Shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytyp almaı, órkenıetti elderdiń sapynan kóriný tym qıyn ekeni anyqtaýdy qajetsinbeıtin aqıqat. Sondyqtan, osy sala ókilderi sońǵy kezde «otandyq kásipkerliktiń bet-bederin aıshyqtap, «bıznes-bank-óndiris» formýlasyn jetildiretin kez keldi» degen pikirge basymdyq bere bastady.
Eger biz bolashaqta bıznes pen bank arasyndaǵy tyǵyzdyqty 60 paıyzdyq mejege jetkizsek, budan soń bıznes-bank-óndiris arasyndaǵy baılanysty 35-40 paıyzdyq kórsetkishke mańaılatsaq, eldegi kez kelgen jobanyń baǵy ashylyp, qoldanysqa keńinen paıdalanylatyn edi. «Al endi mundaı mejeni baǵyndyrý úshin ne isteýimiz kerek?» degen suraqqa áli Úkimet tarapynan naqty jaýap berilgen joq. «Jol kartasy», sosyn «Bıznestiń jol kartasy–2020» baǵdarlamasy ındýstrııalandyrýdy jedeldetip, bıznesti qarjylandyrýǵa, shaǵyn bıznes jobalardy, josparlardy óndiriske engizýge qol jetkizedi dep kútilgen edi. Biraq úmit aqtalmady. Sebebi, jyl basynan beri ShOB ókilderine nesıe berýdiń azaıǵany baıqalady.
Bankterdiń betin shaǵyn jáne orta bıznesti qarjylandyrýǵa qaratý kerektigi jóninde úlken baǵdarlama kún tártibinen túsken emes. О́kinishke qaraı, Úkimet basyndaǵylar da, bas bank te sharasyzdyq tanytyp, bul tapsyrmany oryndaýǵa shamalary jetpedi. Ondaǵy bar aıtar syltaý-sebepteri – bankterdiń problemalyq aktıvteriniń tym kóptigi. Moınynda zil qara tas bolyp, qaıtarylýy problemaly nesıeler turǵanda, bank bitken bıznesti qarjylandyrýǵa moıyn bura qoımaıtynyn baıqatty.
Bárin naryqtyń óziniń aǵymyna jiberip qoıyp, sharasyz kúı keshý – búgingi basqarýshylar daǵdarysyna ákelip otyr deýge bolady. Problemalyq aktıvter qory da, bankterdiń ózderiniń janyna qurylǵan tazartý qorlary da bankterdiń moınyndaǵy problemany seıilte almaı keledi. Bizdiń qazirgi osy jaǵdaıymyzda Úkimet tizgindi myqtap turyp qolǵa alyp, shaǵyn jáne orta bızneske, qarjy naryǵyna baılanysty saıasatqa ózgerister engizip, eldiń mentalıtetine, jaǵdaıyna sáıkes damý baǵdarlamalaryn júzege asyrýy tıis edi. О́kinishke qaraı, olardyń birde bireýi muny istemeı otyr. «Kombankterdiń aksıonerlerine biraýyz artyq sóz aıta almaıdy. Sebebi – ol aksıonerlerdiń bári laýazymdy sheneýnikter men olıgarhtar. Osy memlekette otyryp, baıyǵan, bolyp-tolǵan bank aksıonerlerine:
- «Qaltalaryń toldy, baılyqtaryń shash-etekten, endi memleket, el úshin de birdeńe isteńder. Beli búgilip, basyn kótere almaı turǵan shaǵyn jáne orta bıznesti qarjylandyryp, el eńsesin eńseli etýge qol ushyn beretin kezderiń jetti» degen talap qoıar kez keldi. Biraq bet monshaqtary úzilgen basqarýshylar muny jasaı almaıdy. О́ıtkeni kópshiligi sol bank aksıonerleriniń biri bolyp tabylady, – deıdi sarapshy Ilııas Isaev.
Memleket «Damý» qory arqyly bank nesıelerine sýbsıdııa usyný nátıjesinde azdaǵan kásipkerlerge qoldaý kórsetýge tyrysyp júrmiz. «Damý» qory arqyly sýbsıdııalanǵan nesıe tek uzaq jyl jumys istep júrgen bıznesti ǵana qamtıdy. Iаǵnı, nesıe alýǵa ótinish berýshi kásipkerlerdiń tek 10 paıyzy ǵana oǵan ıe bola alady. Mysaly, 50 kásipker ótinish berse, onyń bar bolǵany 5-ýi ǵana iligýi múmkin. Onyń ústine kásipkerler ózderiniń jobalarynyń ne sebeppen sýbsıdııaly nesıege ilikpeı qalǵany jóninde esh málimet ala almaıdy. Bári jabyq, eshqandaı ashyqtyq joq mundaı irikteý men tańdaý kóptegen kásipkerlerdiń meselin qaıtaryp tastady. Olar kelesi joly «Damýdan» nesıe alamyz dep, táýekelge bel baılaı qoımaıdy. Bizde qandaı baǵdarlama bolsyn týra bir mysyq pen tyshqannyń oıynyna qurylǵan sekildi bolady da turady. Joba, baǵdarlama jasalady, ony júzege asyrýǵa qyrýar qarjy da bólinedi, sońynda baǵdarlama men jobanyń da, oǵan bólingen qarjynyń da qaıda ketkeni belgisiz bolyp shyǵa keledi.
- Sondyqtan da, shaǵyn jáne orta bıznesti shyndap órkendetip, el ekonomıkasyn ártaraptandyrý arqyly, shıkizattyq eksporttarǵa táýeldilikten birtindep qutylamyz desek, Úkimet basyndaǵylar aldymen júrgizip otyrǵan saıasatyn ózgertýi tıis. Biraq ondaı saıasatty jasaı ala ma? Másele – osynda. Sebebi biz dál qazir ekonomıkalyq ta emes, qarjylyq ta emes, naǵyz basqarýshylar daǵdarysyna tap bolyp otyrmyz. Úkimet basshysy men mınıstrlerden bastap, ákimqaralardyń basym bóligi moıyndaryndaǵy jaýapkershilikti sezinbeıdi. Onyń da sebebi bar, osy ýaqytqa deıin qansha bylyq jasaǵandaryna qaramastan, esh jazalanbady. Osylaı máńgilik bola beredi dep oılaıdy. Erteń qyzmetinen túsip qalsa, araǵa eki-úsh jyl salyp, qaıta oralatyndaryna senimdi. Ondaılar eldiń taǵdyryn oılap ne qylsyn?, – deıdi sarapshy-caıasattanýshy Ilııas Isaev.
Qazaqstandyq bankter júıesi TMD sheńberindegi eń myqtysy degen baǵa berilgeni, kezinde soǵan marqaıyp, ony kez kelgen jıyndarda alǵa tartyp, maqtanatynymyz eske túsedi osyndaıda. Saǵymǵa oranyp, kelmeske ketken sol jalǵan myqtylyqtyń kúl-talqany shyqqanyn kórip otyrmyz búgin. Kezinde shetelden arzan paıyzben qaryzǵa mol qarjy alyp, ony ońdy-soldy úlestirgen kezde shynynda da jaqsy bolǵan shyǵarmyz. Biraq sol ýaqytta da shaǵyn jáne orta bıznestiń qarjyǵa jaryǵany shamaly. Al qazirgi jaǵdaıǵa «túıeni jel shaıqasa, eshkini aspannan izde» dep baǵa berýden basqa sóz joq. Batystan kelgen daýylǵa tamyryn tereńge jiberip úlgirgen bankterdiń ózi shaıqalyp jatqanda, endi qalyptasyp kele jatqan qazaqstandyq ShOB jaǵdaıynyń qalaı bolatyny aıtpasa da túsinikti.