Áne-mine degenshe, jyl basynda jarııalanǵan Jastar jyly da aıaqtalýǵa jaqyn. Atalǵan bastama aıasynda bıyl jas ǵalymdardyń jobalaryna memleketten taǵy 3 mlrd teńge bólingen. Jumystaryn ótkizgender «taqym qysyp júr». Jyl ortasynda «Qazaq ǵylymy qashan jasarady?» degen maqala jazǵanbyz. Sondaǵy túıin – jas ǵalymdardy qoldaý. Álbette qoldaý qajet, bul qadam tıisti vedomstvolar tarapynan da jasaldy. Dese de qoldaý kimge kerek? Demeý, kómek, qamqorlyq – qaı-qaısysy bolsyn óz ıesin tapqanda ǵana jemisin beredi. Al bizde munyń bári dál egesin taýyp jatyr ma? Másele – sonda.
Jas ǵalymdar stýdentterge joldama berdi
Álemdi ózgertý ózińdi ózgertýden bastalady ǵoı. Jaqynda ótken jas ǵalymdardyń júzdesýi osy oıdy taǵy bir eske saldy. Elimizdiń ár óńirinen bas qalaǵa at basyn burǵan jas ǵalymdar naǵyz qoldaýdyń ózgeden emes, aldymen ózińnen bolýy mańyzdy ekenin moıyndaǵandaı, eń aldymen óz-ózderin kótermeleýdi bastap-aq ketipti. Osydan 3 jyl buryn Nazarbaev Ýnıversıtette qyzmet etetin jas ǵalymdardyń bastamasymen kommersııalyq emes qoǵamdyq birlestik retinde qurylǵan Jas ǵalymdar alıansy (YRA – Young researchers alliance) qazirde elimizdegi bilim jáne ǵylym salasynda jemisti eńbek etip júrgen 300-ge tarta belsendi jas ǵalymdardyń basyn biriktirip otyr. YRA-nyń tóraıymy, Nazarbaev Ýnıversıtettiń Hımııa ınjenerııasy jáne materıaldar tehnologııasy kafedrasynyń postdoktoranty, PhD Ásııa Ermuhambetova ózgelerge aıtqan synnan áýeli óziń qorytyndy shyǵarǵanda ǵana damý bolatynyn aıtady. «Biz – jas ǵalymdar Ulttyq ǵylymı keńestiń nemese jobalarǵa grant bóletin qandaı da bir yqpaldy uıymdardyń jumysyn jıi synǵa alamyz. Olardan ashyqtyq pen ádildikti, rýhanı jáne qarjylyq qoldaýdyń shynaıy ıegerin tabýdy talap etemiz. YRA-nyń quryltaıshylary bolyp birde jaýapkershilikti ózgeden buryn ózimizge artyp, jobalardy shetelderde jalǵastyrýǵa joldama berýmen aınalysyp kórýge kelistik. Nátıjesi kóńil qýantady», deıdi Ásııa.
Onyń málimdeýinshe, bıyl YRA-nyń bastama kóterýimen Nazarbaev Ýnıversıtettiń bakalavrıatynda bilim alyp júrgen stýdentterdiń ǵylymı-zertteý jumystaryna qoldaý kórsetý maqsatynda arnaıy baıqaý jarııalandy. «Baıqaýdyń jeńimpazdaryn anyqtaý jumysy jasyryn túrde júrgizilip, ádil qazylar alqasyna ǵylymda aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizgen, elimizde akademııalyq jáne ǵylymı etıka, ǵylymdaǵy qarjynyń ádil úlestirilýi úshin kúresip júrgen ǵalymdar kirgen. Baıqaý nátıjesinde 27 stýdentke grant arqyly 1 mıllıon teńgege jýyq syıaqy taǵaıyndaldy. Bul Nazarbaev Ýnıversıtet janyndaǵy Áleýmettik damý qorynyń qoldaýymen júzege asyryldy. Alıans jetekshileri bolashaqta baıqaýdyń geografııasyn keńeıtip, respýblıka kóleminde ótkizýdi josparlap otyr», deıdi YRA-nyń tóraıymy.
Qazaqstan qol qoıǵan kelisimin oryndaı almaı otyr
YRA uıymdastyrǵan baıqaý jeńimpazdarynyń biri Erdáýlet Nurbolatuly Qurylys jáne qorshaǵan orta ınjınerııasy boıynsha magıstratýranyń 1-kýrsynda oqıdy. Ol qazir kómirqyshqyl gazynyń geologııalyq saqtalýyn zerttep júr.
«Bárimiz biletindeı, álemde buryn-sońdy bolmaǵan jahandyq jylyný prosesi júrip jatyr. Ǵalymdar bul problemany sheshý jolynda túrli tehnologııalardy oılap tapty. Solardyń bir qatary – sý, jel, kún sekildi tabıǵı energııany qaıta jańǵyrtý múmkindigi. Biraq bul tehnologııalardyń bári qazirgi energetıka ınfraqurylymyn tolyqtaı almastyrýdy talap etedi. Al Nazarbaev Ýnıversıtettiń professory Výdjın Lıdiń jetekshiligimen bastaǵan zertteý jobamyz búgingi ınfraqurylymdy, ıaǵnı zaýyttardy túgelimen almastyrmaı, tek jańǵyrtý arqyly kózdegen nátıjege qol jetkizýge baǵyttalǵan. Máselen, aýany kún saıyn shekten tys lastap jatqan kómirqyshqyl gazynan tazartý úshin CO2-niń taralýynyń aldyn alyp, jer asty qoınaýynda saqtaýǵa bolady», deıdi jas jeńimpaz. YRA baıqaýynan jeńip alǵan grantymen jáne oǵan qosa Koreıanyń jartylaı qarjylyq qoldaýymen sol eldiń laboratorııasynda eki aı tájirıbeden ótip kelgen Erdáýlettiń aıtýynsha, ondaǵy jabdyqtardyń, mamandar men zertteýshilerdiń aýany lastanýdan qorǵaýdaǵy eńbegi qarqyndy. Koreıler mundaı zerthananyń jumysyn 30-40 jyl buryn bastap ketipti. Osydan-aq jas ǵalym Qazaqstanda da bul jobanyń bolashaǵy baryn baǵamdaǵan. «Memleketimiz 2015 jyly BUU elderi arasynda Parıj kelisimine qol qoıdy, qujatta kómirqyshqyl gazynyń belgilengen mólsherinen tys aýaǵa taralmaýyna kelisken. Alaıda Qazaqstan qazir osy talapty, anyǵynda kelisimdi oryndaı almaı otyr. Kómirqyshqyl gazynyń mólsheri kelisimdegi lımıtten asyp ketti. Máseleni sheshý maqsatynda jańǵyrmaly energııa kózderiniń úlesin arttyrýda. Biraq bul halyqaralyq talapty tolyq oryndaýǵa jetkiliksiz», degen jas zertteýshi qolǵa alǵan tehnologııasyn ǵylymı turǵyda negizdep, nátıjesin sheteldik jýrnaldarǵa joldaýdy josparlap otyr. Halyqaralyq sarapshylar jumysyn moıyndasa, memlekettik mekemelerge usynyp kórmek. Qazaqstan ózi qol qoıǵan halyqaralyq kelisimniń shartyn oryndaı almaı otyrǵanyn eskersek, bul jobanyń júzege asýyna memleket te múddeli bolýǵa tıis.
Ǵalymdardyń bedeli artsa, ǵylym damıdy
Ásııa Ańsabaeva YRA-nyń networking sharasyna Qostanaıdan arnaıy kelip, «О́ńirde ǵylymdy nasıhattaǵany» úshin marapattaldy. Ahmet Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti, PhD doktory óńirlerdegi jas ǵalymdardyń memleket tarapynan kórsetiletin demeýge asa muqtaj ekenin jetkizdi. Onyń oıynsha, oblystardaǵy mamandar únin jetkizip, sózin ótkize alatyn respýblıkalyq deńgeıdegi yqpaldy ári qashyqtyqqa qaramastan, qoljetimdi uıym bolýy kerek. Qoldaýdyń basy osydan bastalady. «Álginde aıtqan qajettilikti tolyǵymen qanaǵattandyrǵan jas ǵalymdardyń jańashyl ortasy sol zertteýshilerdiń ózderi arqyly qalyptasyp keledi. Onyń aıasyn iri qalalardy ǵana qamtýmen taryltpaı, kerisinshe elimizdiń kartasyndaı keńeıtýge respýblıkanyń barlyq óńirindegi zertteýshilerdiń atsalysqany abzal. Ǵalymdardyń bedeli artsa, ǵylym damıdy», degen agronomııa salasy boıynsha zertteý júrgizetin Á.Ańsabaeva qazirgi tańda organıkalyq ónimderdi shyǵaratyn fermerlermen birlesip ǵylymnyń óndiriske enýine eńbek etip júr. Fermerler qandaı da bir ónim óndirýde ǵalymdardyń zertteý qorytyndysyna súıenedi.
«Biz dalalyq tájirıbemizde burshaqty zerttedik. О́nimge aınalmaı turyp onyń quramyndaǵy paıdaly jáne zııandy zattardyń mólsherin anyqtaýmen aınalystyq. Iаǵnı, qandaı túrin ónimge aınaldyrýǵa bolatynyn zerttedik. Soǵan sáıkes fermerler tutynýshylardy sapaly ónimmen qamtamasyz ete otyryp tabys kólemin arttyra alady. Bul elimizdegi organıkalyq ónim naryǵyn da damytady. Kúndelikti tutynyp otyrǵan zattardyń quramyn zerttegendikten, dúkenderdegi azyq-túlikterdiń qaptamasyna qarap-aq sapasynyń qaı deńgeıde ekenin bilýge bolady», deıdi maman. Á.Ańsabaevanyń paıymdaýynsha, ónim eń aldymen el aýmaǵynda sertıfıkattalýy kerek. Ekinshiden, standarttarǵa saı keletinderi «Organic KAZ» degen jasyl túspen jazylǵan, japyraqtyń sýreti bar sáıkestik belgisimen belgilenýi tıis. Áıtpese qaptamasynda «GMA (gendik modıfıkasııalanǵan aǵzalar)-syz», «Ekologııalyq taza ónim» dep kórsetilgenimen, sapasynda kiltıpany kóp ónimder órip júr.
Basshylyqtyń aýysýynan qoldaýsyz qaldyq
Mal sharýashylyǵy – qazaqtyń atakásibi. Al ony zaman talabyna saı damytý da ǵalymdardyń jumysyn qajet etedi. Tórt túlikti ósirýde qolaıly jaǵdaı jasaý men sapaly, ekologııalyq taza, organıkalyq qaýipsiz et-sút ónimderin alý boıynsha Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń professory, PhD doktory Qýantar Álıhanov áriptesterimen birge malda kezdesetin túrli juqpaly aýrýlardyń aldyn alý maqsatynda saýyqtyrý sharalaryn júrgizedi. Ǵalymdar ázirlegen ǵylymı-zertteý jumystarynyń nátıjelerin Almaty men Jambyl oblystaryndaǵy sharýa qojalyqtarynyń óndirisine engizip úlgergen. Budan bólek janýarlardaǵy juqpaly aýrýlardyń aldyn alý boıynsha profılaktıkalyq is-sharalar júrgizýde arnaıy dezınfeksııalyq preparattardy patenttep, ony mal jáne qus sharýashylyqtarynda qoldanyp keledi. «Biraq munyń barlyǵy – ǵylymı jobalarymyzdy óndiriske engizý, ónim úlgisi retinde ǵana jasalǵan jumystar. Osy ónimderdi ázirleýmen aınalysqan ǵalymdarǵa eshqandaı tabys kelmeıdi. О́ıtkeni biz preparattardy naryqqa shyǵaryp, satýmen aınalyspaımyz. Bylaısha aıtqanda, qolymyzdan keletinin kórsettik, oılap taptyq, shyǵaryp berdik. Al ony ári qaraı túbegeıli turmysqa qoldanyp ketetindeı jaǵdaı jasalmaı otyr. Máselen, qazir Qazaqstanda dezınfeksııalyq preparattar shyǵaratyn seh, zaýyt joqtyń qasy, sondyqtan Reseı men Qytaı, Belarýstan dıstrıbıýterlik jolmen ákelingen qoljetimdi preparattar kóptep satylýda. Byltyr ǵana Jambyl oblysyndaǵy Qulan aýdanynyń ákimimen ınvestısııalyq joba ázirlegenbiz. Biraq jyldyń sońyna qaraı aýdan basshylyǵyndaǵy ózgeristerden keıin qoldaýsyz qaldyq. Dezınfeksııalyq zattar quıatyn bıýdjetti shaǵyn sehtyń ózi 8-10 mln teńge turady, osydan-aq onyń qanshalyqty qarjylyq qoldaýǵa táýeldi ekenin bilýge bolady», deıdi jas professor.
Onyń oıynsha, Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy qorynyń ár sala boıynsha ozat jas ǵalymdarǵa memlekettik syılyqtar, úzdik ǵylymı-zertteý jobalaryna granttar, alys-jaqyn shetelderge zertteý joldamalar, úzdik stýdentterge stıpendııalar taǵaıyndap, qarjylaı marapattalatyn ıntellektýaldy saıystar, túıini tarqatylmaǵan máselelerdi talqylaıtyn túrli halyqaralyq jáne óńirlik konferensııalar men forýmdardy uıymdastyrǵany úlken demeý bolyp tur. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi de 2020-2022 jyldarǵa ǵylymı jáne ǵylymı tehnıkalyq jobalar boıynsha jas ǵalymdardy granttyq qarjylandyrý konkýrsyn jarııalap, jaqyn arada osy 3 jylǵa jalpy somasy 9 mlrd teńgeni quraıtyn ǵylymı jobalar irikteledi. Degenmen, ár ǵalymda kemi 2-3 jobadan bolatynyn eskersek, birdi-ekili uıymdardyń qarjylyq qoldaýy teńizge quıǵan tamshydaı-aq bolatyny sózsiz.
P.S. Baıqaısyz ba, ǵalym kúndelikti jumysymen, árbir jobasynyń jemisimen halyqqa, qoǵamǵa qyzmet etip otyr. Biz bir parasyn ǵana jazyp otyrmyz. Qoldaý dedik. «Memleket ǵalymdarǵa jetkilikti qoldaý kórsetpeıdi nemese kásipkerler moıyn burýy kerek» deımiz. Al biz ózimiz olardy jurt bolyp, kóp bolyp qoldap júrmiz be? Iá, aqynǵa shapan japqandaı, ánshige dollar salynǵan konvert qystyryp, arqasynan qaqqandaı, tym bolmasa ákimge tabaq tartqandaı. Biz osy qoldaýdyń astarynda baǵalaýdyń baryn bilemiz be? Kimdi baǵalaý keregin she?.. Naq osy suraqqa jaýap tapqanda ǵana qoldaý óziniń shynaıy ıesin adaspaı tabady.