Tarıhtyń baǵyt-baǵdaryn ózgertken dana kóshbasshy

Nursultan Nazarbaev osyndaı tyǵy­ryq­tan shyǵar jol taýyp, birligi jaras­qan eldi, jetistigi mol eldiń jańa tarıhyn qalyp­tastyrýǵa májbúr edi. Ártúrli máse­le tóńireginde týyndaıtyn qıyn­dyq­tar­dy jeńý úshin bilimdi de bilikti, qyra­ǵy da alǵyr bolýǵa kúsh saldy. Onyń úlgi alatyn kóshbasshylarynyń biri – Túr­kııa Res­pýblı­kasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Mustafa Kemal Atatúrik edi. Atatúrik – áskerı adam. Túrkııany ult-azattyq soǵysy­nan keıin qur­ǵan, alaıda barlyq ýaqytta beıbit ómir týraly sóz etken. «Elde tynyshtyq – álemde beı­bit­shilik» deıtin. Sondyqtan Túrkııanyń azamat­tary beı­bitshilikti tý etken Nursultan Nazar­baevtyń ustanǵan saıasatyn qoldap, maqtanysh etedi. Onyń ustanǵan saıasatyn Atatúrikten qalǵan mura retinde qabyldaımyz.

Nursultan Nazarbaev ekonomıka, saıa­sat jáne áleýmettik salalarda Qazaq­stan­­dy damý bıigine jetkizip, josparly jáne júıeli qadam­dar jasady. Joldaý­lar, basylymdar men kitaptar, «Nurly jol», «Qazaqstan-2030» jáne «Qazaq­stan-2050» damý strategııalary, «Uly dala­nyń jeti qyry» syndy baǵ­dar­lama­lary arqyly bolashaq urpaqqa jol ashyp, BUU, IýNESKO, Dúnıejúzilik banki, Halyq­aralyq valıýta kory (IMF), EQYU, Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy syn­­dy halyqaralyq uıymdarmen tyǵyz qa­rym-qatynas qurdy. Osylaısha, Qazaq­stan­dy qysqa ǵana ýaqytta álemge tanytyp, jahan­dyq deńgeıde qurmet tutatyn «Kór­nekti mem­le­ket qaıratker» atanyp, ǵalamdyq beı­bit­shilikti saqtaý úshin jasalǵan tarıhı qadam­da­rmen tarıhtyń baǵyt-baǵdaryna jol kórsetti.

Bedel men jetistik bastaýy

N.Nazarbaevtyń «bitimger», «ǵalamdyq máse­leni sheshýshi» atty róli sózsiz ártúr­li salada atqarǵan qyzmetteriniń tájirı­besi­nen týyndaıdy. Alaıda, «Kóregen kósh­bas­­shy­nyń» bitimgerlik qasıetin myńda­ǵan jyl buryn Altaı mádenıetinde saqtal­ǵan gene­tı­kalyq kodtan baıqaýǵa bolady.

Osylaısha Elbasynyń bitimgerlik qa­sıetin, ǵalamdyq máseleni sheshýshi qabi­letin myńdaǵan jyl burynǵy ata-babadan qalǵan mura retinde qabyldaımyz. Altaı dalasynda ǵasyrlar boıy tarıhta iz qal­dyr­ǵan halyqtar tek qana soǵysqa qatys­qan batyrlyq qasıetimen emes, dıplo­matııa­lyq qasıetimen de erekshelenedi. Túrki máde­nıetiniń negizi bolyp sanalatyn «bir-birin qol­dap qorǵashtaıtyn baýyrmaldyq» salty da – ejelgi Altaı mádenıetiniń mırasy. El­basynyń «Uly dala­nyń jeti qyry» atty ma­qalasynda da bul máse­lege nazar aýdarylǵan.

Kópvektorly saıasat

Elbasynyń syrtqy saıasatta ustanǵan kóp­vektorly saıasaty – Atajurt máde­nıe­tinde, tarıh sahnasynda qalý úshin ǵa­syr­lar boıy qoldanylǵan dástúrli bel­sen­di dı­p­lo­matııalyq mádenıetiniń qazirgi nus­qasy bolyp sanalady.

Qazaqstan jeriniń úlkendigine qaramas­tan, elde aralas demografııalyq qurylym­nyń saldarynan bolashaǵy jaıly kúmándi jora­maldar jasalǵan memlekettiń basshysy bolyp qyzmetine kirisken Elbasy N.Nazar­baevty az ǵana ýaqytta ekonomıka men saıa­sat salalarynda qol jetkizgen jetistik­teri­men tek qana Qazaqstannyń taǵdyryn emes, tarıhtyń baǵyt-baǵdaryn ózgertken kósh­­bas­shy retinde tanımyz.

 Túrkitildes elderdiń memleket basshylary sammıti

Uly Túrki álemin qalyptastyrý maq­satynda 1992 jyly Elbasynyń bastamasymen uıym­dastyrylǵan Túrkitildes elder mem­leketteri basshylarynyń sammıti nátıjesinde 2009 jyly Túrki keńesi quryldy. Búgingi tańda Túrki keńesi, Túrkitildes elderdiń Par­la­menttik Assambleıasy (TúrkPA), TÚRKSOI jáne Halyqaralyq Túrki akade­mııa­sy syndy bedeldi uıymdar qyzmet etip keledi.

 Strategııalyq yntymaqtastyq kelisimderi men ekonomıkalyq jetistikter

2009 jyldyń 22 qazanynda N.Á.Nazar­baev Túrkııamen Strategııalyq seriktestik ke­li­simine qol qoıyp, bolashaqqa qatysty ma­­ńyz­dy máselelerge nazar aýdardy. Sol kez­­­degi Elbasy kótergen máseleler búgingi tań­da álemdik qoǵamdastyq tarapynan tal­qy­­­la­nyp, kún tártibinde tur. Sondaı-aq Taıaý Shy­­ǵys energetıka ortalyǵynyń talas-tar­tys­­tary, Sırııa daǵdarysy, álemdik saýda soǵy­­s­y jáne Qytaıdyń «Jańa Jibek joly» (Bir jol, bir beldeý) syndy máseleler tilge tıek etilgen edi.

Túrkııa men Qazaqstannyń ótken ǵasyr­larda qalyptasqan ortaq tarıhy men máde­nı qundylyqtary arasynda júrgiz­gen kelisim­der arqyly qysqa ýaqytta strategııa­lyq serik­testik deńgeıine aınalyp otyr.

Túrkııanyń Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan 2012 jyly Premer-mınıstr bolǵan ýaqytta Qazaqstanǵa jasaǵan resmı sapary kezinde joǵary deńgeıdegi strategııalyq yntymaqtastyq keńesiniń jumysy bastalyp, baýyrlas eki el arasyndaǵy qarym-qatynas odan ári damı tústi.

Túrkııa Qazaqstandy Azııa aımaǵynyń kóshbasshy elderiniń qatarynan kóredi. Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy mádenı jáne ekonomıkalyq yntymaqtastyq kúnnen-kúnge damyp keledi.

Elbasy baýyrlas eki el arasyndaǵy qarym-qatynastyń damýyna jiti nazar aýdaryp otyrdy. Ásirese ushaqty atyp túsi­rý daǵdarysynan keıin oryn alǵan Túrkııa men Reseı arasyndaǵy qarym-qaty­nas kezin­de quldyraý aldynda turǵan baı­lanys Elbasy­nyń aralasýymen ǵana jaqsar­ǵan bolatyn. Sondaı-aq ol tek eki eldi ja­qyn­dastyryp qana qoımaı, Sırııadaǵy daǵ­da­rysty sheshýde Astana prosesin de bas­tap ketti. Sonyń arqasynda Túrkııa da lań­kes­terge toıtarys berýge múmkindik tapty.

Árıne Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Sırııa daǵdarysyn sheshýdegi rólin, Túrkııa­nyń lańkesterge qarsy «Fyrat qalqany» men «Záıtún butaǵy» atty operasııalardy júrgizýine jáne Astana prosesinde Reseı, Iran jáne Sırııamen dóńgelek ústel basynda otyryp sheshim tabýyna jol ashqanyn, Túrkııa úshin ári álemdik beıbitshilik úshin atqarǵan qyzmetin tarıh altyn árippen jazatyn bolady.

«Astana prosesi», Nursultan Nazarbaev jáne Nobel syılyǵy

Nursultan Nazarbaevtyń Túrkııa-Reseı qarym-qatynasyn jaqsartyp, «Astana prosesin» júrgizýine úles qosýymen qatar Taıaý Shyǵystaǵy tarıhtyń baǵyt-baǵ­daryn ózgert­keni, kóppolıýsti ǵalamdyq beıbit­shilik­ke úles qosyp, ǵalamdyq saıasatqa óz­geris engizgeni málim.

Búgingi tańda Sırııa daǵdarysyna qatys­ty barlyq jańalyq pen taldaýda «Astana prosesi» týraly sóz etiledi. Alaı­da, «Astana prosesiniń» ne ekendigin, onyń negizin qalaý­shy kim ekendigi, qaı sharttarda, qalaı júzege asqandyǵyn álemdik buqaralyq aqparat quraldary aıta bermeıdi.

«Astana prosesi» tek qana úsh memleket­ke qatysty emes. «Astana prosesi» – Taıaý Shyǵysta oryn alǵan tragedııany toq­tatý maqsatymen tarıhı jaǵdaıdy eskere otyryp jasalǵan tarıhı qadam jáne qaırat­ker­likpen jasaqtalǵan júıe. Adamzat bul tarıhı kúresti bir kúni mindetti túrde túsinedi. Sol kezde osy prosesti bastaǵan jáne negizin qalaǵan Elbasyn tanıtyn bolady.

Túrkııa men Reseı arasyndaǵy qarym-qaty­nasty jaqsartqan Túrki áleminiń Aq­saqaly atanǵan Elbasynyń atqarǵan róli baýyr­maldyqtan týǵan dep oılaýyńyz múm­kin, alaıda onyń osy kezdegi talaby men talpynystaryn álemdik tarıh pen beıbit­shilik turǵysynan saralaǵanymyzda, adamzat tarıhyna jasalǵan beıbitshilik qadamy dep baǵalanary sózsiz.

Bıyl Bakýde ótken jıynda Túrki keńe­si­niń Qurmetti tóraǵasy bolyp saılan­ǵan Qazaq­­­stannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nur­sul­tan Nazar­baevqa Nobel syılyǵynyń berilýi­ne min­detti túrde atsalysýymyz kerek. О́ıt­keni Qazaqstan táýelsizdiginiń al­­ǵash­­qy jyl­­darynda ıadrolyq polıgondy jap­­tyryp, ıadrolyq qarýdan bas tartyp, beı­bit­­shi­likke negizdelgen jumystarǵa sep­tigin tıgiz­gen. Sondaı-aq álemdik dás­túrli din lı­der­leriniń basyn qosqan Elbasy Túrkııa men Reseı­di jaqyn­dastyryp, basqa da memleket­ter­diń jaqy­ndasýyna muryn­dyq boldy. Sondyqtan biz Elbasyny Nobel syılyǵyna laıyqty dep bilemiz.

Osylaısha, 2010 jyly meniń qyzmet atqaryp otyrǵan «О́nje Vatan» gaze­tinde «Nursultan Nazarbaevqa Nobel syı­lyǵyn berý kerek!» degen aksııa júrgizip, áli de jalǵastyryp kelemiz.

TAǴY DA ALǴYS!

Bizder, Anadolý túrikteri retinde 1920 jyldary Túrkııada ult-azattyq soǵys­tyń júrip jatqan kezinde myńdaǵan shaqy­rym qashyqtyqta «Alystaǵy baýyry­ma» dep jyrlaǵan qazaq aqyny Maǵ­jan Jumabaevty, odan júz jyldan keıin syndarly saıasat júrgize bilgen Nursultan Nazar­baevtyń baýyrmaldyǵyn eshýa­qyt­ta umytpaımyz. Sol sebepten myń da bir alǵys aıtamyz!

Kemal SALLY,

«О́nje Vatan» (Önce Vatan) gazetiniń tilshisi