynda Arys qalasy aýmaǵynan túnde ań aýlap júrgen kúdiktini quryqtaǵan. Tekserý barysynda onyń búginde joıylyp ketý aldynda turǵan qaraquıryqty atyp alǵany belgili boldy. Arys qalalyq sotynyń úkimimen Ryskeldi О́mirzaqovtan memleket paıdasyna 389 800 teńge óndirildi.
«Saıram-О́gem» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń qyzmetkerleri Ulyjurt shatqalynda «Qyzyl kitapqa» engen «Menzbır» sýyryn zańsyz aýlaǵan Qudııar Shoqanovty ustaǵan. Qazyǵurt aýdandyq soty oǵan eki jyl bas bostandyǵynan shekteý jazasyn taǵaıyndaǵan.
Keltirilgen derekter oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń qujattarynan alyndy. Bul ańshylyqpen zańsyz aınalysýshylardyń qolǵa túskenderi ǵana. Al ań men qusty zańsyz atyp, jasyrynyp úlgergenderi qanshama?! Saıyn dala men taý qýysynda qanshama ańnyń qýyrdaqqa aınalǵanyn kim sanaı alǵan?! Sondyqtan olardyń joıylyp nemese azaıyp ketýinen saqtanýymyz kerek. Buǵan tek tıisti mekeme qyzmetkerleri jaýapty degen jańsaq uǵym. Tabıǵatty, onyń qoınaýyndaǵy balyqty, flora men faýna tepe-teńdigin saqtaý barsha adamnyń boryshy desek, joǵarydaǵy jaýapkershilikten eshkim de qashyp qutyla almaıdy.
Desek te, suǵanaqtyq sor bolyp jabysatynyn sezgisi kelmeıtinder áli de bar. Aıtalyq, Túrkistan oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasy qyzmetkerleri júrgizgen reıd barysynda Shardara sý qoımasyna úrmeli rezına qaıyǵymen túsip, akkýmýlıator arqyly elektr togyn qosyp balyq aýlap jatqan jerinen Keles aýdanynyń turǵyndary Bekzat Erejepov pen Serjan Saparov ustalǵan. Olardan aıǵaq retinde 35 kılo sazan alynǵan. Shardara aýdandyq soty ekeýin de bir jyl alty aı bas bostandyǵynan shekteý týraly úkim shyǵardy. «Balyqshylar» tabıǵatqa 114887 teńge zalal keltirgen. Zalaldy óndirý isi Shardara aýdandyq soty arqyly qaralý ústinde. Atalǵan ınspeksııa men «OhotZooPromО́B» MQK qyzmetkerleri birlesip jasaǵan reıd barysynda sondaı-aq Shardara sý qoımasynda shalqyp júrgen kelestik Álaıdar Abdýrahmanov pen Nursultan Qadyrbekov qolǵa tústi. Olardyń shalqardan oljalaǵany 20 sazan, 60 móńke, 1 som, 1 kókserke, 1 jylanbas balyǵy eken. Bular da jazasyz qalǵan joq. Memleket paıdasyna 102 995 teńge óndirilmek. «Ýyldyryq» reıdtik is-sharasy barysynda kelestik Muqtar Rysbaev pen Anashbek Ahmetov te ustalyp qaldy. Olardyń aıdynnan aýlaǵany 16 sazan, 4 móńke balyǵy. Bul ekeýi endi úsh jyl boıy qarmaq ustamaıtyn boldy. Memleket paıdasyna 50500 teńge tólep qutyldy.
J.Álimbetov pen N.Patashov ta Shardara sý qoımasynan paıda tappaq bolǵandar. Ekeýiniń qorjynynan 60 kılo balyq tárkilendi. Sot olarǵa da tıisti jaza taǵaıyndady. Memleket paıdasyna 180 587 teńge óndirildi. Arys aýdany aýmaǵyndaǵy Kóksaraı sý qoımasynda qytaı torymen balyq aýlap júrgen Erkebulan Erikov bir ózi 243 kılo balyq aýlaǵan. Sóıtip tabıǵatqa 327 240 teńge zalal keltirgen. Sot bul qarjyny memleket paıdasyna óndirip berdi.
Jýyrda Shardara sý qoımasynda jan shoshyrlyq bir oqıǵa boldy. Sý qorǵaý ınspektorlary túngi reıd kezinde aıdynda beısaýat júrgenderdi baıqap qalady. Buzaqylar boı tasalamaq bolyp qashqanymen, qaıyqtary qaıyrlap qalady. Osy kezde jaqyndap qalǵan ınspektorlarǵa qarata 16 kalıbrli myltyqpen oq atylady. Oq qoryqshynyń aıaǵynan tıgen. Buzaqylar ınspektordyń uıaly telefonyn alyp taıyp turady. Alaıda, olar kóp keshikpeı tártip saqshylarynyń qolyna tústi. Oq atqan brokonerdiń ákesi bolyp shyqty. Osy is boıynsha qazir sotqa deıingi tergeý amaldary júrgizilýde.
Al Qarataý memlekettik tabıǵı qoryǵynyń jáne Kentaý qalalyq ishki ister basqarmasynyń qyzmetkerleri Qursaı shatqalynda bir arqardy qozysymen sulatqan Baýyrjan О́mirbekovti reıd barysynda toqtatty. Kentaý qalalyq soty ony eki jarym jylǵa bas bostandyǵynan shektedi. Odan memleket paıdasyna 17 mıllıon 43 myń teńge óndirilmek.
Biz mingen mashına Qarataýdy bókterlep júıtkip keledi. Shý jazyǵyna deıin sozylǵan ulan-ǵaıyr dalada birde-bir ań ushyraspady. Tipti kezinde qadam basqan saıyn aldyńnan orǵyp qasha jóneletin qoıan da kórinbeıdi. Ańy men qusy joq dala sulý kórine me? Kóńilimiz qulazyp kele jatty.
Qaıtar jolda Qarataýdyń basyna bult úıirilgenin kórdim. Taý qabaǵyn túıip turdy. Qarataý kimge qaharlandy eken?
Sabyrbek OLJABAI,
jýrnalıst
Túrkistan oblysy
R.S. Osy materıal jazylyp jatqanda «Betpaqdalaǵa aqbókender orala bastapty» degen súıinshi habar estidik. Sulýlyqqa myltyq kezenetinder dala erkelerin úrkitpese eken dep tiledik ishteı. Jaraly janýar kórsek etimizden et kesip alsa da emdep jibergimiz keledi. Bálkim, bul talaı qýǵyn-súrginge urynyp, tuqymy tuzdaı quryp bara jatyp qaıta kóbeıe bastaǵan aqbókender men qaraquıryq, elikterge degen aıaýshylyq sezimnen de shyǵar-aý.
Kúrsinbeshi, kıeli taý! Arqaryń men taýteke shyńdaryńda bolat tuıaqtarymen dúrsildetip júredi áli...