Sońǵy kezderi messendjerler arqyly Parlamenttiń qaraýynda jatqan «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» jańa kodeks jobasyna qarsy petısııaǵa qol qoıýǵa shaqyrǵan málimdemeler jıi taraı bastady. О́ıtkeni kodeks jobasyndaǵy birqatar másele kópshilikti alańdatyp otyrsa kerek. Jurtshylyqty alańdatqan máselelerdiń biri – aǵza donorlyǵy bolyp tur. Túrli qaýeset te, áleýmettik jelilerdegi aıqaı-shý da osy másele tóńireginen shyqty.
Daýly baptar
Parlament Májilisiniń qaraýynda jatqan «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» kodeks jobasynyń 24-taraýy «Donorlyq jáne transplanttaý» dep atalady. Bul taraýda «qan jáne onyń komponentteriniń donorlyǵy», «Aǵzalardy (aǵzalardyń bóligin) jáne (nemese) tinderdi (tinniń bóligin) transplanttaý», «Adamnyń aǵzalaryn jáne tinderin, gemopoezdik diń jasýshalaryn (súıek kemigin), qan jáne onyń komponentterin, adamnyń jasýshalarynyń, tinderiniń, bıologııalyq suıyqtyqtary men sólderiniń úlgilerin ákelý, áketý» dep atalatyn úsh taraý bar. Áńgimeniń bári de osy taraýlardan shyǵyp otyr. Whatsapp messendjeri arqyly taraǵan úndeýde osy másele kóterilgen. Buqara adam aǵzasyn ruqsatsyz alýǵa hám shetelge áketýge qarsy shyǵyp otyrǵan jaıy bar. Alaıda bizdiń elde adam aǵzasyn týystarynyń ruqsatynsyz alý 2009 jyly engizilgen.
Iаǵnı, adam kózi tirisinde donorlyqtan bas tartpasa, onyń dene múshelerin ózge adamnyń ómirin arashalap qalý úshin paıdalanýǵa elimizde ruqsat etilgen. Muny ádette «prezýmpsııa kelisimi» deıdi. Densaýlyq saqtaý mınıstri Eljan Birtanov baspasóz máslıhatynyń birinde bul jaıdy aıtqan edi. «Bizdiń eldiń mádenı ereksheligine saı, donorlyqtyń azdyǵyna baılanysty problema bar. Dárigerler transplantasııany júrgizýge qorqady, óıtkeni týǵan-týystary buǵan qarsy. Tipti dárigerlerdi sotpen qýdalaý jaǵdaıy da tirkelgen. Zań boıynsha, tiri kezinde adam aǵzasyn donorlyqqa berýden bas tartpasa, kóptegen eldegi tájirıbege saı, onyń donorlyqqa kelisim bergenin bildiredi. Dese de, halyq ishinde tıisti túsindirý jumystaryn júrgizý kerektigin uǵyp otyrmyz», degen edi.
Al Kodeks jobasynda qaıtys bolǵan adamdardyń dene múshelerin donorlyq úshin paıdalaný máseleleri qarastyrylǵan. Alaıda, whatsapp arqyly taraǵan aqparattarda Kodeks jobasyndaǵy baptardy qate túsiný kezdesip qalady. Máselen messendjerlerde «215 baptyń 8 tarmaǵynda týystaryńyzdyń siz ómirden ótken soń dene múshelerińizdi donorlyqqa alýyna kedergi keltirý múmkindigin joıý qarastyrylǵan. О́ıtkeni adam kelisimin tiri kezinde berý kerek» degen maǵynadaǵy mátin tarady. Al Kodeks jobasynda «Eger alý kezinde densaýlyq saqtaý uıymyna osy adam tiri kezinde nemese zańdy ókilderi ol ólgennen keıin onyń aǵzalaryn (aǵzalardyń bólikterin) jáne (nemese) tinderin (tinniń bólikterin) ýákiletti organ aıqyndaıtyn tártippen resıpıentke transplanttaý úshin alýǵa kelispeıtinin málimdegeni týraly habarlanǵan bolsa, máıitten aǵzalardy (aǵzalardyń bólikterin) jáne (nemese) tinderdi (tinniń bólikterin) alýǵa jol berilmeıdi» delingen. Iаǵnı, báribir qaıtys bolǵan adamnyń týystarynyń sózi sheshýshi ról oınamaq. Demek qaıtys bolǵan adamdardyń aǵzasyn donorlyqqa paıdalaný máselesine qatysty tarap jatqan aqparattarda shyndyqtan góri qaýeset basym.
Ekinshi qaýeset Kodekste qazaqstandyqtardyń aǵzasyn shetelge áketýge qatysty tarap otyr. Whatsapp-ta «Sizder bilesizder me, endi QR-dyń qaıtys bolǵan azamattarynyń aǵzalaryn transplantasııa kezegin kútip otyrǵan sheteldikter úshin alyp ketý múmkindigi týady. Jobanyń 222 baby, 2 taramaǵy, 1 bólimi» degen aqparat tarady. Al Kodeks jobasynyń týra sol tusynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń sheginen tys jerdegi Qazaqstan Respýblıkasynyń azamatyna, sondaı-aq shetelde turatyn jáne transplanttaýdy kútip júrgen resıpıentterge medısınalyq kómek kórsetý qajet bolǵan kezde» aǵzany shetelge alyp ketýge bolatyny kórsetilgen. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi baspasóz qyzmetiniń birqatar mass-medıaǵa bergen túsiniktemesinde «Qaıtys bolǵan azamattardyń aǵzalary men tinderin shetelge áketý (222 bap, 2 tarmaq, 1 bólim) máselesine kelsek, Kodeks jobasynda qaıtys bolǵan azamattardyń aǵzalaryn tek qana qazaqstandyq azamatqa salý qarastyrylǵan» delingen. Mınıstr de áleýmettik jelilerde týra osylaı dep jazdy. Mınıstrliktiń bul ustanymyn «О́mir syıy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń prezıdenti Sandýǵash Orynbaeva da qoldaıdy. Ol óziniń áleýmettik jelidegi akkaýntynda «Qazaqstanda qaıtys bolǵan adamnyń aǵzalary eshqashan sheteldikke salynǵan emes, ári aldaǵy ýaqytta da salynbaıdy. Transplantasııaǵa kóptegen adam qatysady: aǵzany alýǵa ruqsat berilgen QR-daǵy stasıonarlar, transplantasııa boıynsha respýblıkalyq úılestirý ortalyǵy, aımaqtardaǵy úılestirýshiler, transplantasııa ortalyqtary, qan ortalyqtary, lısenzııasy bar kóptegen emhanalar, sanavıasııa, qysqasy munyń barlyǵy qaıtys bolǵan adam aǵzasy donorlyǵy arqyly qazaqstandyqtardy qutqarý maqsatynda qyzmet etedi. Qaıtys bolǵan 1 donor azamat ólim men ómir shekarasynda turǵan 5-6 qazaqstandyqty qutqarýy múmkin» dep jazdy. Sonymen qatar ol «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» Kodeks jobasy boıynsha ótken qoǵamdyq tyńdaýda da óz ustanymyn aıtty. «Whatsapp arqyly tarap jatqan málimetterdiń barlyǵy haıptan basqa eshteńe emes. Adamdar máseleniń mánin túsinbesten, onda ne aıtylǵanyna nazar aýdarmastan whatsapp-ta tarap jatqan málimdemelerdi qoldap, petısııa jazyp jatyr. Qazir elimizde 3128 pasıent aǵza transplantasııasyn kútip otyr. Bul olardyń jalǵyz úmiti», dedi Sandýǵash Orynbaeva.
«Estigenimdi aıtaıyn ba, kórgenimdi me?»
Daýly Kodekske qatysty qaýesetti taratýshylar qujatty oqymaǵany baıqalyp turady. Aıtalyq, jobanyń 170 babynda bıologııalyq ólimdi anyqtaý máselesi bar. Onda dárigerler adamnyń mıy múldem jumysyn toqtatsa jáne ózge de ólim belgileri baıqalsa bıologııalyq ólimdi tirkeıtini kórsetilgen. Alaıda, adam mıy ólgenimen keıde ózge organdar arnaıy qurylǵylardyń kómegimen jumys istep turýy múmkin ekenin eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Mundaıda adam tiri sııaqty kóringenimen, qaıtadan qatarǵa qosylýy múmkin emes. Bul týystary úshin úmit uıalatatyn jaǵdaı. Osyndaı sátte adamnyń tirshiligin qoldaý úshin arnaıy apparattar qosylatyny bar. Kodekstiń atalǵan babynda adam aǵzalarynyń tirshiligin qoldaý jónindegi jasandy sharalardy toqtatý nemese jalǵastyrý jaǵdaılary qarastyrylǵan. Osy baptyń 4 tarmaǵynda «aǵzalardyń fýnksııalaryna dem berý boıynsha jasandy sharalar aldymen transplanttaý maqsatynda máıitten aǵzalardy (aǵzalardyń bólikterin) jáne (nemese) tinderdi (tinniń bólikterin) alý týraly sheshim qabyldanǵan jaǵdaıda, sodan soń jaqyn týystarynyń jáne (nemese) zańdy ókilderiniń qarjylyq, onyń ishinde denege kútim jasaý boıynsha shyǵyndardy óteýge kelisýi bolǵan kezde ǵana jalǵastyrylýy múmkin» ekeni kórsetilgen. Alaıda, dárigerler adamnyń mıy semip, endi ómir súrýge jaramaıtynyn aıtsa da álgi qurylǵylardan ajyratý úshin báribir týystarynyń kelisimi kerek. Kodekste solaı kórsetilgen. Aǵzanyń tirshiligin jalǵastyrý úshin paıdalanatyn apparattar transplantologııa úshin biraz ýaqytqa deıin qosýly bolǵan jaǵdaıda shyǵynyn memleket kóteredi. Al týystarynyń ótinishimen qosýly tursa shyǵynyn olar ózderi óteýi kerek. Kópshilik osy baptaǵy túrli apparattardy qosý, qospaý máselesiniń donorlyqqa qatysty bolýyna baılanysty qıly kúmán aıtyp júr. «Komada jatqan adamdy óldi deıdi de, dene múshelerin alǵansha apparat qosyp qoıady» degen qaýeset osy baptan shyqty. Odan bólek 172 baptyń da «syıy» bar eken. «Anatomııalyq syı» dep atalatyn bapta adamnyń kózi tirisinde dene múshelerin ózi ómirden ótken soń donorlyqqa berý jaıly ósıet qaldyrýyn «anatomııalyq syı» dep kórsetken. Biraq osy baptyń 3 tarmaǵynda «О́sıet etilgen aǵzalardan (aǵzalardyń bólikterinen) jáne (nemese) tinderden (tinderdiń bólikterinen) basqa, tabylǵan kúnnen bastap on kún ishinde tanylmaǵan jáne suraýy bolmaǵan adamdardyń máıitteri de anatomııalyq syı retinde tanylady» degen ýájge qarsy shyǵýshylar bar. О́ıtkeni messendjerlerde qaıtys bolǵan adam máıithanada 10 kún jatsa, ony ári qaraı «anatomııalyq syı» retinde dárigerler oqý oryndaryna, donorlyqqa jiberedi degen qaýeset taraǵan. Alaıda, adam aǵzasyn donorlyqqa paıdalanýdyń ózindik sharttary bar. Máıithanaǵa aparylǵan dene donorlyqqa jaramaıdy. Al máıitti zertteý jumystary úshin paıdalaný máselesine kelsek, «máıit máıithanada tek 10 kún saqtalady» degen qaýeset shyqqan. Medısına mekemeleri kim ekeni belgisiz máıitterdi 45 kún saqtaýǵa mindetti. Osy merzim ishinde týystary máıitti tanýy da múmkin. Jurttyń «10 kún ǵana saqtalady» dep júrgeni ózge másele. Onda máıitti bıologııalyq-medısınalyq zertteýler júrgizýge ǵylymı, ǵylymı-praktıkalyq jáne oqý maqsattarynda paıdalanylýǵa berý máselesi sot-medısınalyq saraptamadan keıin 10 kún ótken soń ǵana qarastyrylýy tıis ekeni eskerilgen. Daýdyń basy osy ǵana. Al is júzinde osy kúnge deıin elimizde eshbir adam óz denesin medısınanyń ıgiligi úshin «anatomııalyq syı» retinde bermepti. Bul derekti Ádilet mınıstrligi saraptama qyzmetin uıymdastyrý departamentiniń dırektory Asqar Úmbetalıev aıtty.
Buqara neden seskenedi?
Bizdiń paıymdaýymyzsha, kópshilik transplantologııa isine sybaılastyq aralasady dep qaýiptenetin tárizdi. Ras, ázirge Qazaqstan azamatynyń aǵzasyn sheteldikterge salǵany jaıly derek joq. Alaıda, bıyl elimizde eki dáriger zańsyz transplantologııa jasaǵany jaıly kúdikke ilindi. Bireýi belgili transplantolog Ǵanı Quttymuratov bolsa, ekinshisi Shymkent qalasynyń №1 klınıkalyq aýrýhanasynyń bas dárigeri Abylaı Donbaı bolatyn. Olar shetel azamattarynyń aǵzalaryn zańsyz aýystyrýǵa qatysty dep aıyptalǵan. Máselen Ǵ.Quttymuratov kúdikti sanalǵan iste ózge qansha adam bar ekenin elimizdiń quzyrly organdary jarııalaǵan joq. Biraq atalǵan iske ýkraınalyqtardyń qatysy bar syńaıly. Ony Ýkraına ulttyq polısııasy tóraǵasynyń eks-orynbasary Vıacheslav Abroskın áleýmettik jelilerde jarııalaǵan bolatyn. Ol: «Qazaqstanda birneshe adam tutqyndaldy, olardyń biri dáriger-transplantolog. О́z búırekterin satqan adamdardyń 20-sy ýkraınalyqtar. Olardyń árqaısysy óz búırekteri úshin 10-15 myń dolllar alǵan, al búırekterdi satyp alǵandardyń árqaısysy 150 myń dollar tólegen. Bul istiń artynda adam qasiretinen paıda taýyp júrgen halyqaralyq uıymdasqan qylmys tur», dep jazǵan edi.
Al mass-medıa A.Donbaıdyń ızraıldikterge Qyrǵyzstan, Tájikstan, Ýkraına azamattarynyń aǵzalaryn salyp berdi degen kúdikke ilingenin jazdy. Ázirge tergeý aıaqtala qoımaǵandyqtan bul oqıǵalardyń búge-shigesi belgisiz. Alaıda, dárigerlerge qatysty mundaı derekterdiń shyǵýy buqarany alańdatatyny sózsiz. Bálkim álgi whatsapp-taǵy petısııa osyndaı aqparattardyń negizinde shyǵýy múmkin.
Jalpy, messendjerler arqyly taraıtyn túrli derekter qoǵam múshelerin alańdatyp qoıatyny jasyryn emes. Adam azǵalaryn satý elimizde ǵana emes, jahandaǵy barlyq memlekette tyıym salynǵan is. Biraq messendjerler arqyly tarap jatqan derekterdiń barlyǵy adam aǵzasy saýdasymen aınalysatyn «qara bazar bar» degen kózqarasty qalyptastyrady. Árıne dárigerler bul pikirlerdi barynsha joqqa shyǵarýmen keledi. Biraq qalyń buqarany sendirip kórińiz.
Túıin
Bir kezderi transplantasııa arqyly búıregin aýystyrǵan Marat Túsipov óz basynan ótken jaǵdaıdy eshkimge tilemeıtinin aıtty. «Kóp adamdar transplantologııa salasynyń qyr-syryn bilmeıdi. Kóbine aıǵaıǵa súreń qosyp ketedi. Onyń ústine eki transplantologtyń kúdikke ilinýi alańdatady. Al is júzinde almastyratyn aǵzaǵa muqtaj adamdar kóp. Aqparatty durys taratpaýdyń da zardaby mol. Jemqorlyqtyń da zııany óte kóp bolyp tur», dedi ol.
Jalpy «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» Kodeks jobasyn qoǵam músheleriniń qyzý talqylaı bastaýynyń pozıtıvti qyry da bar. Ras, qaýeset taratyp, eldi eleńdetip qoıǵandar az emes, alaıda Kodeks jobasyna buqaranyń nazar aýdarýy halyqtyń eldegi zań shyǵarýshy, atqarýshy bıliktiń jumysyna kóńil bóle bastaǵanyn baıqatady. Iаǵnı, qazaqstandyqtar óz ómirlerine qatysty zań jobalaryn nazardan tys qaldyrmaýǵa daǵdylanyp keledi. Áıtpese densaýlyqqa qatysty quqyqtyq-normatıvtik aktiler buryn da qabyldanǵan. Al qazir basqasha. Endi Kodeksti talqylaǵan jurt densaýlyqty kútýge de salǵyrt qaramasa deımiz.