Qambar ata qamqorlyqqa zárý

Jylqy degen sózdiń ózi júre­gińdi ýyljytyp jiberedi. «Tegimiz – túrki, túlegimiz – jylqy» dep ósken elmiz. Yqylym zamannan beri jylqy maly ultymyzdyń tur­mys-salty, ádet-ǵurpy, máde­nıeti men ómirsheń óneriniń bir bóligine aınalyp ketkeni qashan? Erterekte atam qazaq baılyǵyn jylqysynyń sanymen baǵalaǵan. Kúndelikti turmysta dúnıeniń ólshemi de osy jylqyǵa baılanysty bolǵan. Aıtalyq, qalyń maldan bastap adamnyń qunyna deıin.

Búginde san ǵasyr boıy ıgi­li­­gin kórip kelgen jylqy bala­sy­nyń tuqymy azyp bara jatsa da selt eter emespiz. Máse­len, oblysta qazir 180 myńǵa jýyq jylqy bar. Biraq tuqymy juqa­lap aıtqanda, azyp barady. Qu­nan­­nyń turqy taıdaı, taıyń ja­ba­ǵydaı. Sebep, úıirge túser aıǵyr joq.

– Qazir jeke sharýa aıǵyr us­taǵysy kelmeıdi, – deıdi Bulan­dy aýdanynyń turǵyny Mamyr­bek Esiltaı, – ózińiz eseptep qarańyz, meniń eki-úsh bıem bar eken deıik. Eki-úsh bıege arqy­ratyp aıǵyr ustamaımyn ǵoı. Odan bıe ustaǵan áldeqaıda tıimdi. Aıǵyr qulyndamaıdy, bıeden jyl saıyn tólin alasyń, qysy-jazy jegip, kólik retinde paıdalanýǵa bolady. Al, ortaq tabynǵa qosý úshin turqy kelisken, tuqymy jaqsy aıǵyrdy taba almaısyń. Tapqan kúnniń ózinde bir aıǵyrdyń quny mıllıon teńgeden asyp jyǵylady. Satyp alýǵa bir úıdiń shamasy jetpeıdi. Demek, aýyl bolyp ortaq aqsha jınap qosylý kerek. Onyń ózinde de jalǵyz aıǵyr azdyq etedi.

Qazir júzge jýyq úı tútin tú­tetip otyrǵan bizdiń aýyldyń jylqy úıirinde 200-den astam bıe bar. Buryn jylqy úıirinde shamamen on eki-aq bas bıe bolǵan. Endi 300 bas bıege qansha aıǵyrdyń kerek ekenin ózińiz shamalaı berińiz. Memleket tarapynan qara mal­dyń tuqymyn jaqsartýǵa qanshalyq­ty qare­ket jasalyp jatqany­men, jylqy malynyń tuqy­myn jaqsar­ta­ıyq­shy dep turǵan kisini kórmeppin.

Osy taqyrypty indete zert­tedik. Shynymen asyl tuqym­dy aıǵyrdy tabý qııamet eken. Ereımentaý aýdanynda «Jaı­tapov» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginde ǵana úıirge salar aıǵyr satylady eken. Kez kelgen malsaq janǵa shylbyrynan ustatpaıtyn muǵaljar tuqymy. Sharýashylyq  sińire býdandas­tyrý arqyly Arqa dalasynda ósirý­ge ábden qolaıly jańa tuqym shyǵarǵan. Jylyna 300 basqa jýyq úıirge salatyn aıǵyr satady. Jaqsy bastama. Tek oblystaǵy 180 myń jyl­qyǵa azdyq etedi. Budan basqa asyl tuqymdy aıǵyr satatyn sharýashylyqty taba almadyq.

Tyǵyryqtan shyǵar endigi amal, bizdińshe, muǵaljar, jaby, kóshim jylqylarynan iriktep, tabıǵı klımattyq jaǵdaıǵa baılanysty aıryqsha ereksheligi bar mal tuqymynyń qoryn jasaý. Bul úshin bizdiń taraptan bir usynys bar. Jylqy sharýa­shylyǵymen aınalysatyn sharýa­shylyqtardyń, oǵan qosa, mal súmesimen kún kórip otyrǵan aýyldaǵy malsaq qaýymnyń su­ranysyn qanaǵattandyrý úshin jylqy zaýytyn ashý. Burynǵy Kókshetaý oblysynda zamanynda ataq-dańqy kúlli odaqqa taraǵan №47 jylqy zaýyty bolyp edi. О́tpeli kezeńde «baıtal túgil bas qaıǵy» bolyp, jabylyp qal­dy. Qazir memleket tarapynan Qambar ataǵa qamqorlyq ja­saý­dyń jalǵyz-aq talpynysy bar. Máselen, úıirge salatyn asyl tu­qymdy jylqy satyp alǵan sharýa­shylyqqa memleket tarapynan 100 myń teńge bólinedi. Bul tym az. О́ıtkeni joǵaryda asyl tuqymdy aıǵyr­dyń ortasha quny mıl­lıon teńgeden asyp jyǵylatynyn aıttyq.

Onda da etti tuqymdy kó­be­ıtý­ge kóńil aýdarylsa. Jyl on eki aı boıy dalada erkin ja­­ıy­la­tyn jylqy eti óte sapaly. Paı­da­sy shash-etekten. En­digi arada jyl­qy malynyń bar qasıe­tin, tıim­diligin, tabys­tylyǵyn túp­kilikti zertteıtin arnaıy ǵy­lymı-zertteý ınstı­týtyn ashsa da artyqtyq etpeıdi. Mine, sol kezde et, qy­myz óndirý tárizdi ózekti má­se­­le­lerdiń sheshimi tabylar edi. Q­azir qazy-qartany fransýzdar, qy­myz­dy nemis, kókpardy qyr­ǵyz­dar ıem­de­nip júrgenin kór­gende, qazaq tól ma­lynan tolaıym aıy­rylyp qal­ǵandaı ókinish ózegińdi órteıdi.     

Asylynda, ózindik quny eń arzan túlik osy jylqy. Mú­ıizdi iri  qara tárizdi soltústik óńir­de alty aı boıy qolǵa qa­rap turmaıdy. Qańtar-aq­pan­da taı-jabaǵy bir-eki aı ustal­ǵanymen, qysy jumsaq jyl­dary tebindep shyǵady. Qazir jylqy eti qymbattady. Bul qaladaǵy tutynýshylarǵa qolaı­syz bolǵanymen, aýylda mal sú­me­simen kún kórip otyrǵan aǵa­ıynǵa óte tıimdi. Bıylǵy so­ǵym maýsymynda Kókshetaýda semiz bıeniń quny 600 myńǵa jýyq­tady. Eki eli qazy baılaǵan qunan-baıtaldaryńyz 500 myń teńge tóńireginde. Eli ǵana qazy­sy bar taı 330-340 myń teńge kóle­minde. Aýyldyq jerde ju­mys kózi joq degenimizben, kez kel­gen otbasy on bıe ustasa, aýzynan aq maı aǵatyny shyndyq.

Taıaýda oblystyq prokýratýra 1 mıllıon 500 myń gektar jerdiń ıgerilmeı jatqanyn anyqtady. Ár malǵa oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń orynbasary Qasym Itqusovtyń aıtýyna qaraǵanda, bar-joǵy segiz-aq gektar jer kerek eken. Ras, jer qunaryna baılanys­ty ár óńirde ártúrli bolýy ábden múmkin. Biraq negizinen osy. Sonda ıgerilmeı jatqan ja­ńa­ǵy jerde qansha jylqy ósi­rý­ge bolar edi? Eger mal basy ósse, et ónimderi de búgingiden álde­qaıda arzandaıdy ǵoı.

– Jylqy tuqymyn asyldan­dy­rý, shynyn aıtqanda, kóte­ril­meı júrgen taqyryp, – deı­di Qa­sym Itqusov, – baǵany su­ranys qalyp­tastyratyny shyn­dyq qoı. Eger jylqy maly­nyń tuqymy jaq­saryp, basy ósse, mal baqqan­ǵa da, tu­tynýshyǵa da óte paıdaly. Bizdiń oblystyń malsaq qaýy­­my úshin mal ónimderin satý onsha­lyqty qıynǵa soqpaıdy. О́ıt­keni biz Nur-Sultan qala­syn azyq-túlikpen qamtý bel­deýindemiz ǵoı.

Tórt túliktiń tóresin baǵyp, etti molaıtýdan basqa bú­gin­de úlken suranysqa ıe bolyp otyr­ǵan tulparlardyń taǵ­dyry da asyl tuqymdy jylqy zaýytyna táýeldi. Sport­tyq jyl­qylardyń genetıka­syn jaq­sartsa, qazaqtyń qazana­ty­nyń da baǵy janar edi. Qulagerdiń shabysyn kórgen elde Qambar atanyń tuqymyna qamqorlyq jasalyp jatsa, jarasymdy emes pe?!

Aqmola oblysy