Barlyq aýyldyń bolashaǵy bar

Elbasy shetten kóship ke­le­­tin aǵaıyndy qoldaý úshin «Otan­dastar qoryn» quryp, Dú­nıe­­­júzi qazaqtary qaýym­das­­tyǵymen birlesip, qandas­ta­­ry­myz­ǵa jan-jaqty qoldaý men kómek berýdiń is-sharalaryn anyq­tap, soǵan sáıkes keshendi baǵ­darlama ázirleýdi tapsyrdy. Sol kezde «Nurly kósh» mem­lekettik baǵdarlamasyna qo­sym­sha joba usyndym. Bul «Aýyldarǵa qandastar men ish­ki qonystanýshylardy orna­­las­tyrýdyń jańa úlgi-mo­de­li» dep atalady. Qysqasha aıt­qanda, «Aýyl – Ana» jobasy. Bul joba boıynsha 2,8-3,2 myń, ıaǵnı tórt otar qoıy bar qaýymdyq sharýashylyq qurylýy tıis. 4 otar qoıdy tórt shopan, tórt kómekshi shopan baǵyp kútedi. Sol tórt otar qoı qysy-jazy 8 otbasynyń ortaq jaýapkershiliginde bolady. Sonda bir aýyldyń ózinen sıyr men jyl­qyny qospaǵanda jazda 4 otar qoı jaılaýǵa shyǵyp, mal sharýa­shylyǵyn qalpyna keltirý isi de ornyna keler edi.

Ekinshiden, segiz otbasyna arnal­ǵan ámbebap turǵyn úı ke­she­nin salý. Segiz páterlik eki qabatty úı salynady. Bul úıdiń ereksheligi, mádenı tur­mys­tyq bólmeleri de bolady. Atap aıtqanda, shaǵyn kitap­ha­nasy bar klýb bólmesi, bala­lar­dyń ortaq oıyn zaly, bastaýysh mektep bólmesi. Eger segiz otba­sy­nyń ishinde muǵalim bolsa, bas­taýyshta óz balalaryn ózderi oqy­tatyn bolady. Iаǵnı, segiz otbasy ózderi bir shaǵyn avtonomdy aýyl bolyp ómir súredi. Tórt otardyń ekeýi saýlyq qoı, qal­ǵan ekeýi etke ótkizetin mal, aqsha­laı kiris kirgizedi. Sonda jyl saıyn keminde 700-800 qoı bordaqylanyp satylady. О́z tóli esebinen jyl saıyn mal basy kóbeıip, tabystary da arta ber­mek.

Qoı fermasynan basqa dál osyndaı úlgide sıyr fermasy da bolýy kerek. Onda saýyn sıyr­lar jáne bordaqylanatyn ógizder baǵylady. Qysqasy, biz osy joba boıynsha Qostanaı obly­synyń Arqalyq aýdanyna qaras­ty buryn iri keńshar bolǵan Qa­ıyńdy men Qyzyljuldyz eldi­ me­kenderiniń birinde qoı ósi­rý­ge, ekinshisinde sıyr fermasyn qurýǵa qarjy bólýdi su­ra­dyq. Árıne, qoldaý bolǵanda, Qaıyńdy qaıta eńse kóterip, aıaǵy­nan tik turyp keter edi. Az-aq jylda baıa­ǵydaı qoı men sıyrdyń basy kó­beıip, ha­lyq sany da ósip, aýyl­da ju­mys­syz­dyq joıylyp, sharýa­shylyq órkendep ketken bolar edi-aý.

Bul jobany sol kezdegi Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Gúlshara Ábdiqalyqova men Parlamenttiń bir top depýtattary qyzý qoldady. Mınıstr Qostanaı oblysynyń sol kezdegi ákimi V.Kýlagınge arnaıy qa­ty­nas hat joldap, aldaǵy jyl­­dyń qanatqaqty jobasyna en­gizý­di, qajetti qarjynyń sme­ta­lyq kólemin anyqtap jiberý­di surady. Biraq, Kýlagın bolsa, «Qaıyńdy – qolaısyz jer» dep bul jobany qoldamady.

Endi «Nurly kósh» baǵdar­lama­syn daıyndaǵan sol kezdegi Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri B.Saparbaevtyń «Túrkistan» gazetiniń 2008 jyl­dyń 20 qarasha kúngi sanynda jarııa­lanǵan suhbatynda: «Kóship kelýdiń eki túrin oılastyryp otyrmyz. Biri – shoǵyrlandyryp ornalastyrý, ekinshisi – qazirgi aýyldyq mekenderge baryp ornalasý» degen joldar bar. Biraq mınıstrdiń basqa jumysqa aýysyp ketýine baılanysty oralmandardy ornalastyrýdyń ekinshi jobasy oryndalmaı qaldy. Olaı bolsa, «Nurly kósh-2» jobasyn qaıta jańǵyrtyp, kósh baǵytyn áýelgi jospardaǵydaı qaladan dalaǵa, burynǵy keńsharlar men olardyń bólimsheleriniń qo­laıly qonystaryna buryp qo­nys­tandyrý kerek. Budan Qazaqstan halqynyń sanyn 20 mıl­lıonǵa jetkizý jónindegi Elbasymyzdyń tapsyrmasy da oryndalar edi. «Kóbeı, qazaq!» degen jalań uranmen qazaq kóbeımeıdi. Qazaqstanda buryn 30-40 mıllıon qoıy bolǵan ujymsharlar men keńsharlardyń qut­ty qonystarynyń kóbi qazir bos jatyr. Kósh baǵytyn aýyl­dar­ǵa burý arqyly solardy qaı­­ta jan men malǵa toltyrý mindet. Jaı mindet emes – qa­sıet­ti mindet! Taǵy bir mindet – res­pýb­lıka­myzda bolashaǵy joq dep jabyla bastaǵan 4719 aýyl­dy qalaı da japqyzbaı saqtap qalý! Qazaqstanda bolashaqsyz aýyl joq, báriniń de bolashaǵy bar. Aýyldardyń bolashaǵyn boldyra almaı otyrǵan oblystar men aýdandardyń biliksiz ákimderi.

Men usynǵan joba boıyn­sha Ult­tyq ekonomıka, Eńbek jáne ha­lyqty áleýmettik qor­ǵaý, Aq­parat jáne qoǵamdyq damý mınıstr­likteri jáne «Otan­das­tar qorynan» jaýapty adamdar meni­men kezdesip, máseleni tal­qy­lap, qanatqaqty joba jasaý kerek degen uıǵarymǵa kel­di. Odan keıin Ulttyq ekonomıka mınıstr­ligi barlyq oblys­tar­dyń ákim­dik­te­rine «Aýyl – Ana» jobasyn jiberip, ony qaraýdy, tıisti usynystar engizýdi tapsyrdy. Biraq sodan beri qansha aılar ótse de olardan eshqandaı jaýap joq. Másele, «Aýyl – Ana» jobasyn Qostanaı oblysynyń aýmaǵyndaǵy Torǵaı ózeniniń eń shuraıly jerinde ornalasqan Qaıyńdy, Qaratorǵaı jáne Sa­ry­torǵaı aýyldarynda júzege asy­ryp, «Úlgitirek» qaýymdyq sharýashylyqtaryn qurýda bolyp otyr. Alaıda Qostanaı oblysynyń ákimi túgili orynbasarlarymen sóılesýdiń ózi muń boldy. Kómekshileri men hatshylary birine biri siltep, sóılestirmeıdi, qospaıdy, neshe túrli syltaýlar aıtady. Bul Mem­leket basshysy Q.Toqaevtyń «Halyq únine qulaq asatyn Úki­met» qaǵıdasyna qaıshy keledi.

Jaqynda Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń О́ńirlerdi da­­mytý komıteti osy jobany jú­zege asyrýdyń sharalaryn tal­qylady. Turǵyn úıler men mal qoralaryn salýǵa qan­sha qarjy qajet, malshylar men sho­pan­dardy qaıdan kóshi­rip áke­le­miz, óz aýyldarynan malshylar shyǵa ma degen máse­le­ler­di aqyldastyq. Mem­leket tarapynan qarjy bólin­se, bul má­se­­leler sheshileri sóz­siz. Aýyl­darda jumyssyz jastar je­ter­lik. Týǵan aýyldaryn saq­tap qa­lý­ǵa olar da múddeli ekeni anyq.

Jobanyń ekonomıkalyq min­det­­terinen birneshe mysaldar keltirelik.

Qaýymdyq sharýashylyq jeke­shelendirý kezinde ydyrap ketken, sonyń saldarynan sharýalary kúızelgen, naryq qyspaǵyna ushyrap jumyssyz qalǵan aýyl turǵyndarynyń bas­ta­ryn qaıta qurap, birlesip eńbek etýdi, qaýymdasyp úıle­sim­di ómir súrýdi qamtamasyz etedi. Aýyl sharýashylyǵyn, onyń mal, egin, kókónis, baý-baqsha, qus ósirý, qurylys salalaryn damytyp, órkendetedi, sol ónimderdi ótkizip tabys túsi­redi. Sonyń nátıjesinde kóp­te­gen jumys oryndary ashylady. О́ndirilgen aýyl sharýa­shy­ly­ǵy ónimderin shıkizat kúıinde arzanǵa ótkize salmaı, olardy jer­gi­­likti jerde óńdeıtin un tartý, maı daıyndaý, shujyq jasaý shaǵyn kásiporyndaryn salady. Qazaqtyń ulttyq taǵam­da­ryn: qymyz, aıran, tary, talqan, jent, qurt, irimshik, súzbe, sarymaı jasap óndirip, ony da qala bazarlaryna saýdaǵa shyǵa­ryp satyp, qaýymshar kassasyna aqsha túsiredi. Aýyl sharýashylyǵy ónim­deri men qolóner buıymdaryn tıim­di satyp, tabys tabý úshin qalalarda: aýdan, oblys orta­lyq­­ta­rynda, tipti, astanada saýda oryndaryn, ıaǵnı dúken, shaıhana, qymyzhana, dámhanalar ashady.

Túıindeı kelgende, «Aýyl – Ana» men «Aýyl – el besigi» bir-birin tolyqtyryp, qatar júzege asatyn jobalar.

 

Juma-Nazar SOMJÚREK,

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi