Arqa dalasyn jaılaǵan, Kóksheniń baýyrynda kún keshken arýaqty Aqan batyrdan qalǵan bederli bir belgi bar. Ol Zerendi aýdanyndaǵy Aqan aýylynyń janyndaǵy úzilip túsken monshaqtaı móldirep jatqan Aqan kóli. Aýyl da, kól de Alashtan asyp týǵan perzentiniń atymen atalǵan. Bul búginginiń qurmeti, burynǵynyń ónegesi.
Kún naıza boıy kóterilgen. Alty qanat aq úıdiń ishi qońyr salqyn. Qaq tórdegi qos qabattap tóselgen jumsaq kórpeniń ústinde bir jambastaı qısaıǵan, qapsaǵaı deneli, dóńgelek shoqsha saqaldy, jalańash qoldarynyń túgi syrtyna teýip turǵan Aqan batyrdyń qulaǵyna alystan talyp shyqqan at dúbiri shalyndy.
Ádette beısaýat jolaýshy taı shaptyrym jerden atynan túser edi. Ilkiden kele jatqan izettiń belgisi. Bul joly syrttaǵy jolaýshy tym taqap keldi. Álde kóne saltty bilmegeni, bálkim, jaý túsirgen batyrdyń jaraqattanyp, otbasynda omalyp jatqanyn estigen eser bireý. Bóksesin kótere almaı jatqan batyr maǵan ne ister deısiń degen syńaı tanytyp tur ma. Beısaýat jolaýshynyń bul isi batyrdyń janyna batyp ketti.
– Qaısyń barsyń?! – dep sańq etken Aqan batyr.
Álekedeı jalanǵan eki jigit kirip keldi.
– Anaý ádepsiz kim, áı? – dedi Aqan batyr.
Álgi ázirde alystan talyp estilgen at dúbiri tym taqaý, aýyl irgesinen shyqqan. Úzeńgini syńǵyr etkizip attan túskenin estidi.
Ánsheıinde ár nársege kóńil aýdara bermeıtin kesek bitimdi, sál-pál ańǵal minezdi Aqan batyr bul joly shıryǵyp qatty namystanǵan. Namystanatyn jóni de bar edi. Byltyr Ulytaýdyń eteginde estektermen bolǵan qatty shaıqasta beline shoqpar tıip shoıyrylyp qalǵan. Endi mine, kózge kúıik bolǵandaı, kesken dóńbek qusap tór aldynda qımylsyz qalǵan Aqan batyrdy «endi qolyńnan ne keledi» deıtindeı basyna shaýyp, tóske órlep, tup-týra aýyldyń qotanyna deıin attan túspeı keledi.
Alty qanat aqboz úıden atyp shyqqan qos jigit turqy uzyn, shoqtyǵy bıik qarager atty shaýjaıynan ustap adalbaqanǵa alyp keldi. Beımezgil ýaqytta batyr aýylynyń tynyshtyǵyn buzǵan, kónetoz shapan kıgen, júzi jelqaqty, qara saqaldy, eńsegeı boıly jolaýshy eken. Qanjyǵasyna baılap alǵan dombyrasy bar.
Áýeli jón surasqan. Eńsegeı boıly jolaýshy qara dombyranyń qabyn sypyryp tastady. Álde kóp ustalǵandyqtan, álde kıiktiń maıyn jaqqandyqtan ba eken, qara dombyranyń saǵaǵy jyp-jyltyr. Jolaýshy dombyrasyn kúılep uzaq otyrdy. Sodan soń josyla tartqan.
Áýeli saltanatty ráýishtegi saryn alty qanat aq úıdiń ishine tógilip júre berdi. Qus jastyqty qoltyǵyna qysqan Aqan batyr sál-pál alǵa umsynǵandaı. Kúı saryny jabyrqaǵan janyna maıdaı jaǵyp barady. Shalqar dala, saǵym oınaǵan sary dalanyń mamyrajaı kúı keshken mezgili. Áne kóz ushynda bir úıir qaraquıryq josyp barady. Súmbile sýǵa qulaǵanymen, shóptiń reńi taıa qoımaǵan. Soltústikten esken jelmen erkek shóptiń basy tynymsyz terbeledi. Bir sát demin ishine tartqan dalanyń ýili tynymsyz bebeýlep, keýdesinde jany bardyń bárin alysqa, tym-tym alysqa shaqyrǵandaı.
Kúı ıirimine óne boıy qorǵasyndaı balqyǵan Aqan batyrdyń esine ótken jylǵy qandy maıdan shaıqas tústi. Jaman Jalǵyztaýdyń arǵy betindegi az-muz estek es jıyp, atqa minip, jigit jınasa kerek. Áýeli Jaqsylyq Qaraýyldyń alty aýylyn shaýypty. Jelikken jaýdyń jasaǵy Jekeboıaqqa jetkenshe, Shuńǵyrshanyń qolyn bastap Aqan da jetken. Borlyq ózeniniń jaǵasynda eki qol kezdesti. Shuńǵyrshanyń úsh júz jigiti estektiń bes júz qaraly jasaǵyn áp-sátte qasqyr shapqan qoıdaı qyrǵan.
Oń bilegin sybanyp, kerege kóz aq saýyttyń jeńin túrip tastaǵan Aqan batyr menmin dep keýdesin soqqan eki jigit áreń kóteretin naızasymen estektiń jeti-segizin shanshyp tastaǵan. Astyndaǵy aqbozy da jaı oǵyndaı zýyldap, mashyqty qalpynan tanar emes. Qan maıdanǵa kirgende Aqan batyr aqbozdyń shylbyryn bos tastaıtyn. Tek taqymymen ǵana ym, baǵyttap otyrady. Janýar ıesiniń oıyn túsinbeı qalǵan jeri joq. Eki qoly birdeı bos Aqan batyr zildeı naızasyn umsyna tolǵap, qaharlana túıregende jan shydap kórgen emes.
Maıdan sál saıabyr tapqan. Tus-tusynan shirigen bózdeı sógilgen estektiń qoly jan saýǵalap ketti. At ústinde qalǵanyn Shuńǵyrshanyń batyr jigitteri naızanyń ushyna, qylyshtyń júzine baılaǵan. Aqboz atymen maıdan dalasyn barlap, alańsyz tur edi. Qapyda qaldy. Endi bir mezette dál segizkózinen áldene sart ete túsken. Qaıyń shoqpar eken. Qara bujyr, eki ıyǵyna eki kisi mingendeı zor deneli estek qaqyrata soǵypty. Aqboz attyń saýyrynan sypyrylyp túse bergen Aqan batyrdy Kenjebaı men Qonysbaı qos qoltyǵynan demeı bergen. Sodan qaıtyp úzeńgige aıaǵyn sala almaı qaldy.
Úzeńgige aıaq salǵandy aıtasyz, jan adamǵa bastyrmaǵan ór keýde bir bólek, bókse bir bólek. Shamasy, estektiń shoqpary omyrtqasyn opyryp jibergen.
Kúıshi endi bir sát alapat daýyldy, quıyndaı jigerli sarynǵa kóshken. Joryq kúıi. Qara bulttaı túnerip kelgen qalyń qalmaqtyń susy sumdyq. Kún astynda almas qylyshtar zeńgir kókten qara jerdiń tósin qaq aıyryp túsetin naızaǵaıdaı jarqyldaıdy. Aq saýyttardyń júzinde pushaıman eldi mazaq qylǵandaı aq torǵyndaı úlbiregen appaq sáýle jymyń-jymyń etip, kózderin ashyp-jumyp diril qaǵady. Ajal ańsaı ushqan sur jebe endi-endi elim dep eńiregen izgi nıet shúpildeı tolǵan adal keýdege, arman tunǵan keýdege kereqarys qaqyrata kirip qadalatyndaı. Shurqyraı kisinegen qalyń jylqynyń tuıaǵynan ushqan qara topyraq qara bultqa aınalyp, qara bult eldiń, Shuńǵyrshanyń qara qaıǵysy bolyp ketkendeı me, qalaı?!
Dál osy sátte Alash qoly arýaqtanyp, basyna kirip bas saýǵalatqan quba qalmaqtyń joıqyn, serpindi shabýylyn toıtaryp, jeńiske jetkendeı me. Kúı saryny ózgeshe edi. Qos ishekten órilgen myń san dybys elim-elim dep eńirep jatqandaı. El basyna kún týǵanda erler osylaı jatar ma, týyrlyǵyńdy keskileıtin tentek jurtty basyndyryp qoıasyń ba? Shalǵyny belden keletin ata qonys – Ashyly Jekeboıaqtyń jasyl jaılaýyn quba qalmaqtyń atynyń tuıaǵy tozdyratyn boldy-aý endi.
Alty aı qys boıy saryjanbas bolyp qozǵalyssyz jatqan Aqan batyr alǵa qaraı bir umsyndy. О́ziniń boıyna qys boıy tirshiliktiń nyshany baıqalmaǵan qos jaýyrynynan tómen jan kirip kele jatqandyǵyn ańǵarǵan da joq. Qýatty qoldarymen astyndaǵy túıejún kórpeniń pushpaǵyn syǵymdaı berdi.
Atqa qonǵan ár adam dál mynadaı daýylpaz úndi estise shydap tura almas, jaıbaraqat jata almas. Jata alsa, batyrlyǵy qaıda, baǵylandyǵy qaıda? Aqan batyr da shydaı almady. Kúı saryny qulaqtan kirip, tula boıdy dýyldatyp, erlik tunǵan keýdeni kókteı ótip, qos jaýyrynnyń omyrtqamen tutasqan jerin sabaqtaı, segizkózge quıylǵan. Álden ýaqytta Aqan batyr óziniń júrelep otyrǵandyǵyn ańǵardy. Endi bir ýaqytta keregege ilingen keregekóz aq saýytyn kıip jatyr eken. Dál osy sátte eńsegeı boıly kúıshiniń sumdyq sarynyna balqyp otyryp, alty qanat aq ordadaǵy shetin jaǵdaıdy ózderi de baıqaı almaı qalǵan eki kútýshi jigit dalaǵa atyp shyqqan.
– Súıinshi, súıinshi!
– Batyr jazyldy!
– Batyr ornynan turyp ketti, estısińder me, eı jamaǵat!
Qos jigittiń qosarlana shyqqan jan daýysy tylsym tóńirektiń únsiz shymyldyǵyn qaq aıyryp, qozykósh jerge jetkende batyr aýylynyń eńkeıgen kárisi, eńbektegen balasyna deıin alty qanat aq ordanyń shalǵyny japyrylmaǵan irgesine jınalyp qaldy.
– Aq sarybas! – dedi bireýler.
– Qudaı kóz jasymyzdy kórgen eken,–desti ekinshi bireý.
Aqboz úıdiń ishinde, qaq tórdegi kıik bósteginiń ústinde maldas quryp otyrǵan kúıshi áli de ózgeshe saryndy órip otyr. Qos ishek, toǵyz perne, bes saýsaq. Lyqsyp tógilgen, sharasyna syımaı aqtarylǵan joryq kúıi. Kúı endi bir mezette ózgeshe áýen ańǵartqan. Qalyń qalmaq eski kezdemedeı sógilip, keıin ysyrylǵan. Qalmaqtyń alamandary birinen soń biri at jalyn qushyp, ajal tapqan. О́zgeniń jerin ańsaǵandar sol jerde miskin bolyp qalmaq. Máńgilikke!
Aqmola oblysy