Qazaq ádebıetindegi, onyń ishindegi batyrlar jyrlaryndaǵy, epostyq dastandar men poemalardaǵy basty keıipkerlerdiń hám batyrlardyń, sol sııaqty tarıhı tulǵalardyń qasynda ómirlik serigine aınalǵan tulparlarynyń bolǵandyǵy belgili. Buǵan Alpamystyń Baıshubary, Qobylandynyń Taıbýryly, Qambardyń Qaraqasqasy, Abylaı hannyń ańyz bolǵan Kókbalaǵy, Kenesarynyń Aqtańgeri tárizdi t.b. ıesin jaýǵa tastamaǵan qasıetti sáıgúlikter dálel bola alady.
О́ziniń syrǵa toly lırıkalyq ánderimen halqynyń júreginen oryn alǵan kompozıtor Aqan Qoramsaulynyń ómir-taǵdyry da «Súıegi janýardyń jylqydan jat...» dep sýrettelgen Qulagerimen baılanysty. Sol seri men sáıgúliktiń qazaq tarıhyndaǵy orny M.Jumabaev, I.Jansúgirov, S.Júnisov, Ǵ.Músirepov, t.b. aqyn-jazýshylardyń jazbalary men kórkem shyǵarmalary arqyly jetip, búgingi urpaqtyń rýhanı ómirinde úlken mańyzǵa ıe bolyp otyr. Sonyń ishindegi sıýjettik qurylymy men baıandaý máneri, Aqan tragedııasynyń beınelený sheberligi jóninde orny bólek I.Jansúgirovtiń «Qulager» poemasy Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatrynda sahnalandy. Munyń eń birinshi jańalyǵy – atalǵan shyǵarmanyń jalpy qazaq teatrynda alǵash ret qoıylýy. Sońǵy ýaqytta «Qaragóz», «Farıza», t.b. spektaklderimen rejıssýra ónerinde qoltańbasy qalyptasyp, óziniń shyǵarmashylyq baǵytyn tanytyp úlgergen rejısser Farhad Moldaǵalı poemaǵa jastyq kózqaraspen, búgingi kúnniń kórkemdik-sahnalyq talabymen kelipti.
Shymyldyq ashylǵanda uzyn qara kıimdegi Qanatty men qart Aqan qatar kórinedi. Qanatty – Qulagerdiń basyna túsken ólim jáne Aqan basyndaǵy qaıǵy retinde sóıleıtin sımvoldyq beıne. Qoıylym ekspozısııasynda aıtylatyn onyń sózinen Kókshetaý baýraıynda júrgen «periniń» osyǵan deıingi ómirinen bir sát habar alǵandaı bolamyz. Odan ári sol Kóksheniń sulý tabıǵatynan syr shertkende Saǵynaıdyń asyna jınalǵan halyq «Mańmańger» ánin zamanaýı úlgide aıta júrip, kelesi árekette jerde jatyp, qoldarynyń ásem qımyldarymen birde shalǵyn shóptiń, jaıqalǵan gúlderdiń, endi birde aǵyp jatqan ózen-kólderdiń beınesin beredi. Bul plastıkalyq qımyldardyń barlyǵy mýzykanyń áýezdi únimen baılanysta oryndalyp, qazaq jeriniń sulýlyǵynan, halyq dástúrinen syr shertedi jáne munda halyq arasynda keń taraǵan Aqan ánderiniń asqaq rýhy bar.
Bir-birine úzilissiz jalǵasqan kelesi kóriniste Saǵynaıdyń asyna alystan kelgen Aqannyń habary jetip, buǵan deıin tek atyn ǵana estigen Qulagerdiń keskinine kóńili tolmaǵan tobyrdyń «Salpy erin, sala súıek, salbyr tirsek» desken syny men ájýa kúlkisine kýá bolamyz. Osy tustaǵy at synshysy Kúreńbaıdyń: «...Aldynan umtylǵanda ań qutylmas, artynan jónelgende jetpes jylqy!» degen boljamy olardyń kóńilin sap basady. Jylqy balasyn syrtqy turpaty men dene qımylynan-aq tanıtyn osy tájirıbeli sáýegeıdiń rólindegi Saǵyzbaı Qarabalınge berilgen traktovkada rejısser tulpardy úrkitý arqyly onyń bolmysyn tanýdy júktegen. Akter qaıta-qaıta qamshy siltegende Qulager oqyranyp, sekire shaýyp, janyna bóten adamdy jolatpaıtyn asaýlyǵyn baıqatady. Negizinen «Kúreńbaı kózi tunyp kóp qadaldy» dep jazǵan I.Jansúgirov boıynsha synshy aldynda turǵan atqa kózin súzip, tamsanyp qarap qalýy kerek-tin. Bul jerde F.Moldaǵalıdyń rejısserlik maqsaty – Qulagerdiń minezin, ózgeshe jaratylǵan tektiligin barlyǵynan bıik kórsetip, onyń ıesine degen adaldyǵyn baıqatý bolǵan. Degenmen «ataǵy úsh júzge jaıylǵan» sáıgúliktiń ózine ǵana tán qasıetin taný úshin oǵan qamshy silteý qazaq dástúrine jat, tipti ondaı qımyl artyq ta.
Osyndaı oqıǵasy adam men janýar arasyndaǵy qaqtyǵyspen órbigen spektaklde rejısser sahnanyń oń jaǵyna Batyrashty, sol jaǵyna Aqandy ornalastyryp, mızanssenany ádemi qurǵan. Sol sahnada Batyrashtyń rólindegi tájirıbeli akter Rahman Omarovtyń oıyny ózgeshe áser qaldyrdy. Kerbezdene basqan árbir qadamy, Aqannyń ónerin, onyń adamı kelbetin moıyndamaıtyn keskini, Qulagerdi kórgendegi ishki áleminde oınaqshyǵan aramza oıdyń ushqyny akterdiń kózindegi ottan baıqalady. Kúreńbaı «Ozbaıdy júgirgende jylqy munan» nemese «Eger de shyn jylqyny men tanysam, haq munyń qyryp-joıyp báıge almaǵy» dep Qulagerge madaq aıtqanda bet-júzi qubylyp, jarylardaı isinip turǵan Batyrash – R.Omarov Aqanǵa sol otty kózimen ushqyn shasha jalt qaraıdy. Búkil qazaq jurty maqtaǵan tulpardyń kisinegen sulý úni qulaǵyna qaıta-qaıta estilgen bı aǵash tóseginde aýnap, dóńbekship jata almaıdy, birde turyp, birde qaıta jatyp, qarańǵy túnde alasuryp, óziniń ishki oıymen arpalysady. Buǵan deıin barlyq ataq pen abyroıdy ózi ǵana ıelenip júrgen ony osylaısha qaltyratyp ótken erteńgi bolatyn báıgede «Qulager ozyp keler» degen qorqynyshty oı men júıkesin jaýlap alǵan úreı bolatyn. Batyrash – R.Omarovtyń ishtegi sol kúıinishti syrtqa dirildegen demimen shyǵarý áreketi men «qap, qap, qap!!!» degen ózekti órtegen aıǵaıy qatar berilip, keıipkerdiń minezin joǵarǵy notadan bir-aq shyǵardy. Qulager ólip, Kóktuıǵyn birinshi kelgende degenine jetken toǵyshar bıdiń ezýine kúlki úıirilip, ordasynda toı-dýman, jeńiske qýanǵan tobyrdyń qýanyshty ánderi estiledi. Al qaıǵydan qan jutyp, adam ataýlydan baz keshken Aqannyń zaryna ózin kinálaǵandaı kózine jas tolǵan Batyrashtyń ókinishi taǵy da «qap, qap!» degen sózben ǵana beriledi. Árıne onyń budan basqa aıtar sózi de joq edi. Munymen akter Altaı bıiniń baılyqtyń, barlyqtyń, ataqtyń býyna qansha mastanǵanymen túptiń túbinde adamı qasıetiniń baryn ańǵartady. Osyndaı kontrastyq oıyn bederi R.Omarovtyń oryndaýshylyq máneriniń ózgesheligin tanytady. Sondaı-aq, osy Batyrashtyń kıim úlgisi kelisti pishilgen. Túlki jaǵa, keń etek, barqyt shapan keıipkerdiń eshkimdi kózge ilmeıtin tákappar bolmysyn, onyń qazaq dalasyndaǵy áleýmettik ornyn aıqyndap bergen.
Al Aqannyń rólindegi túr-tulǵasy kelisken Edil Ramazanov – ózine tán ádemi qońyr daýsy bar ónerpaz. Ol Aqannyń «Mańmańger», «Shyrmaýyq», «Qulager» ánderin kelisti oryndaýymen kórermenge erekshe áser etti. О́lip jatqan Qulagerdi kórgen Aqan – E.Ramazanov alǵashynda óz kózine ózi senbeı teris aınalyp, az kidiristen (paýza) soń qaıta oralyp, tulparynyń janyna kelgennen keıin ǵana bolǵan jaǵdaıdy túsinedi. Osy tusta akter seriniń ishti jaryp shyqqan qaıǵysyn kórsete almady. E.Ramazanovtyń Aqany qandaı qaıǵy bolsa da kóngen, kótere alatyn, jalǵyz seriginen aıyrylsa da syr bermeıtin, qandaı qaıǵy-qasiret bolsyn ishte saqtaı alatyn adam bolyp shyqqan. Akterdiń «Baı-baı, baı-baı!!!» degen aıǵaımen ǵana joqtaýy, naqtysyn aıtqanda, seriniń qaıǵysyn bildirýge ishti órtegen kúıinishpen, ózgeshe emosııamen, psıhologııalyq kúızelý jolymen emes, kerisinshe syrtqy ádispen, daýys-úniniń barynsha basymdylyǵymen kelýi keıipkerdiń bolmysyn ashyp bere alǵan joq. Qulager ólgennen keıingi óz eline ketýge yńǵaılanǵan sátinde Aqan Batyrashqa qaraı baǵyttap, ashy zapyranǵa toly «Qulager» ánin oryndaıdy. Jáı sarynda bastalyp, óristeı kele ashy óksikke ulasqan bul áýen birte-birte sozylyp, aýyrlaı túsedi, sóıtip qanypezer bıge qatal úkim shyǵarǵandaı bolady. Degenmen akter ómirde jan joldasy, qımas serigi bolǵan sol sáıgúliktiń kúıiginen, qusalyqtan ólgen, jazbalarda «Adamnyń padıshasy» dep sýrettelgen Aqannyń tragedııalyq kúıin jerine jetkize almady.
Kerisinshe, Maqsat Sábıtovtiń dene bitimi, aıaq-qol qımyldary, Kúreńbaıdy janyna jaqyndatpaǵan asaý minezi, jer tarpyp kisineýi tekti janýar – Qulagerdiń zor keıpin keskindeýge múmkindik bergen. Akter shashynyń bir jaǵyn tym qysqa aldyryp, kelesi jaǵyn ósirgen. Qulagerdiń jalyn bildiretin tolqyndy osy shash úlgisiniń ózi úlken ról atqaryp tur. Shyǵarmadaǵy mejeli jerge kómbege qaraı oıysqanda oza shaýyp, básekelesteriniń eń aldynda kele jatqan Qulager – M.Sábıtovtiń boıyndaǵy otanshyldyq rýhty onyń mátinnen tys aıtylǵan M.Jumabaevtyń «Men jastarǵa senemin!», S.Toraıǵyrovtyń «Shákirt oıy», «Alash urany» óleńderinen baıqaý qıyn emes. Bul – qaıtkende alǵa umtylyp, óziniń daǵdysyna aınalǵan tek jeńiske jetý maqsatyn alǵa qoıǵan janýardyń, dálirek aıtqanda jazyqsyz atylyp ketken Alash arystarynyń keıingi urpaǵyna qaldyryp ketken amanat-urany bolatyn. Rejısser kózdegen maqsatyna jete almaı ketken, týǵan jeri men halqynyń jarqyn ómir jolyna barlyq kúshi men qaıratyn jumsaǵan Alashtyń arda azamattarynyń arman-muratyn solarmen taǵdyrlas Qulagerdiń osy sózine syıǵyza bilgen.
Sol sııaqty asyl tuqymdy Kóktuıǵynnyń rólindegi Erlan Káribaev ta – oryndaýshylyq sheberligi qalyptasqan, shyńdalǵan, keskindeıtin qaharmandaryn qııal qalybynda ábden tanyp baryp sahnaǵa shyǵaratyn ónerpaz. Atalǵan qoıylymdaǵy sońǵy bes jyl boıy báıgeni eshkimge bermegen Kóktuıǵyn – E.Káribaevtyń kóziniń astymen súzile qarasynan, sahnalyq áreket-qımylynan Qulager syndy dúldúlmen ǵana teń keletin qasıet baıqalady. Muny akter sahna ortasyndaǵy jaryq tek eki tulparǵa ǵana túsirilgen kóriniste aıaǵyn kóterip, sál ıilgen ısharatpen ańǵartyp ótedi.
Spektaklde Qulagerdiń ólgenin estigen Saǵynaı kempiriniń Batyrashty «Súıegime daq túsirdiń!» dep qamshymen sabaıtyn tusy bar. Qazaq jerindegi feodaldyq ýaqyttyń qalyptasqan stereotıpi boıynsha bul áreket durys emes. Alaıda búgingi býyn ókili F.Moldaǵalıdyń tujyrymynda jahandyq ýaqytta qarqyndy damyp jatqan genderlik saıasatqa júginý sıpaty bar sııaqty. Qalaı bolǵanda da bul áreket has sheber Lıdııa Kádenovanyń oıynynda aqtalǵan. Aktrısanyń jarqyn, taza daýsynan, qazaq áıelderine tán bııazy júris-turysynan, zamanynda «jarty patsha» dep dáriptelgen Kereıdiń bıi Saǵynaı ólgenimen aqsúıektik ortanyń ózindik tynysyna úırenip qalǵan, bılikti qolynan bermeıtin báıbisheniń bıik bolmysyn kórdik.
F.Moldaǵalı osyndaı dramalyq qaıshylyqtarǵa toly spektakldiń janryn «saýnd-drama» dep alǵan. Saýnd-dramada basymdylyq mýzykaǵa, ún men dybysqa negizdeledi. Bul – 2003 jyly reseılik rejısser Vladımır Pankovtyń «Krasnaıa nıt» spektaklimen birge paıda bolǵan janr. Biraq osy ýaqytqa deıin munyń naqty anyqtamasy joq. Belgilisi, shyǵarmadaǵy oqıǵalar jelisi, árbir kórinistegi áreket-qımyldar mýzykanyń nemese akterdiń únimen, qoldanylatyn rekvızıtterdiń dybysymen paralleldikte ún qatýy tıis. Jalpy qazaq teatrlarynda bul janrdyń negizgi anyqtamasyn aqtaıtyn kórkem dúnıeler sahnalana qoımaǵanymen, F.Moldaǵalıdyń shyǵarmashylyq izdenisi osy kórkem baǵytty elimizde jalǵastyrýǵa, damytýǵa negizdelip otyr. Ol poezııalyq shyǵarmanyń jekelegen kórinisterin bastan-aıaq áreketke quryp, sóz ben sahnalyq qımyl-qozǵalystardy osy qoıylymǵa arnaıy shaqyrtylǵan «Steppe sons» etno-modern djaz tobynyń oryndaýyndaǵy túrli aspaptyq dybystarmen tyǵyz baılanystyra bilgen.
Sol sııaqty spektaklde myń úsh júz tulpar qatysqan báıge kórinisindegi joǵarydan túsirilgen at tuıaqtarynyń dybystyq áseri erekshe. Olardy eki-ekiden qolyna ustaǵan oryndaýshylar jerge soǵý arqyly attardyń shabysyn beredi. Dodaǵa qatysqan attardyń keıpin keskindegen akterlerdiń áserli «shabysy» maǵynaly rıtmge, kúmbirlegen mýzyka únine, qazaqtyń keń dalasynda kósile shapqan tulparlardyń aıaq dybysynyń dúbirine negizdelgen. Osy kóriniste rasymen de «basqan jeri oıylyp, shuńqyr bolyp qalatyn» Qulagerdiń erekshe shabysy kórermenniń rýhyn oıatyp, tulparlar tuıaǵynyń dúbiri I.Jansúgirov mátininiń sahnalyq jandy úlgisin kórsetti. Qulagerdi atqanda myltyq daýsynyń, qyzyl jaryq pen joǵarydan qulaǵan taǵalardyń qatar berilýiniń ózi rejısserdiń teatrlyq metaforany oryndy qoldanǵanyn aıǵaqtaıdy. Iаǵnı taǵanyń shashylýynda Eýropa elderindegideı «jamandyq, sátsizdik, joly bolmaýshylyq» degen túsinik bar. Bul jerde shyǵarmanyń ıdeıasy, onyń mazmuny tek Qulagerdiń ólimin ǵana baıandamaıdy, kerisinshe sahnalyq júıe avtory ári rejısser F.Moldaǵalıdyń tujyrymy ıisi qazaqqa tanys suńǵyla janýardyń taǵdyry arqyly avtor ómir súrgen zamannyń únin jetkizý bolǵan.
Jalpy, balalar men jasóspirimder teatrynyń repertýaryna «Qulager» spektakliniń qosylýy jaqsy atty er jigittiń ary, baǵy dep sanaıtyn qazaq kórermeni úshin aıtarlyqtaı jańalyq boldy. Munda jastyq lep, otanshyldyq rýh, jaqsy men jamandy, aq pen qarany tarazylaıtyn adam boıyndaǵy gýmanıstik ólshem, ádildikti tý etken halyq taǵdyrynyń shynaıy beınesi bar. Sondyqtan F.Moldaǵalı men qoıylymǵa qatysýshy oryndaýshylardyń shyǵarmashylyq tandemi kelisti óner týǵyzdy dep aıta alamyz.
Zýhra ISLAMBAEVA,
ónertaný kandıdaty, T.Q.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń dosenti, teatrtanýshy