Sonaý yqylym zamannan beri tórt túlik mal baǵyp, odan nesibe taýyp kelemiz. Úıirdegi jylqy, tabyndaǵy qara mal men túıe, otardaǵy qoı baılyq kózi sanalady. Ras, mal baǵý – mehnaty kóp kásip. Sońǵy kezde «Mal jaıylymy tarylyp barady. Jem-shóp daıyndaý da ońaı sharýa emes. Qara malǵa kútim jasaıtyn baqtashy, sıyr saýatyn saýynshy, qoı baǵatyn qoıshy tabylmaıdy» degen pikirlerdi jıi estip te júrmiz. Jastar bul salaǵa barýdan nege qashqaqtaıdy? Aýyldaǵy aǵaıynnyń jankeshti jumysyn jeńildetetin qandaı jaǵdaı bar? Bul rette ǵalymdar mal baqqan sharýalarǵa qandaı kómek bere alady? Bergende qandaı?! IT tehnologııa arqyly «aqyldy ferma» aýylǵa keldi. Sonymen, sıyrdy robot saýatyn boldy. Qoıshylar endi ýaq maldy kompıýtermen baǵady dese, nanasyz ba?
Ol da ras eken. Biz buǵan Otyrar aýdanyndaǵy Shámshi aýyldyq okrýgine qarasty Bestorańǵyl eldi mekenindegi shopandar áýletiniń jumysymen tanysqanda kýá boldyq. Qoı ósirýshiler meken etetin jumyrtqadaı appaq úıdiń aldynda kún sáýlesinen qýat alatyn qondyrǵy ornatylǵan. Árirekte jel generatory menmundalaıdy. Demek, shopandar tabıǵı qos qýat kózinen alynatyn energııany tutynady degen sóz. Al jyljymaly-qurastyrmaly shopan úıi odan da shaǵyn. Munda bir otbasy turady. Aýmaǵy 45 sharshy metrdi quraıtyn turǵynjaıda eki jatyn bólme, as bólme, jýynatyn jáne sanıtarlyq torap ornalasqan. Kıiz úıge uqsas qurastyrmaly jaıda qoıdy qoldan uryqtandyrý úderisi júzege asyrylady. Qys mezgilinde 500 qoıǵa baspana bolady. Jazda bastyrma retinde paıdalanýǵa qolaıly. Jasyl syrmen boıalǵan temir qorshaýdyń da qyzmeti san alýan. Aldymen qoıdyń salmaǵyn ólsheıdi. Maldy suryptaýǵa septigin tıgizedi. Qoı qyrqymyn sapaly ótkizýge múmkindik beredi. Torqany taılap, júkterdi tasymaldaýdy jeńildetedi. Osylaısha keleshekte Túrkistan oblysynyń shopandary qoı baǵýdyń jańa tásiline kóshetin bolady. Bul jańa jobalar óńir sharýalaryna «Qoı sharýashylyǵyndaǵy modeldi ferma» atty semınar-keńeste tanystyryldy. Semınardy «Ońtústik-Batys mal jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS-niń bas dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory N.Ájimetov júrgizip otyrdy. Basqosýda «Qazaq mal sharýashylyǵy jáne jemshóp óndirisi ǴZI» JShS fılıaly Q.Medeýbekov atyndaǵy qoı sharýashylyǵy ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi T.Kenjebaev, «Agroınjınerııa ǵylymı óndiristik ortalyǵy» JShS kommersııalyq bóliminiń meńgerýshisi Q.Kúder, «Ońtústik-Batys mal jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS bas dırektorynyń orynbasary, professor J.Parjanov jáne basqalar óz oılaryn ortaǵa saldy.
Jalpy semınardyń basty maqsaty – qoı sharýashylyǵyndaǵy modeldi fermalar negizinde óndiristiń tehnologııalyq prosesterin avtomattandyrý boıynsha transfertteý jáne beıimdeý. Qazirgi ýaqytta respýblıkada osy sala boıynsha kóptegen usaq fermerlik jáne sharýa qojalyqtary qurylǵan jáne mal sharýashylyǵy ónimderiniń 70% -y jeke sharýa qojalyqtarynda óndiriledi.
Osylaısha órkenıet jetistigin eń birinshi atalǵan aýdandaǵy «Syzdyqbekov» sharýa qojalyǵy sezinip otyr. Qojalyq «Ońtústik-Batys mal jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń» bazasyndaǵy sharýashylyqqa aınalǵan. «Aqyldy ferma» jobasy boıynsha qoıshy aýylda barlyq jaǵdaı jasalǵan. Mal sýarý jumysy avtomattandyrylǵan. Shopandar otardan adassa, dron ushyryp túligin tez tabady. Al sanaq kezinde paıdalanatyn arnaıy skaner syrǵalanǵan 500 qoıdy bir mezette sanap beredi. Elektrondy júıe joǵalǵan maldy naqty anyqtaı alady. Tipti tórt túliktiń qońy men jasyna deıin belgileıdi.
– Ǵylymnyń jetistikterinsiz aýyl shaýashylyǵy alǵa baspaıdy, – deıdi «Syzdyqbekov» sharýa qojalyǵynyń tóraǵasy Ábdimájıt Syzdyqbekov. – Bizge jalpy 18 mıllıon teńgeniń qural-jabdyqtary men saımandary usynylyp otyr. Munyń barlyǵy mal sharýashylyǵymen aınalysatyn aǵaıynnyń jumysyn edáýir jeńildetedi. Keleshekte ǵalymdarmen tyǵyz baılanysta jumys isteýdi jalǵastyra beremiz.
Munda 400 túıe, 350 jylqy, 7 myńǵa jýyq ýaq mal bar. 500 gektar jaıylym jer men 650 sharshy metr jyly qora 750 qoıǵa arnalǵan. Desek te, mal sharýashylyǵynda ózekti máseleler de bar. Ol jyl saıyn qunary ketip, sapasy tómendep bara jatqan jaıylym alqaby. О́tken ǵasyrda ǵana 100 qoıdan 150 qozy alatyn sharýalardyń qazirgi kórsetkishi 85-90 paıyzdy quraıdy. Sharýalardyń aıtýynsha, mal basyn kóbeıtýge jaıylym jer jetispeıdi.
Elimiz boıynsha 180 mln gektar jaıylym bar. Onyń 7,4 mln gektary shabyndyq. Ǵalymdar shopandardy aýyspaly jaıylymǵa úıretý kerektigin aıtady. Osy maqsatta jaıylym jer qorshalyp, túrli tabıǵı shóp ósiretin «Zamanaýı jaılaý» jobasy qolǵa alynýda. О́tken jyly «Ońtústik-Batys mal jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS Báıdibek aýdanynda jaıylymdardy maqsatty paıdalanýdy rettegen edi. Bıyl Otyrar aýdanynda qyzý jumys júrip jatyr. Ǵalymdardyń jobasy negizinde 40 gektar jer qorshalyp, onda túrli tabıǵı shópter egiledi. Tórt túlik azyqtan qınalǵanda sol jerge kirgiziledi. Munda shlanga arqyly sý jetkizilgen. Tipti qoıshynyń shuǵyl sharýasy shyqqanda tórt túlikti qorshalǵan jaılaýda qaldyryp kete beredi. Osyndaı bir qoraǵa 18 mln teńgeniń aýylsharýashylyq qural-jabdyqtary berilýde.
– Bul ınstıtýttyń bıýdjetine berilgen aqsha. Atalǵan qojalyq bizdiń ınstıtýttyń bazalyq sharýashylyǵy bolady. Sebebi bul sharýashylyqta qoıdyń barlyq túri, túıe jáne jylqy bar, – deıdi Jánibek Parjanov. – Instıtýttyń jabdyqtary osy qojalyqtarǵa qalady. Sharýalar mamandarǵa tek bazany usynyp, zertteý jumystaryn júrgizýge jaǵdaı jasaıdy.
Osy semınarda jańa jyljymaly jedel qoı uryqtandyrý beketi tanystyryldy. «Bul nysan qashyrym kezinde jumys isteıtin mamandarǵa óte yńǵaıly. Jyljymaly beketti jylyna bir mezgil ǵana emes, jyl on eki aı kommersııalyq maqsatta paıdalanýǵa bolady», deıdi mamandar.
Serikqalı JEKSENBAEV,
jýrnalıst
Túrkistan oblysy