Qazaq halqynyń uly perzenti Abaı 59 jyl ómir súrgen. Bıyl onyń dúnıege kelgenine – 175, dúnıeden ozǵanyna – 116 jyl. Búgin bárimiz uly aqyndy eske alýdamyz, munyń, árıne keleshekte de jalǵasatyny sózsiz. Týǵan jerinde ǵana emes, táýelsiz Qazaqstannyń ár aımaǵynda, aýylda, qalada, kúlli Túrki áleminde barsha ádebıetshiler, ónersúıer, ádebıetsúıer qaýym eske alady. Bul bir ǵumyrǵa birneshe ǵumyrdy syıǵyzý degenge saı keledi.
«Uly aqynnyń shyǵarmalary búgin de ózektiligin joǵaltqan joq. Abaıdyń oı-tujyrymdary barshamyzǵa qashanda rýhanı azyq bola alady.
Sondyqtan ultymyzdy jańǵyrtý isinde onyń eńbekterin basshylyqqa alyp, utymdy paıdalaný jaıyn taǵy bir márte oı eleginen ótkizgen jón». Bul oılar Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty kólemdi maqalasynda aıtyldy. Baǵdarlama sıpatyndaǵy tereń mazmundy maqala, 175 jyl buryn qazaq halqyna Kún sekildi týǵan uly tulǵa – Abaıdyń búgingi urpaqtar úshin mańyzdy ári ózekti ekenin kórsetedi. «Ulttyq bolmystyń úlgisi», «Memleket isiniń múddelesi», «Álemdik mádenıettiń tulǵasy» syndy taqyryptarmen qýattalǵan jalpy pikirge sáıkes, jańa Qazaqstannyń ózegin jańa qoǵam quraıdy. Bul rette, eń aldymen, ulttyń qadir-qasıetin arttyryp, halyqtyń básekege qabilettiligin jetildirýge basa mán beriledi. Sondaı-aq qoǵamnyń damýyna kedergi keltiretin, bereke-birlikke iritki salatyn jaǵymsyz qasıetterden arylý qajet bolady. «Biz Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıyna qoǵamdyq sanany jańǵyrtatyn, bir el, tutas ult bolyp damýymyzǵa serpin beretin is-shara retinde zor mán berip otyrmyz», dep jazady qazaq eliniń basshysy.
Abaı! Alyp ımperııanyń shalǵaı aýylynda dúnıege kelip, nebári 59 jyl ómir súrip, jańashyl ádebıetshi, til janashyry, kompozıtor, aǵartýshy bolý… Osylaısha erekshelenip, tanymal bolý, árıne kezdeısoqtyq emes! Shyǵarmalarynan nár alǵan urpaqtary janymen, qanymen, kúrespen táýelsizdigine qol jetkizgen Qazaqstan Respýblıkasynda memleket deńgeıinde 175 jyldyq mereıtoıyn atap ótýde! Árıne bul rette, Abaı bulaǵynan sý ishken Muhtar Áýezovtyń rýhyna bas ıip, eske alamyz. Abaıdyń shyǵarmalaryn kezinde ózge tilderge aýdarǵan ádebıetshilerdiń, zerttep, dáriptegen ǵalymdardyń rýhtary peıishte shalqysyn. Abaıdyń atyn qurmettep, eskertkishter ornatqan, kóshelerge, saıabaqtarǵa, alańdarǵa, oqý oryndaryna atyn bergen el azamattaryn, qazaq baýyrlarymyzdy shyn júrekten quttyqtaımyz! Qazaqstannyń Kaspıı teńizi arqyly kórshisi ári týystas baýyry Ázerbaıjan da Abaıdy súıdi, zerttedi, áli de zertteıdi. О́ıtkeni Abaıdy súıý – qazaq halqyn súıý, Abaıdy zertteý – qazaq elin zertteý, Abaıdy súıý jáne zertteý ádebıetti, ónerdi, ulttyq qundylyqtardy, baýyrlastyqty tereń uǵynýǵa, rýhtanyp qanattanýǵa jeteleıdi… Abaıdy zerdelegen saıyn súıesiń, súıgen saıyn zerdeleısiń! Abaı – túrkiniń ortaq ótkeninen ortaq bolashaǵyna aparatyn qutty joldyń qazaq jerindegi, qazaq mádenıetindegi negizgi temirqazyǵy.
Abaıdyń aty qazirgi qazaq ádebıetiniń negizin qalaýshy, aǵartýshy, ymyrashyl ıslam negizinde qazaq mádenıetin orys jáne Eýropa mádenıetine jaqyndastyrýdy qoldaýshy retinde tarıhqa altyn áriptermen jazyldy. Qazaqstan – Eýrazııa qurlyǵynyń kindiginde ornalasqan, ultaralyq, mádenıetaralyq kelisim ornaǵan, ózindik erekshelikter men rýhanı jaýapkershilikterge ıe memleket. Qazaq baýyrlarymyzdyń osy tabıǵı, qalypty jaǵdaıdy múmkindikterge aınaldyryp, tabystarǵa qol jetkizýi qýantarlyq jaıt. Alyp qazaq jerinde, qazaq mádenıeti ortasynda búgingi qazaqtyń (jalpytúrktiń) rýhanı baıraǵynyń jelbireýi mańyzdy mólsherde Abaı tanymy, Abaı bedeli, Abaı tulǵasy jáne Abaı jolynda aıanbaı eńbek etken jasampaz tulǵalardyń arqasynda múmkin boldy.
Abaı murasy qazaq folklorymen, poezııasymen tyǵyz baılanysty bolýymen qatar qazaq poezııasyn jańa formattarmen baıytyp, jańa mazmun engizdi. Shyn aty IbraHım bolǵanymen ómir boıy anasy bergen «Abaı» atyn qoldandy, «Abaı» atymen tanyldy. «Yqylas, ynta nazar, saq» maǵynasyna keletin bul poetıkalyq esimniń haqysyn ıesi artyǵymen ótedi. Abaıdan buryn Abaı esimin ıelenýshi boldy ma, bolmady ma, naqty bilmeımin, alaıda bul esimdi alǵashqy bop shyńǵa shyǵarǵan Ibrahım Qunanbaıuly bolǵanyn naqty aıta alamyn. Jáne ol shyń, ol esim, qazaq halqy barda, qazaq eli barda, Abaısúıer qaýym barda, Túrki álemi barda, qadirleıtin oqyrman barda muzart shyń bolyp qala bermek!
Sóz sońynda taǵy bir ret «Abaı jáne Ázerbaıjan» taqyrybyna toqtalǵym keledi. Qazaq ádebıetiniń negizin qalaýshy Abaıdyń (abaıtanýshylar da aıtyp júrgendeı) qazaq aýyz ádebıeti, orys jáne eýropa ádebıetimen qatar jalpy shyǵys ádebıetinen, sonyń ishinde ázerbaıjan ádebıetinen, álem aqyndarynyń kóshbasshysy Nızamıdiń shyǵarmashylyǵynan shabyt alýy da biz úshin úlken qýanysh.
Ázerbaıjannyń el ordasy Baký qalasyndaǵy (ózim de turyp jatqan) Bınáqádı aýdanynyń ortalyq kósheleriniń biri – Abaıdyń esimimen atalýy biz úshin zor qurmet. Ol kóshede «Jastar saraıynyń» ornalasýy da kezdeısoqtyq emes, taǵdyrdyń jazýy dep esepteımin. «Jastar saraıynyń» kitaphanasynda Abaıdyń ázerbaıjan tiline aýdarylǵan kitaptary bar ekenine jáne jastardyń ol kitaptardy oqıtynyna senimdimin. Sol jastardyń ishinen keleshekte túrki elderi men halyqtarynyń mádenı birligine óz úlesin qosý arqyly uly tulǵanyń rýhyn shattandyratyn ázerbaıjan azamattary shyǵatynyna da senimdimin.
Ákbar Qoshalı,
aqyn, pýblısıst
Ázerbaıjan Respýblıkasy,
Baký