«Tótenshe jaǵdaı bankter men klıentter bir kemede ekenin uqtyrdy. Odan keıin de ómir bar. Sol ómirdi klıenttiń múmkindigin eskerýden bastaý kerek, deıdi qarjy ınstıtýtynyń ókilderi.
Jýyrda bankter men jýrnalıster arasynda onlaın-kezdesý uıymdastyrǵan Qazaqstan qarjygerleri qaýymdastyǵy men Mıkroqarjy uıymdary qaýymdastyǵynyń ókilderi qarjy ınstıtýttarynyń tótenshe jaǵdaıǵa beıimdelip úlgergenin, sonyń saldarynan týyndaıtyn jaǵdaıdyń bárine daıyn ekenin aıtty. Jańalyq – qaryz alýshylar keshiktirilgen tólemderdiń aıyppulyn tólemeıdi. Ol úshin bankke barýdyń qajeti joq. Kúndiz de, túnde de onlaın-júıege kóshken banktiń saıtyna óz atynan ótinish tastasa boldy. TJ kezinde jaǵdaıyn qıyndatyp alǵan ShOB sýbektileri men jeke kásipkerler úshin 90 kúndik jeńildik merzimi de qarastyryldy. Ol úshin nesıeni tóleý merzimin aýystyrý týraly kestege qol qoısa boldy. Bul ótinishti de onlaın-rejimde toltyrýǵa bolady.
Almaty men Nur-Sultan qalalarynda jabylyp qalǵan ShOB sýbektilerine qatysty algorıtım qandaı bolatynyn qarjygerler qaýymdastyǵy ókilderi aıtqan joq. Bank ókilderiniń únsizdigine qarap, joǵarydan kelgen pármendi boılaryna sińirip úlgere almaı jatqanyn túsindik. Sebebi keri sheginýge jol joq. Aǵynǵa qarsy shyqsa, klıentinen aıyrylady.
Qarjy ınstıtýttary qaıyrymdylyq qory emes, bıznes. Banktiń shyǵyndary qandaı bolatynyn karantınniń uzaqtyǵy men ShOB sýbektileriniń qaıta qalypqa kelý múmkindigi kórsetedi. Jıynǵa qatysqan bank ókilderi ýaqyttyń shyǵyndy esepteýge múmkindik bermeı jatqanyn aıtty. Aldyn ala boljamdar boıynsha jaǵdaı jaqsaryp ketkenniń ózinde jyl sońynda tabystyń 30-40 paıyzynan aıyrylyp qalatynyn bári sezip otyr. Daǵdarys uzaqqa sozylyp ketedi dep oılaýdyń ózi qorqynyshty. Biraq jıyn barysynda uqqanymyz, bankter conyń da jolyn, basqasha aıtqanda «B-josparyn» oılap qoıypty. «Bankter men ShOB sýbektileri bir kemede otyr. Ońtaıly sheshim qabyldanbasa, jartasqa baryp soǵylarymyz anyq. Sondyqtan Úkimettiń sheshimin kútip joǵaryǵa qaraı bermeı, árkim óziniń múmkindigine qaraı tirlikti jalǵastyryp, sony Úkimet pen Ulttyq banktiń sheshimimen úılestirý kerek» deıdi jıynǵa qatysqan bank ókilderi.
Osy jıynǵa qatysqan qarjy sarapshysy Lıdııa Bondarenko bizge bank pen qoǵam arasyndaǵy baılanys keshegi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan kezde de asa jaqsy bolmaǵanyn aıtty. 1990 jyldardyń bas kezindegi klıent pen qazirgi klıentti salystyrýǵa bolmaıdy. Bankter klıentterdiń ózgergenin qalamaıdy, al klıentter bankterdiń 30 jyldan ózgermeı kele jatqan ustanymyna kóngisi kelmeı, ustanymdarynyń ózgergenin qalaıdy. Qazir klıentterde qazaqstandyq bankterdiń nesıe berý júıesin sheteldik qarjy uıymdarynyń tájirıbesimen salystyrýǵa múmkindik bar. Qazaqstandyq bank júıesinde rettelmegen tetikterdiń biregeıi de osy.
«Bizdegi bank júıesi ýaqytsha paıdaǵa ǵana súıenip jumys istep keldi. Nátıjesinde, mıllıardtarmen jumys isteıtin iri bıznes ókilderi sheteldik bankterge ketti. Qazaqstandyq bankterdiń enshisine mıllıondarmen ǵana jumys isteıtin ShOB qana qaldy. Biraq olardyń ózi bankke emes, qor bırjalarynda aksııamen jumys isteýge kóshti. Onyń táýekeli joǵary bolsa da, paıdasy bank nesıesinen tıimdi. Ulttyq bank bazalyq mólsherlemeniń paıyzyn kóterdi. Endigi jaǵdaıdy eshkim boljap aıta almaıdy. ShOB-ty banktiń nesıesi emes, memlekettiń kómegi ǵana tyǵyryqtan alyp shyǵady, biz endi ShOB sýbektileriniń jaǵdaıyna táýeldimiz», deıdi L.Bondarenko.
Sheteldegi nesıe paıyzynyń eń joǵarysy 4 paıyz bolsa, bizdegi mólsherleme – 25 paıyz. Aldaǵy ýaqytta onyń qansha paıyzǵa kóterilip ketetinin bárimiz bilip otyrmyz. Qazaqstandyq bankterdiń birde-biri sheteldik qarjy uıymdarymen nesıe lınııasy boıynsha kelissóz júrgize almaıdy. «Olarmen kelissózder júrgizý úshin eń kemi 500 mln men 1 mlrd dollarlyq kelisimshartqa otyrý kerek. Biz keliskimiz kelse de olar bizge bermeıdi. Sheteldik qarjy ınstıtýtarynan kelgen qarjy kózi Ulttyq bank arqyly taratylady. Ulttyq banktiń ekinshi deńgeıli bankterge nesıe bóler kezdegi marjasynyń paıyzynyń ózi qandaı ekenin biz bilmeımiz. Sodan keıingi atqarylar jumystarǵa jumsalatyn shyǵyndar nesıe paıyzynyń 5 paıyzynan asyp ketedi. Munyń bári aınalyp kelgende 25 paıyzdyń ústine kóteriledi. Bul ortalyqtandyrylǵan júıeniń zardaby. Qazaqstan Úkimeti men Ulttyq bank aldaǵy ýaqytta ekinshi deńgeıli bankterdiń sheteldik qarjy ınstıtýttarymen baılanysqa shyǵý múmkindigin qarastyrýy kerek», deıdi sarapshy.
Sonymen bankter joǵary paıyzben tutynýshynyń qaltasyn qaqqany úshin Ulttyq bank te jaýapty ekenin aıtsa, Ulttyq bank ókilderi «AQR qorytyndysy olardyń qalaı jumys istep kelgenin kórsetti. Endi bári basqasha bolady» deıdi. Biz de soǵan sengimiz keledi.
Naýryz aıynyń ortasynda qazaqstandyq 7 bank klıentterin qoldaý úshin baǵdarlamalaryn jarııalaǵan bolatyn. Olar – Altyn bank, Alfa bank, Evrazııalyq bank, Forte, Jýsan, Kaspi jáne Hoým Kredıt. Klıentterdi qoldaý baǵdarlamasy nesıeni úsh aılyq merzimge keıin shegerýmen shektelip qaldy. Nazar aýdaratyn másele, mundaı jeńildikke buryn nesıeni ýaqytyly tólep turǵandar ǵana ıe bola alady. «Al qalǵandary qaıtedi?» degen saýalymyzǵa bank ókilderi qoldaý baǵdarlamasy áli jetildiriletinin, qoldaý mehanızmderi de naqtylanatynyn aıtty.
Barlyq banktiń qytaı vırýsynan qorǵaný úshin onlaın blokada quryp alǵanyn osy jıynda bildik: Saýda úılerindegi fılıaldarynyń qyzmeti ýaqytsha toqtasa da bankter 100 paıyz jumys istep tur. Sarapshylar tótenshe jaǵdaıdan týyndaǵan qıyndyqtardan sıfrly tehnologııa qamdap alǵandar ǵana az zardap shegetinin aıtyp jatyr.
«Amanat» saqtandyrý kompanııasynyń ókili Anna Nekrıýkova tek qana bas keńseniń jumys istep turǵanyn, munyń qajettilik ekenin aıtty. О́zge fılıaldar onlaınǵa kóshken. Onyń sózinen uqqanymyz, kompanııa sońǵy birer jylda sıfrlandyrýǵa molyraq qarjy quıǵan. Jumys oryndarynda otyrýǵa tıis qyzmetkerlerdiń birazynyń ornyn robot almastyrǵan. A.Nekrıýkova medısınalyq saparlardy saqtandyrý (MST) óniminiń naryqta satylýy shetelge shyǵatyn adamdar sanynyń birneshe ret azaıýyna baılanysty kúrt tómendegenin atap ótti. Bul qubylys aqpan aıynyń sońynan bastalyp, naýryz aıynyń alǵashqy onkúndiginde toqtaǵan. Qańtar aıynda kompanııa kún saıyn ortasha eseppen 50 polısten satsa, bul kórsetkish aqpan aıynda 54, naýryz aıynda 26 polıske deıin tómendep ketken. Sebebi shetelge shyǵatyn adamdar azaıdy. Sonymen qatar koronavırýstyń taralýyna baılanysty ýaqytsha kirgeni (tranzıttik kólikter) úshin saqtandyrý jarnalary da tómendep ketipti. Jaǵdaı turaqtalǵan kúnniń ózinde bul segmentte jyl aıaǵyna deıin tabystyń 70 paıyzy tótenshe jaǵdaıdyń sheńgelinde ketkeli tur.
Erikti zeınetaqy annýıteti ónimderin saqtandyrý onlaın-keńester arqyly júzege asyrylyp jatyr. Mundaı jumystardyń nátıjesi tek keńes berýmen ǵana shektelýde. Naqty jarnasyn tólep, suranys berip jatqandar az.
Daǵdarys kez kelgen salada múmkindikterdiń esigin ashyp jatyr. Qazir habarlasyp, saqtandyrý jarnasyn tóleýge nıettenip jatqan klıentterdiń basym kópshiligi – zeınet jasyna jaqyndap qalǵan azamattar. Olar tótenshe jaǵdaı kezinde jumysynan aıyrylyp qalýdan qorqyp, jumyssyzdyqtan saqtanǵysy keledi. «Buryn saqtandyrý jarnalarynyń 80 paıyzy avtokólikti nemese shetelge saparǵa shyqqan týrısterdi saqtandyrýdan túsetin. Qazir jumyssyz qalǵandar úshin beriletin tólemaqy 42 myń teńge shamasynda. Bul qarjy tek jan baǵýǵa ǵana jetedi. Zeınet jasyna jaqyndap qalǵan azamattarymyzdyń jumyssyzdyqtan saqtaný týraly nıetine qoldaý bildirýge bolady. Sol sebepti saqtandyrý jarnasyn azamattarymyzdyń tólem qabiletine beıimdesek, oǵan jumys berýshiniń múmkindigin ıntegrasııalasaq, bul baǵytty da segmenttiń qozǵaýshy salasyna aınaldyrýǵa bolady», dep sózin aıaqtady A.Nekrıýkova.
Jıyn barysynda aıtylǵan pikirlerden uqqanymyz, bank ókilderi alǵash ret ózderin qarapaıym klıenttermen bir kemede ekenin, Ulttyq qordyń qarjysynan aldaǵy ýaqytta dámelene almaıtynyn túsinip otyr. Ishki naryqty qoljetimdi nesıemen qamtamasyz etý nıeti Ulttyq bank tarapynan qoldaý tapsa eken deıdi. Memleket basshysy osyǵan deıin bankter kóp tabys tabý úshin resýrsyn tutynýshylyq kredıtke baǵyttaıtynyn aıtyp, Ulttyq bankke qarjy sektoryna shuǵyl ózgeris engizýi kerek ekenin aıtqan. Bank júıesiniń qarjylyq turaqtylyǵyna kedergi keltiretin álsiz tustardy aldyn ala anyqtaýǵa tapsyrma berdi.
Osy jyldyń qańtar aıynda Aqordada ótken jıynda Prezıdent tarapynan bankterdiń aksıonerleriniń jaýapkershiligi jáne olardy nesıelendirý múmkindigin shekteý máselesi de tuńǵysh ret aıtyldy. Sarapshylar bolsa bar kiná Ulttyq bankte emes, bankterdiń quryltaıshylarynda ekenin burynnan aıtyp kelgen. Osyǵan deıin qol astyndaǵy bankter túshkirip qalsa, memleketten Ulttyq qor arqyly kómek alýǵa ádettengen az ǵana top bank nesıesiniń qarapaıym kópshilikke qoljetimdi bolǵanyn qalamaı, Ulttyq bankti saýyn sıyrǵa aınaldyryp jiberdi. Qazaqstannyń qarjy saıasatyna enetin ózgerister bankter men klıentter arasyndaǵy senimsizdik sındromyn seıiltedi dep biz de úmittenemiz.
ALMATY