Oralhannyń toıy

Qalamgerdiń týǵan jeri oǵan jan-jaqty ázirlenýde

«Altaıdyń Kerbuǵysy» atanǵan dańqty jazýshy Oralhan Bókeıdiń jetpis jyldyq mereıtoıy jaqyn qaldy. Túkpirdegi Shyńǵystaı aýylynda týyp, asqaq Altaıymen máńgi syrlasyp ótken syrshyl qalamgerdiń júregi sonaý Úndistannyń astanasy Delıde toqtap, máńgilik mekenin Almatydan tapsa da, onyń rýhy tegeýrindi shyǵarmalarynan ajyramaǵany, oqyrmandarymen birge ǵumyr súretini anyq. Al Oraǵańnyń oramdy oılary kestelengen kez kelgen týyndy qasıetti Altaıdan alshaq emes. Bıyl jazýshy týǵan ólke – Altaı asqarynyń eteginen oryn tepken Katonqaraǵaı aýdany Oralhan Bókeıdiń 70 jasqa tolǵan toıyn laıyqty deńgeıde atap ótpek. Jýyrda Tór Altaı tól qalamgeriniń toıyna tas-túıin ázirlenip jatqanyna kýá boldyq. Osy oraıda Katonqaraǵaı aýdandyq máslıhatynyń hatshysy Dúısen Bralınovke mereıtoıǵa daıyndyq barysy týraly saýaldarymyzdy qoıǵan edik.

Qalamgerdiń týǵan jeri oǵan jan-jaqty ázirlenýde

«Altaıdyń Kerbuǵysy» atanǵan dańqty jazýshy Oralhan Bókeıdiń jetpis jyldyq mereıtoıy jaqyn qaldy. Túkpirdegi Shyńǵystaı aýylynda týyp, asqaq Altaıymen máńgi syrlasyp ótken syrshyl qalamgerdiń júregi sonaý Úndistannyń astanasy Delıde toqtap, máńgilik mekenin Almatydan tapsa da, onyń rýhy tegeýrindi shyǵarmalarynan ajyramaǵany, oqyrmandarymen birge ǵumyr súretini anyq. Al Oraǵańnyń oramdy oılary kestelengen kez kelgen týyndy qasıetti Altaıdan alshaq emes. Bıyl jazýshy týǵan ólke – Altaı asqarynyń eteginen oryn tepken Katonqaraǵaı aýdany Oralhan Bókeıdiń 70 jasqa tolǵan toıyn laıyqty deńgeıde atap ótpek. Jýyrda Tór Altaı tól qalamgeriniń toıyna tas-túıin ázirlenip jatqanyna kýá boldyq. Osy oraıda Katonqaraǵaı aýdandyq máslıhatynyń hatshysy Dúısen Bralınovke mereıtoıǵa daıyndyq barysy týraly saýaldarymyzdy qoıǵan edik.

– Dúısen Zaǵypranuly, Ora­ǵań­nyń 70 jasqa tolý mereıtoıy respýblıka kóleminde atap ótilýde. Isi qazaqqa, alys shetelderge aty málim qalamger toıyna daıyndyq barysy qalaı?

– Iá, bıyl aýdanymyzdyń ǵana emes, muqym qazaqtyń maqtanyshyna aınalǵan Oralhan Bókeıdiń týǵanyna – 70 jyl. Al jazýshynyń mereıtoıy týǵan jerinde bastaý alýy tıis. Sondyqtan, Oraǵańnyń toıy Katonqaraǵaı aýdanynan bastaý alatyny aıtpasa da túsinikti. Osy rette ótken jyly qarasha aıynda aýdan boıynsha mereıtoıdy uıymdastyrý komıssııasy qurylyp, jumys jos­pary jasaldy. Aýdan basshylary men Oraǵańa jaqyn bolǵan qalamger aǵalarymyzben birge josparda kórsetilgen jumystardy qolǵa aldyq. Eń birinshi, qomaqty qarjy kerek boldy. О́ıtkeni, jazýshynyń 70 jyldyǵyna oraı kitap shyǵarý, týǵan aýyly Shyńǵystaıdy abattandyrý, qalamgerdiń murajaıyn kórkeıtý jáne eskertkish ornatý sııaqty birqatar is-sharalardy oılastyrǵan edik. Muny júzege asyrý qarjyǵa tireledi. Osy sebepti Oralhan Bókeı atyndaǵy qoǵamdyq qor quryldy. Oralǵazy Máýituly Qajaev esimdi azamat qordyń tóraǵasy bolyp saılandy. Qordyń basshylyǵymen qaltaly azamattarǵa jekelegen hattar jazdyq. Turaqty túrde qordyń otyrysyn ótkizip, atqarylatyn jumystardy pysyqtap turamyz.

Oralhannyń abyroıy – aýdany­myz­dyń abyroıy. Tııanaqty uıym­das­tyrylǵan jumystardyń nátıjesinde eshkim aıanyp qalǵan joq. Aýdan kólemindegi mekemelerdiń barlyǵy qal-qaderinshe kómek qolyn sozyp, bir kúndik eńbekaqylaryn aýdardy. Qorǵa qajetti qarjynyń jınaqtala bastaýy isimizdi ilgeri bastyrdy. Onyń eń birinshi jemisi retinde jýyrda ǵana jaryq kórgen «Bizdiń Oralhan» atty jınaqty aıtar edik. Atalǵan kitap Almatydaǵy «Orhon» baspasynan myń danamen shyqty. Jınaqqa Oralhan Bókeıdiń 1961 jyldan bastap 1970 jylǵa deıingi buryn-sońdy kitaptaryna enbegen maqalalary kirdi. О́skemendegi Pýshkın kitaphanasynda aýdandyq «Eńbek týy», oblystyq «Kommýnızm týy» (qazirgi «Dıdar») gazetteriniń tigindisin aqtaryp, shań basqan sórelerde umyt qalǵan shyǵarmalaryn jınadyq. Zyrıan qalasynyń mura­ǵat­tarynda, sondaı-aq, halyq arasynda saqtalǵan materıaldardyń barlyǵyn jınastyrýǵa talpyndyq.

Oralhannyń óleńderi de bar eken. Tabylǵan óleńder arqyly endi Oraǵań­nyń aqyndyq izdenisterin tanýǵa múmkindik bar. Jınaqtyń birin­shi bólimin jazýshynyń jınaqtarda ja­rııalanbaǵan óleńderi, áńgimeleri jáne ocherkteri qur aıdy. Ekinshi bólimge Oraǵańnyń kózin kórip, qolyn alǵan synyptastary, aýyldastarynyń estelikteri toptastyryldy. Katon­qa­raǵaı aýdanynyń «Araı» gazetinde eresekter men balalar arasynda Oralhan shyǵarmalaryna oraı baı­qaý jarııaladyq. Baıqaýǵa qatys­qan shyǵarmalardyń úzdik dep tanyl­ǵandary jınaqqa kirdi. Sonymen qatar, Oraǵańmen birge eńbek etken, júzdesken, áńgimelesken, qaladan kel­gen kezinde janynda birge júr­gen adamdar sóz alady. О́tken jy­ly belgili qalamgerler Ábish Kekil­baev pen Farıza Ońǵarsynova Katonqaraǵaıǵa kelip, qonaq bolǵan edi. Sonda biraz áńgimeler aıtylyp, Ábish aǵa: «Oralhannyń 70 jyldyq mereıtoıyn qalaı ótkizesizder?», – dep suraǵan. Kitap shyǵarý týraly josparymyzdy aıtqanda, «Olaı bolsa, bul kitapqa biz de bir úlesimizdi qosaıyq» dep ýáde bergen bolatyn. Jınaqty daıarlaý barysynda atalǵan jazýshylarǵa habarlastyq. Farıza apamyz Katonqaraǵaıda biraz óleńder jazǵan-dy. Aqynnyń ruqsaty boıynsha osy óleńderdi qostyq. Sol sııaqty, jınaqqa Ábish Kekilbaevtiń «Orman kezip, oljaly oralǵan Oralhan» atty maqalasy endi.

– Oraǵańnyń atynda birqatar mek­tepter, kósheler atalatyny bel­gili. Kitapqa osy nysandar týraly derekter endi me?

– Árıne. Oralhan Bókeıdiń esimin ulyqtaýda osyǵan deıin atqarylǵan sharalardy da qamtydyq dep oılaımyz. Jazýshynyń atynda qansha kóshe, mektep, eskertkish bar? Qandaı kitaptary shyqty? Osynyń bárin zerdelep, «Esimi máńgi este» atty maqala jazdym. Osyǵan oraı sýretter jınadyq.

– Búginge deıin elimizde Oraǵań­nyń atyna qansha kóshe berilgen eken?

– Bizdiń qolymyzda jazýshy qur­me­ti­ne berilgen kósheniń naqty sany joq. Biraq, kózimizge túsken kósheniń barlyǵyn jınaqqa engizdik. Oralhannyń atyna Almaty, О́skemen jáne Qyzylorda qalalarynda kóshe berilipti. Sondaı-aq, tórt jerde jazýshy atyndaǵy mektep bar eken. Onyń biri – Katonqaraǵaı aýdanynyń Belqaraǵaı aýylynda, ekinshisi – Glýbokoe aýdanynda, úshinshisi – О́s­kemen qalasyndaǵy №44 mektep. Al tórtinshisi – Ulan aýdanynyń Aqtaý aýylynda ornalasqan.

– «Bizdiń Oralhan» jınaǵynyń ereksheligi nede?

– О́zderińiz biletindeı, Oraǵań óz shyǵarmalarynda kóbine aýyl adam­daryn sýrettedi. Máselen, osy ýaqyt­qa deıin eshqaıda jarııalanbaǵan «Qosh, mahabbatym» áńgimesin tap­tyq. Mundaǵy keıipker Balaǵaz – jazý­shynyń ózi, Janna – Roza Qalıeva esimdi adam. Qazir Qaraǵandyda turady eken. Onyń fotosyn alǵyzdyq. «О́zi súıgen» atty jaqsy áńgimesi bar. Shyǵarmada Altaı – Orynbaı Nuralın jáne onyń Kúmisaıym – Kúmisaı Nursábıtova degen áıeli týraly aıtylady. Áıeli qaıtys bolǵan. Keıipkerlerdiń sýretterin taptyq. «El men jer» essesindegi Qumarhan Baekın, sharýa shaldyń kempiri Ásıpa Baekına, qymyzshy apa Aıtbala Baekına, «Ustaz taǵylymy» ocherkindegi keıipkerler Jýanhan Toqsanbaev degen muǵaliminiń sýretteri bar. «Jastyq oty» shyǵarmasyndaǵy Nurahmet Shabataevty Shymkentten taýyp aldyq. «Úlken júrekti ustazym meniń» atty «Lenınshil jas» gazetine jarııalanǵan ocherkindegi Nına Samoılovany taýyp, sýretimen qosa esteligin de berdik. «Aqmaral» atty ocherki burynǵy shyqqan kitaptarynyń birinde bar eken. Muny da engizdik. Onda Nurzaǵıla Qılybaeva degen kisi jóninde aıtylady. «Jylqyshy jigit­te» – Samash Ábilqasymov, «Asýda» degen shyǵarmasynda jazylǵan keıipker – Málik Kitapbaev ekenin bilemiz. «Qoıshy juldyz» shyǵarmasyndaǵy Ákpar Nurjaqypov jazýshynyń taǵy bir áńgimesine de keıipker bol­ǵan. «Adamdar nege jylaıdy?» shyǵar­masy Táshók Nursalıev týraly. «Izde­genin tapty ma?» áńgimesindegi Dóshen atty keıipkerdiń prototıpi – Sul­tan­ǵazy Baıjýmın, Muhtar – Muqtar Tuqmetov, «Eki júz gramm energııa» áńgimesindegi Qısa – Ulyqbek Sársenbın, «Kúlpáshtiń urshyǵy» áńgimesindegi Kúlpásh – Kúlánda Ýálıeva, «Saıtan kópirdegi» aıaǵy úsip qalatyn Aspan shal – Qabylbek Kúndebaev, «Tortaı miner aq boz at» shyǵarmasyndaǵy Tortaı – Nur­taı Janbolov, «Jesirler» shyǵar­ma­syndaǵy Maǵrıpa – Maǵrıpa Isa­hanova, «Jetim botadaǵy» Nuq – Nuqsara Pishenov, «Taý basynda qar jatyr» ocherkindegi – Qumarbek Jata­ǵanov, «Bes tıyn» áńgimesindegi bes tıyndy joǵaltyp alatyn poshtashy – Zarqumar Oraltaev, «Bıǵań» áńgimesindegi Bımyrza Baıyrov, «Iǵań» áńgimesindegi Nıǵmash Ibraı­movtyń sýretterin jınastyryp, osy kitap betine shyǵardyq. Olardyń keıbiri ómirden ótip ketse, keıbiri ortamyzda bar.

Sonymen birge jazýshynyń ár kezde túsken sýretteri engizildi. Atal­ǵan kitap Katonqaraǵaı aýdanynyń mek­tep­terine, kitaphanalaryna jáne mereı­toıǵa qatysýshy qonaqtarǵa taraty­lady. Bir aıta keterligi, res­pýblıka oqyrmandary úshin «Orho