О́tken tarıhmyzdy óshirmeı, óltirmeı keler urpaqtyń qolyna tapsyrýda, onyń saqtalyp, suryptalyp bir izge túsýinde Arhıv qyzmetiniń alar orny aıryqsha ekeni belgili. Atalǵan salanyń búgingi jumysyna úńilip, bolashaǵyna kóz salý úshin Mádenıet jáne sport mınıstrligi «Ortalyq memlekettik ǵylymı tehnıkalyq qujattama arhıvi» RMM dırektory Baıan JUMATAEVAMEN suhbattasqan edik.
- Baıan Amantaıqyzy, ózińiz basshylyq etip otyrǵan Ortalyq memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq qujattama arhıvi jumysynyń negizgi baǵyttary týraly aıta ketseńiz...
- Arhıv qyzmetiniń mańyzdy baǵyttarynyń biri - Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq arhıv qoryn qalyptastyrý, sondaı-aq, ǵylymı-tehnıkalyq jáne basqa da qujattamanyń saqtalýyn qamtamasyz etýdi baqylaý. Onyń ishine joıylǵan uıymdar da kiredi. Fýnksııalardyń ózgerýi nemese olardyń qyzmetiniń aýqymyn, mekemelerdiń baǵynystylyǵynyń ózgerýin jáne t.b. eskere otyryp, Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrligine baǵynysty «Ortalyq memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq qujattama arhıvi» RMM tolyqtyrý kózderiniń tizimin naqtylaý boıynsha júıeli jumys júrgizedi. Mekemeler men uıymdarǵa keńes berý jaǵynan jáne ádistemelik kómek kórsetý boıynsha jumystardan bólek, uıymdarǵa ister nomenklatýrasyn, basqa da normatıvtik-ádistemelik qujattardy ázirleýge jáne qurastyrýǵa qyzmetkerlerimiz kómek kórsetip otyrady. Arhıv qyzmetiniń taǵy bir baǵyty - jeke tektik qujattardy jınaqtaý.
- Arhıvte burynǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń qundy qujattary saqtaýly ekeni málim. Qazirgi ýaqytta qala qurylysy men basqa da ózgeristerge baılanysty qujattar qorǵa júıeli túsip tura ma? Bul jumystardyń rettelý jaǵy men qujattardyń saqtalýyna toqtalsańyz?
- Búgingi tańda Ortalyq memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq qujattama arhıvinde 1775 jyldan 2019 jylǵa deıingi aralyqty qamtıtyn 189 qor saqtalǵan. Qujattardyń basym kópshiligi Shyǵys Sibir, Orta Azııa, Qazaqstan boıynsha elektroenergetıka salasy obektileri men olardyń qurylys jobalary, azamattyq qurylys, óndiristik jáne kólik qurylysy, melıorasııa, sý jáne orman sharýashylyǵy qujattaryn quraıdy. Atap aıtqanda, «Kazgorstroıproekt», «Almatygıprogor», «Kazmehanobr», «Kazjolproekt», «VNIPIenergoprom», «GıproNIIhımmash», t.b. iri-iri jobalaý ınstıtýttarynyń qujattary bar. Sonymen birge ǵylymı zertteýler, mekemelerdegi konstrýktorlyq, tehnologııalyq, sondaı-aq ǵylymı-óndiristik birlestikter men zertteý ınstıtýttarynyń arnaıy qujattarymen qosa, qala qurylysy men sáýlet ujymdarynda eńbek etken ǵalymdardyń jeke basyna qatysty tarıhı mura bolarlyq qujattar qory toptastyrylǵan. Mysaly, A.Ablanov, S.Balmuhanov, R.Eleshev, T.Qońyrov, P.Marıkovskıı, G.Qalıev, M.Ýsanovıch, A.Tatyǵulov, S.Kosmerıdı, B.Atshabarov jáne t.b. ataqty ǵalymdar men respýblıkaǵa eńbegi sińgen tulǵalardyń jeke qujattary, sýretteri men marapattary da osy qordan tabylady. Baqylaý isterin qaıta qalpyna keltirý, uıymdarmen jumys jasaý barysynda kartochkalardaǵy málimetterdi naqtylaý boıynsha, uıymdardaǵy derekterdiń ózgerýine baılanysty qaıta engizý sııaqty jumystar turaqty túrde jalǵasyn taýyp otyrady. Aıta keteıin, arhıvimizde «Reprografııa jáne konservasııalaý», ıaǵnı qalypqa keltirý bólimi bar. Onda qyzmetkerler qaǵazy men mátinderi búlinýge shaq qalǵan, shań basqan arhıvtik qujattardy anyqtap, olardy urpaqtan-urpaqqa jetkizý úshin qaıtadan qaptap, zaqymdanǵandaryn sanıtarlyq-gıgıenalyq óńdeýden ótkizedi. Qujattar saqtaıtyn qoımalardyń aýa temperatýrasy men ylǵaldylyǵy da únemi baqylaýda.
- Cońǵy jyldary Qazaqstannyń ǵylym men ınjenerııa, sondaı-aq tehnıka salasynyń tarıhy, tarıh sahnasyndaǵy zııaly qaýym ókilderiniń róli – ǵylymı mekemeler men zertteýshilerdiń nazarynan tys qalyp júrgen syńaıly?
- Iá, biz osy baǵyttaǵy is-sharalardyń tolymdy bolýy úshin bıyl tarıhı taqyrypta ekinshi ret keń kólemde Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq arhıvinde «Jadymyzdan óshe bastaǵan jáne jańa esimderdi ǵylymnyń san taraýly salasynan izdestirý. Qazaqstan: 1960-2000 jj.» taqyrybynda halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótkizdik. Konferensııa arhıv salasyndaǵy yntymaqtastyq jónindegi Qazaqstan – Reseı komıssııasynyń 2018 jyldyń 5 sáýirinde ótken birinshi otyrysynda bekitilgen reseılik jáne qazaqstandyq arhıvısterdiń birlesken is-sharalar josparyna sáıkes ótkizildi. Birinshi ret «Tarıhtaǵy adam: Qazaqstannyń ǵylymı, ınjenerlik jáne tehnıkalyq ıntellıgensııasynyń derekkózderi, 1920-1950 jyldar» atty Halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııasy 2017 jyldyń sáýirinde Almaty qalasynda ótken bolatyn. «О́tkenimizdi umytsaq, bolashaq bizdi keshirmeıdi» deıdi dana halqymyz. Álbette, Tuńǵysh Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń «Qazaq tarıhynda qazaq uıalatyn eshteńe joq» degen bir aýyz sóziniń ózi bizdiń keýdemizge maqtanysh sezimin uıalatady. Biz de el tarıhyna qatysty qundy qujattardy jınaqtap, qazaqtyń endigi tarıhynda da sondaı izgi iz qaldyrý úshin qyzmet ete berýimiz kerek. Bul jumys ásirese Qazirgi Qazaqstannyń «100 jańa esim» jobasyn jáne «Arhıv – 2025» memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý turǵysynan ózekti bolyp otyr. Nur–Sultan qalasynda ótkizgen konferensııada ótken kezeńderdi zerdeleýdegi arhıvtik derekkózderdiń róli, qujattyq muralardy paıdalaný máseleleri, HH ǵasyrdyń sońynda otandyq ǵylym men tehnıkanyń damýyna eleýli úles qosqan, bul kúnde jadymyzdan óshe bastaǵan tulǵalarǵa qatysty tarıhı ádilettilikti ornatý syndy máseleler talqylandy. Sharaǵa Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń ókilderi, qazaqstandyq jáne reseılik arhıvıster, tarıhshylar, joǵary oqý oryndarynyń oqytýshylary, qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi qatysty.
- Kadrlardyń biliktiligin jetildirý jumystary boıynsha, sondaı-aq bolashaq arhıvıst maman bolam dep JOO-da bilim alyp jatqan stýdentterge bilimin jetildirý, tájirıbesin ushtaý jaǵynan sizderdiń taraptan qandaı qoldaý kórsetiledi?
- Kásibı deńgeıin arttyrý jáne biliktiligin jetildirý maqsatynda arhıv qyzmetkerlerine josparǵa sáıkes óndiristik oqý júrgizilip turady. OMǴTQA tolyqtyrý kózderi – uıymdardyń normatıvtik qujattaryn quraý jáne qujattarǵa ádistemelik saraptama júrgizý tásilderi (ister nomenklatýrasy, uıymdarda qujattama jasaýdyń jáne qujattamany basqarýdyń erejeleri), vedomstvolyq arhıv jáne saraptaý komıssııasy týraly ereje boıynsha, áleýmettik-quqyqtyq sıpattaǵy suranystardy qabyldaý, tirkeý sııaqty baǵyttar boıynsha qyzmetkerler óz biliktilikterin arttyryp otyrady, ıaǵnı konferensııalarǵa qatysý arqyly, shetelge issaparlarǵa shyǵý arqyly degendeı. Máselen, 2018 jyly Varshavada (Polsha Respýblıkasy) Halyqaralyq Arhıv Keńesi (EVRAZIKA) Evro-Azııalyq aımaqtyq bólimshesiniń 19-shy Jalpy konferensııasyna, Reseıdiń Samara qalasynyń memlekettik arhıvinde 2018 jyldyń 15-17 mamyr aralyǵynda ótken VII tarıhı-arhıvtik «О́tkenimiz týraly estelik» forýmyna, Soltústik Qazaqstan oblysynyń arhıv qyzmetiniń 95 jyldyǵyna jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq arhıv qory jáne arhıvter týraly» Zańynyń 20 jyldyǵyna arnalǵan is-sharalardyń barlyǵyna arhıv qyzmetkerleri qatysty. Bul qyzmetkerlerimiz úshin úlken tájirıbe jáne úlken múmkindikterge jol ashady. Jas arhıv qyzmetkerlerin Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdent Arhıvi jáne ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıteti negizinde ótetin TMD elderi jas arhıvısteriniń Jazǵy mektebine jiberip otyramyz. Al, bolashaq arhıvıst mamandar, stýdentterge keler bolsaq, jyl saıyn arhıvimizde óndiristik tájirıbeden ótip otyrady. Olar oqý, praktıka baǵdarlamalaryn, kýrstyq jáne dıplomdyq jumystaryn jazý barysynda kerekti materıaldarmen ádistemelik quraldarmen, qujattarmen, aqparatpen qamtamasyz etiledi.
- Arhıv qyzmetin paıdalanýshylardyń, zertteýshilerdiń izdenisteri, olardyń suranystary boıynsha jumystardyń atqarylýy qaı deńgeıde?
- Arhıvke kelýshilerdi esepke alyp otyramyz. Bólim qyzmetindegi zertteýshiler jumysy erekshe oryn alady. Ádistemelik quraldardy, ǵylymı izdenistegi baǵyty boıynsha gazet betteriniń kóshirmelerin jasaý boıynsha zertteýshilerdiń jáne paıdalanýshylardyń suranystaryn der kezinde oryndaýǵa kúsh salamyz. Zertteýshiler arhıvtiń aqparat jáne qujattardy paıdalaný bóliminiń, oqý zalynyń, arhıv qoımalarynyń, arhıv qujattaryna ǵylymı-anyqtama apparat quratyn qyzmetkerlerdiń keńesin jıi alyp turady. Áleýmettik-quqyqtyq jáne basqa da suranystardyń oryndaý merzimi tıisti zańnamalarǵa sáıkes saqtalady. Sondaı-aq, ózimiz de arhıv qujattaryn paıdalaný men nasıhattaý maqsatynda, oqý quraldaryn, kitaptar shyǵaramyz. Arhıv qoryndaǵy qujattar keńinen paıdalanylǵan, «Alma-Ata: arhıtektýra sovetskogo modernızma 1955-1991» (Bronovıskaıa A.Iý., Malının N.S., Palmın Iý.I.-M.: Mýzeı sovremennogo ıskýsstva «Garaj». 2018) ataýymen jarııalanǵan anyqtamalyq-jolsilterdiń tanystyrylymy 2018 jyly qyrkúıekte Almaty qalasynda jasaldy. Arhıvimizdiń 45 jyldyq mereıtoıy aıasynda bıyl «Iz ıstorıı proektırovanııa obektov kýltýry g. Alma-Aty. 1930–1980-e gg.» ataýymen «mádenı eskertkish» mártebesi bar mekemelerdi tanytý maqsatynda 1930-1980 jyldar arasyndaǵy Almatynyń gúldengen kezeńin qamtyǵan kitabymyz jaryqqa shyǵyp, oqyrmandar nazaryna usynyldy jáne oń baǵasyn aldy.
- Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan
Raýan QAIDAR,
«Egemen Qazaqstan»