Biz Muqaǵalı týraly sóz qozǵasaq, uly Abaıdy aınalyp óte almaımyz. О́ıtkeni Muqaǵalı poezııasynyń bastaýy onyń uly ustazy hakim Abaıdan arna tartady. Osy rette, bıyl Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyǵy keń aýqymda toılanǵaly jatqanyn eskerip, shaǵyn maqalada Abaı men Muqaǵalı arnalaryn túgel ashyp aıta almasaq ta, kókeıdegi keıbir oılarymyzdy osy uly sharamen sabaqtastyra otyryp ortaǵa salýdy jón kórdik.
Jalpy, Abaı álemi – ultymyzdyń minez-qulqy, bolmys-bitimi, turmys-tirshiligi, dúnıetanymy, jany, tili, dini, dili, rýhy jan-jaqty kórinis tapqan biregeı qubylys. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Egemen Qazaqstan» gazetinde jaryq kórgen «Abaı jáne XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasynda Abaıdyń 175 jyldyǵyna arnalǵan mereıtoı aıasynda memleket kóleminde jáne halyqaralyq deńgeıde aýqymdy is-sharalar uıymdastyrý josparda ekenin atap óte otyryp, ol sharalardyń «toı toılaý úshin emes, oı-órisimizdi keńeıtip, rýhanı turǵydan damýymyz úshin ótkizilmek» ekenin alǵa tartty.
Prezıdent sol maqalada «Abaı murasy – bizdiń ult bolyp birlesýimizge, el bolyp damýymyzǵa jol ashatyn qasterli qundylyq. Jalpy, ómirdiń qaı salasynda da Abaıdyń aqylyn alsaq, aıtqanyn istesek, el retinde eńselenemiz, memleket retinde muratqa jetemiz», dep atap kórsetti.
Bizdiń eń bir eskeretin jerimiz, bul baǵdarlamalyq maqala aldymen elimizdiń abaıtanýdaǵy jańa qadamdaryn aıqyndap berip otyr. Jalpy, atalǵan ǵylymǵa ár zertteýshi óz bıiginen qaraıtyny belgili. Tipti, hakim qalyptastyrǵan úlken mekteptiń iri-iri ókilderiniń ómiri men shyǵarmashylyǵyn jan-jaqty tereń zerdeleı otyryp ta Abaı álemine kóz júgirtýge bolady. Bul rette Abaı tabıǵatymen rýhy úndes aqyndar shoǵyry qazaq ádebıetinde aıtarlyqtaı kóp. Árıne, sonyń biregeıi, joǵaryda aıtyp ótken, Abaıdy temirqazyq tutqan tulǵa – Muqaǵalı Maqataev.
* * *
Sonaý soǵystan keıingi jyldary shalǵaıdaǵy bir aýyl mektebinde oqýshylardyń biri Abaı jóninde jazǵan shyǵarmasyn «Abaı – Gımalaı!» dep aıaqtapty. Oqýshysynyń osy bir aýyz sózine rıza bolǵany sonshalyq, baǵaǵa sarańdaý muǵalim esh oılanbastan bestik baǵasyn qoıypty. Ol oqýshynyń aty-jóni Muqaǵalı Maqataev eken.
Bul jerde biz shalǵaıdaǵy bir aýyl mektebindegi ustazdyń ulaǵattylyǵy men shákirttiń suńǵylalyǵyna tamsana otyryp, osy shaǵyn mysaldyń ózi-aq Muqaǵalıdiń bala kúninen Abaıdyń ulylyǵyna bas ıip, ulyqtap júrgenin aıqyn ańǵartatynyna basa nazar aýdarǵymyz keledi.
Muqaǵalıdiń Abaı álemine jaqyndyǵynyń taǵy bir mysaly, onyń ómirinde mańyzdy oqıǵa bolǵan myna jaǵdaıdan da kórinedi.
Muqaǵalıtanýshy Orazaqyn Asqardyń aıtýynsha, Muqaǵalı saılaý naýqany tusynda aýyldyq keńestiń hatshysy retinde tólqujattaryn óz qolymen týralap alǵan. Aqyn ómirbaıanyna úńilsek, onyń 1948 jyly Shıbut aýylynda aýyldyq keńestiń hatshysy bolǵanyn bilemiz. Al KSRO tarıhynan 1947-1948 jyldary jergilikti keńes oryndarynyń saılaýy ótkeni belgili.
Dese-daǵy, Muqaǵalı týǵan kúnin tólqujatqa týralap túsirerde, nege naq 9 aqpan kúnin tańdap aldy? О́zi naqty eseptep shyǵardy ma, álde basqa bir oımen osy kúndi ádeıi tańdap aldy ma? Osy oraıda mynadaı joramalǵa jol berip kórelik.
1948 jyly mektep bitirgen Muqaǵalı arman qýyp el astanasy Almatyǵa kelgende, esh qıyndyqsyz oqýǵa túsip, QazMÝ-dyń fılologııa fakýltetiniń stýdenti atanǵan edi. Alaıda ortalyqqa jaqyn aýdandardyń stýdentterine jataqhana berilmegendikten, alatyn stıpendııasy ne tamaǵyna, ne páteraqysyna jetpeı ári aýylda asyraýsyz qalǵan úı-ishiniń aýyr turmysyna alańdap, oqýyn odan ári jalǵastyrýdy múmkin dep tappady da, armandap kelgen oqýyn doǵarýǵa májbúr boldy. Degenmen, sol tusta ol Muhtar Áýezovtiń dáristerin tyńdap, Abaıdyń kózin kórgen ustazdyń óz aýzynan uly aqynnyń poezııasy ǵana emes, týyp-ósken ortasy týraly da lebizin estidi. Álemdik ádebıettiń, sonyń ishinde Shyǵys ádebıetiniń bilgiri Muhańnyń dáristeri jas aqynnyń qııalyna qııal qosyp, qanattandyrǵany, shartarapty sharlattyrǵany sózsiz. Jas Abaı Shyǵys juldyzdarynyń jyr jaýharlarymen sýsyndap, uly ustazdaryna qalaı eliktese, jas Muqaǵalıdi de Shyǵys poezııasy solaı eliktirýi tym tabıǵı.
Bozbala Abaıdyń: «Fızýlı, Shámsı, Sáıhalı, Naýaı, Saǵdı, Fırdaýsı, Hoja Hafız – bý hámması, Mádet ber, ıa shaǵrı fárııad» dep, Shyǵystyń uly shaıyrlaryn aıryqsha qurmetpen tilge alyp, olardan shalqar shabyt jolynda medet surap, erekshe qadir-qurmet tutqany belgili. Osy atalǵan shaıyrlardyń ishinen Álisher Naýaıǵa Abaı aıryqsha tánti bolyp, onyń shyǵarmashylyq dástúrin jalǵastyrǵan. Muhtar Áýezov: «Oǵan tilderi túsinikti eń jaqyn aqyndar bolǵandyqtan, Naýaı, Fızýlı úlgisi kóp áser etedi. Jas shaǵynda sol aqyndar ózderine úlgi etken Fırdaýsı, Saǵdı, Hoja Hafız tárizdi uly klassıkterdiń eski ózbek tiline aýdarylyp, Abaıǵa sol aýdarma arqyly tanys bolýy kóńilge qonymdyraq kórinedi. Bul sońǵylardy Abaı bilgende, túrikshelengen aýdarmalardan bilý kerek», dep jazǵan jáne de: «О́zine eń jaqyn ustaz etip klassık Naýaı shyǵarmalarynan úlgi izdeıdi», degen.
Al endi barlyq derekkózderinde Álisher Naýaıdiń 1441 jylǵy aqpan aıynyń 9-y kúninde qazirgi Aýǵanstan aýmaǵyndaǵy Gerat qalasynda týǵany aıtylady. Araǵa 490 jyl salyp, dál sol aqpan aıynyń 9-y kúni alystaǵy Qarasaz aýylynda dúnıege Muqaǵalı keledi. Osy kezdeısoqtyq pa, álde basqa jaǵdaı ma?
1948 jyly Álisher Naýaıdiń shyǵarmalary qazaq tilinde tuńǵysh ret «Tańdamaly shyǵarmalar» degen atpen Muhtar Áýezovtiń alǵysózimen basylyp shyqty. Sol jyly Naýaı jınaǵy Tashkent qalasynda orys tilinde de basyldy. Munyń eldiń mádenı ómirindegi osy uly oqıǵalardyń endi ǵana ádebıet álemine esik ashqan Muqaǵalıdiń dúnıetanymyna áser etpeýi áste múmkin emes. Jas aqynnyń óz janyn qatty tolqytqan qaharmanǵa elikteýi, «bolmasań da uqsap baq, bir ǵalymdy kórseńiz» dep Abaı aıtqandaı, soǵan uqsaýǵa tyrysýy nege bolmasyn? Sondyqtan, ol óz týǵan kúnin tańdarda uly adamnyń dúnıege kelgen ýaqytymen dálme-dál kelýin oılastyrýy ábden múmkin. Yrymshyl qazaqtyń balasy ǵoı, «uly shaıyrdyń joly maǵan da juǵysty bolsyn» dep yrymdaýyn, «sol sııaqty ataqty aqyn bolsam» dep armandap, «poezııa kóginde jaryq juldyz bolsam» dep qııaldaýyn joqqa shyǵara almaımyz. Onyń ústine, otbasylyq jaǵdaıǵa baılanysty oqýdan qol úzip, sonaý shalǵaıdaǵy aýylda júrip asqaq arman-qııalǵa bólenip júrgen bozbalanyń ańsary árnege aýa beretin kóńil kúıi neshik? Bundaı psıhologııalyq jaǵdaıdy da eskermeske bolmaıdy. Bul bozbala aqynnyń tabıǵatyna, bolmysyna keledi-aq.
Abyroı bolǵanda, on segiz jasqa tola qoımaǵan albyrt shaǵynda ol qujatnama toltyryp, is-qaǵazdaryn júrgizetin aýyldyq keńestiń hatshysy qyzmetin atqarady. Sol tusta óz tólqujatyn durystap alǵan Muqaǵalı mundaı múmkindiktiń týǵanyn «Jaratqannyń syıy» dep qabyldaýy haq. Onyń týǵan kúnine baılanysty osy joramalymyz shyndyqqa janasa ma? Ony bir Jaratqan Ie biledi. Qalaıda, kúntizbede eki uly aqynnyń esimi qatar tur.
«Qýat alam Abaıdyń til-kúshinen, Jyr jazamyn Abaıdyń úlgisimen. Abaı bolyp tabynam bir kisige, Abaı bolyp túńilem bir kisiden», dep aqıyq aqynnyń ózi jyrlaǵandaı, Muqaǵalı uly ustazyna eliktep jyr jazǵanyn onyń alǵashqy óleńderinen-aq anyq ańǵarýǵa bolady. Máselen, myna tómendegi «Aýyrmaı janym qınaldy» atty óleńinen Abaıǵa tán teńeýlerdi tanımyz:
«Júrekte – sáýle, oıda – sham,
Jaryǵy shyqpaı ishimnen.
Aýyrmaı janym qınalam,
Jadyna saqtar túsingen».
Dese-daǵy, Abaı men Muqaǵalı poezııasyndaǵy úndestikti tek syrtqy uqsastyqtan izdemeý kerek. Muqaǵalı Abaı dástúrin ári qaraı jalǵastyra otyryp, jańasha jyrlap, tyńnan túren saldy. О́z órnegimen óleń jazyp, poezııa áleminde qaıtalanbas sara jolyn tapty.
О́lmeý úshin, qulqyndy jemdeý úshin.
Men-daǵy óleń jazbaımyn ermek úshin.
«Jazdym úlgi jastarǵa bermek úshin»,
Abaı jaqqan bir sáýle sónbeý úshin.
Eki bólek ǵasyrda ómir súrgen eki uly aqyn aıtar oıyn, ıdeıasyn óz júrekteriniń tereń tuńǵıyǵynan ótkizip baryp, tereń tebirenispen jazdy. Muqaǵalı Abaıdyń «Men jazbaımyn óleńdi ermek úshin» atty áıgili óleńindegi alǵashqy tarmaqty az ǵana ózgerte, óz óleńiniń ón boıyna arqaý ete otyryp, ári qaraı óz ıdeıasyn jetkizedi. Abaı kózi ashyq, kóńili sergek jastarǵa aqyl-keńes aıtsa, Muqaǵalı «adamdardyń qýanyshyn, shattyǵyn, muń-nalasyn arqalap», solardyń «jaraly júrekterin emdeý úshin» tolǵaıdy. Abaı «men jazbaımyn óleńdi ermek úshin, joq-bardy, ertegini termek úshin» dese, Muqaǵalı onyń oıyn damyta túsip, «ermek úshin belgili jyrlamasym, ermek dese, el meıli tyńdamasyn» dep, elge talǵam týraly talap qoıa biletinin ańdatady. Abaı mektebinen dáris alyp, Abaısha jazýǵa talpynǵan, zaman beınesin Abaısha kórsetýge tyrysqan Muqaǵalı «Abaı jaqqan bir sáýle sónbeý úshin» uly aqynnyń dástúrin ári qaraı jalǵastyrýdy kózdegen.
Muqaǵalı fılosofııasy óz arnasyn Abaı syndy uly bastaýlardan tartady. Osy rette T.Ahmetjannyń: «Muqaǵalı – úlken fılosof aqyn. Muqaǵalı fılosofııasyn túsiný úshin Abaı fılosofııasyn boıymyzǵa sińire bilýimiz kerek. Muqaǵalıdiń fılosofııalyq oı bastaýy Abaıdan arna tartady», degen qısyndy pikirin keltire otyryp, zertteýshiniń Muqaǵalı fılosofııasyn dóp basqanyn aıta ketýdi jón kórdik.
Muqaǵalıdiń balasy Juldyz Muqaǵalıuly ákesiniń shyǵarmashylyq shabytty shaqtaryn bylaı eske alady: «Ákemniń jazý ústelinde Abaı atamyzdyń shaǵyn músini turatyn. О́leń jazýǵa otyrǵan saıyn óz eńbeginiń ónimdiligin sol músinge qarap tarazylaıtyn. «Shaldyń qabaǵy búgin maǵan ashyq-jarqyn, shamasy, eńbegim nátıjeli bolatyn shyǵar», deıtin. Al keıde: «Shaldyń qabaǵy túsip ketipti ǵoı, áı, qaıdam, búgin jazýǵa shabytym kelmeıtin shyǵar», dep nalıtyn».
Aqyn zamandastarynyń biri Muqaǵalıǵa Abaıdyń eki tomdyǵyn syılap turyp: «Abaı – Shyǵystyń segizinshi juldyzy», dep ázildegenin aıtady. Sol ázildiń astarynda uly aqyndy áspetteý, oǵan degen halyq súıispenshiligin, Abaı murasynyń musylmandyq Shyǵys elderine de ortaq qazyna ekenin bildirý jatsa kerek.
Muqaǵalı Abaıdyń ózindik shyn baǵasyn «Dala danyshpany» atty óleńinde bere bilgen.
Dala jatyr ón boıy tunǵan óleń.
Abaı, mine, japanda turǵan emen.
Ata sózi terbetken besigimdi,
Ata sózin ómirde tyńdap ólem.
«Myńmen jalǵyz alysqan» Abaıdy «japanda turǵan emenge» teńegende, Muqaǵalı onyń aqyndyq qýatyn, myzǵymas myqtylyǵyn, eshkimge uqsamaıtyn daralyǵyn aıtady. «Japan» dep HIH ǵasyrda áli de bolsa órkenıetten tys qalǵan, qarańǵylyq jaılaǵan qazaq dalasyn meńzese, «emen» dep, emenniń myqtylyǵyn ǵana emes, sondaı-aq, onyń uzaq jasaıtyndyǵyn, jańǵaǵyn tógiltetin máýeli aǵash ekenin de eskeredi.
Ata sózi terbetken besigimdi, Ata sózin ómirde tyńdap ólem, – dep Abaıdyń sózin ǵasyrlar boıy urpaqtan-urpaqqa tarap kele jatqan babalardyń baı murasymen sabaqtastyra otyryp, dástúr jalǵastyǵyna da nazar aýdartady.
Dala degen – kúı sandyq bul qazaqqa, Abaı dese, qulaǵy eleńdegen, – deı otyryp, baı rýhanı murany boıyna tumar etken qazaqtyń endigi jerde jazba ádebıetiniń negizin salyp, uly jańalyqtar ákelgen Abaıdyń zor únine eltıtinin aıtady.
Tiri Abaıdy áldıle, darqan dalam,
О́leń seli óńirińdi terbesin bir.
Abaı óz zamanyna ǵana Abaı emes, búgingi de, erteńgi de zamanǵa Abaı bop qalady. Ol – máńgi tiri, ýaqytqa baǵynbaıdy.
...Uly emes Abaı jalǵyz saharanyń,
Men emes, solaı degen atalarym.
Sol urandy urpaqqa aparamyn,
Men qazaq – Abaı bolyp atanamyn.
Abaı tek qazaqtyń ǵana aqyny emes, kúlli adamzattyń aqylgóıi. О́zge jurt qazaq dese, Abaıdy tanıdy, Abaı dese, qazaqty tanıdy. Mine, Muqaǵalı osyny uǵyndyryp, búgingi oqyrmanyna jetkizip otyr.
Pýshkınniń «Iа pamıatnık sebe vozdvıg nerýkotvornyı» degenin ózgerte aıtqanda, Muqaǵalıdiń shoqtyǵy bıik bul shyǵarmasyn uly ustazyna óleńnen ornatqan eskertkishi desek te artyq bolmaıdy.
Muqaǵalıdiń ózi janryn «kanson» (latynsha – «kansona») dep qoıǵan «Japanda jalǵyz jas emen» atty jas kezinde shyǵarǵan óleńine ádebıetshiler asa nazar aýdara bermeıdi. Al shyndyǵynda, osy jyryn taldaı kelgende, onyń astarynda jasyrynǵan úlken jumbaq-syrdy ańdaýǵa bolady.
Japanda jalǵyz jas emen,
Keledi ósip jańadan.
Terbelip baıaý jelmenen,
О́tkizgen kúnin sanaǵan.
Osy óleńinde Muqaǵalı «jas emen» dep ózi týraly aıtyp otyr. О́zin jas emenge teńeı otyryp, sol arqyly óziniń kóńil-kúıin, psıhologııasyn berip qana qoımaı, qoǵamdaǵy óz ornyn da belgileıdi. Aqyn óleńin muńmen bastasa da, «jańaryp birge kúnmenen, óse ber tolyp, jasyma!» dep, asqaq optımızmmen aıaqtaıdy.
Endi osy jastyq jyryn Abaıǵa arnaǵan «Dala danyshpany» atty týyndysymen salystyrsaq, ekinshi óleńinde «japan», «emen» sózderine baılanysty qaıtalaýshylyqtardy baıqaımyz: «Japanda jalǵyz jas emen» – «Abaı, mine, japanda turǵan emen». Alaıda bul – jaı ǵana sóz qaıtalaýshylyq emes, oıdy damytý, sharyqtatý. Aqyl-oıy tolysqan Muqaǵalı bir kezdegi jas Muqaǵalıdiń oıyn damyta otyryp, jańa, bıik satyǵa shyǵarady, uly Abaıdyń deńgeıine jetkizedi. Ýaqyttyń «baıaý jelimenen terbelgen» «japandaǵy jalǵyz jas emen» – Muqaǵalı, endi, mine, «japanda turǵan emen» – «darqan dalany óleń selimen terbetken» «tiri Abaıǵa» aınaldy. Osydan-aq, Muqaǵalı shyǵarmashylyǵyndaǵy ishki sabaqtastyqty, ózektestikti, ómirsheńdikti kóremiz.
Abaıdy rýhanı Temirqazyq etken Muqaǵalı uly ustazynyń suńǵyla izdenisterin kóńil sarabynan ótkize otyryp, óz sara jolyn tabýǵa tyrysty.
Sózimizdi jalǵastyra tússek, atalmysh «kansona» degenimiz (ıtalıansha «canzone» – «án-jyr») – lırıkalyq mahabbat jyry. Ol trýbadýrlar poezııasynda keńinen taraǵan edi. Keıinirek ony galısııalyq-portýgaldyq hám ıtalıandyq aqyndar qabyldap alyp, atalmysh óleń túri Italııanyń uly aqyny Franchesko Petrarkanyń shyǵarmashylyǵynda damýdyń bıik shyńyna jetti. Osy mysaldan Muqaǵalıdiń jas kezinde Petrarkanyń poezııasyna qumartqanyn baıqaýǵa bolady. Sol arqyly ol Petrarkanyń ataqty zamandasy Dante Alıgerıdiń shyǵarmashylyǵymen tanysyp, aqyr sońynda onyń «Qudiretti komedııasyn» aýdarýǵa sheshim qabyldaǵan sııaqty.
Muqaǵalıdiń ishki túısigi ony ortaǵasyrlyq Batys mádenıetiniń úlgilerimen tanysýǵa úndegen tárizdi. Batystyń klassıkalyq ádebıeti men fılosofııasy qanshalyqty baı ekendigi belgili. Aqynnyń jas kezinde nemis fakýltetine oqýǵa túsýi onyń Batys ádebıetine qanshalyqty ańsary aýǵanyn ańdatady. Atalmysh fakýltette nemis, aǵylshyn tilderi qatar oqytylatyn. Muqaǵalıdiń Gete men Shekspırdiń tilin bilip, olardyń shyǵarmashylyǵyn, jalpy, Batys mádenıetin tereńirek uǵynýǵa talap qylýynda osyndaı úlken syr jasyrynyp jatqandaı.
Bir qyzyǵy, Muqaǵalı óz jınaqtaryna shyǵarmalarynyń bárin engize bermegen. Elep-ekshep, eń tańdaýlysyn ǵana berýge tyrysqan. Muqaǵalıdiń óz shyǵarmashylyǵyna qanshalyqty talappen qaraıtyndyǵy jóninde jubaıy Lashyn bylaı dep jazady: «Keı aqyndar jazǵan óleńiniń sııasy keppeı, gazet-jýrnaldarǵa ala jóneledi. Al Muqaǵalı tez bastyrýǵa asyqpaıtyn. О́zi oqyp, joldastary aldynda oqyp, ábden óleńiniń shıraq ekenine kózi jetken soń ǵana baspalarǵa usynyp júrdi».
Osylaısha ónimdi eńbek etkenmen, aqyn ádebıet synshylarynyń nazarynan tys qaldy. Tek úshinshi jınaǵyna ǵana Ábish Kekilbaev jyly pikir bildirip, araǵa biraz ýaqyt salyp «Lenınshil jas» gazetinde syn maqalasy jarııalandy. Sóıtse-daǵy, atalmysh maqala ádebı synǵa qozǵaý salmady. Aýzy dýaly deıtin aqyn-jazýshylar da, synshy, ádebıetshiler de, kelisip alǵandaı, Muqaǵalı týraly jumǵan aýyzdaryn ashpady.
Aqyn shyǵarmashylyǵynyń der kezinde baǵalanbaýy nelikten? Bul týrasynda muqaǵalıtanýshylardyń biri, Muqaǵalı Maqataev atyndaǵy ádebı syılyqtyń laýreaty Orazaqyn Asqar bylaı deıdi: «Emıl Zolıanyń shyǵarmalarynan: «Eger seniń shyǵarmalaryńdy oqyǵan adamdar seni kótermelep, shyǵarmalaryńdy maqtap jatsa, onda sen sol aıtqan kisilerdiń deńgeıinde birdeńe jazǵansyń. Al eger seniń shyǵarmalaryńdy oqyǵandar únsiz qalsa, onda sen olar aıtpaǵandy aıtyp, olardyń qyzǵanyshyn týdyrǵansyń», degen sózderdi oqydym. Muqaǵalıdiń poezııadaǵy joly osy aıtylǵannyń ekinshisine uqsas. Ol kitap shyǵaryp, baspasózde jarııalanyp júrse de, basqa aqyndar sekildi syılyqqa usynylyp, shyǵarmalary taldanyp, jappaı nasıhattalyp ketken joq. Kerisinshe, elenbeı qalyp jatty».
Zady, Abaıdyń óz tulǵasy, bolmysy týraly «men bir jumbaq janmyn, ony da oıla» degenindeı, Muqaǵalıdiń tulǵasyn tutastaı alǵanda, onyń da uly aqyn sııaqty jumbaq jan ekenin túısinemiz. Zertteýshilerdiń eki uly tulǵany qatar qoıyp shendestirýi, ekeýin bir bıikten kórip teńestirýi tegin emes. Osy turǵyda biz belgili shyǵystanýshy-ǵalym, aqyn О́tegen Kúmisbaevtyń Abaı jónindegi pikirin Muqaǵalıǵa qarata aıtqanyndaı qabyldaımyz. «Abaı biz úshin áli de jumbaq jan, tańdaı qaǵyp tushynǵanymyz bolmasa, tereńine baryp boılaı almaı júrmiz, áli kúnge deıin Abaıdy túsindirýmen, túsinikterine túsinik aıtýmen kelemiz. Abaı bizden buny kútti me, kútpedi me, ol jaǵy ulylar úshin báribir sııaqty kórinedi. Saıyp kelgende, Abaı Batystiki de emes, Shyǵystiki de emes, qazaqtiki, qazaq mádenı óleńiniń basy», deıdi Shyǵys poezııasynyń bilgiri.
Rasynda da, Abaı bizge qanshalyqty jumbaq bolsa, Muqaǵalı da bizge sonshalyqty jumbaq. Abaıdy áli kúnge deıin túsindirýmen kele jatsaq, Muqaǵalıdi da áli kúnge deıin túsindirýmen kelemiz. Muqaǵalıdiń ózi kóregendikpen aıtqandaı, ony araıly tańy jańa atqan HHI ǵasyrdyń, múmkin odan arǵy ǵasyrlardyń urpaqtary túsinetin bolar, bálkim.
Jaqypjan NURǴOJAEV,
jazýshy