Jeńil ónerkásip qaýymdastyǵynyń tóraıymy Lıýbov Hýdova jýrnalıstermen kezdeskende Qyrǵyzstanda ishki jalpy ónimniń 30 paıyzyn jeńil ónerkásip berip otyrǵanyn, Qazaqstanda ol nebári 0,03 paıyz ekenin, 2010 jyldan bergi ýaqytta otandyq jeńil ónerkásip ishki qajettiliktiń tek 10 paıyzyn ǵana ótegenin aıtty. Qalǵan 90 paıyzy syrttan keletin ónimderdiń úlesinde. Sondaı-aq tóraǵa kóptegen kásiporynnyń jumysyn toqtatýyna memlekettik tapsyrystyń bir qolǵa ótip ketýi sebep bolǵanyn da jasyrmady. «Úkimet jeńil ónerkásipti durys jolǵa qoıa bilse, halyqty jumyspen qamtýdyń negizgi kózi de osy sala» deıdi ol.
Jeńil ónerkásip qaýymdastyǵynyń ókilderi erkin ekonomıkalyq aımaq qurý kerek degen ıdeıanyń pisip-jetilgenin aıtyp otyr. Sala mamandary bizden qozy-kósh alǵa ozyp ketken Belorýssııa men Qyrǵyzstannyń tájirıbesin ábden zerttepti. «Erkin ekonomıkalyq aımaq qursaq, salyq jeńildikterine qatysty biraz máseleniń túıini tarqatylady» deıdi L. Hýdova.
Jeńil ónerkásiptiń tabysyn 900 mıllıard teńgege deıin qalaı arttyrýǵa bolady?
Jeńil ónerkásip kásiporyndary aınalymǵa qarajattyń azdyǵynan, óndiristi jańǵyrtý men qaıta qurylymdaýǵa arnalǵan ınvestısııa deńgeıiniń tómendiginen damymaı otyr. Ekinshi deńgeıdegi bankter bıznesten túsken ótinimderdi qaraǵan kezde kepil múlkin óte tómen mólsherleme boıynsha baǵalaıtyndyqtan, kópshiligi tómen paıyzben nesıe ala almaıdy. Keleshektegi kelisimsharttardy kepil múlki retinde qarastyrmaıdy. Nesıege qol jetkenderi taýarlaryn aınalymǵa shyǵarmaı jatyp, nesıesin tóleýge kirisedi. Qazir salanyń jyldyń tabysy shamamen 45 mıllıard teńgeni quraıdy. JIО́ qurylymyndaǵy úlesi – 0,2%, al otandyq kásiporyndar tutynýshylyq naryqtaǵy úlesi – 7% . Bul sala mańyzdylyǵy jaǵynan tamaq ónerkásibinen keıin ekinshi orynda. Qazirgideı tótenshe jaǵdaıda memleket úshin halyqty azyq-túlikpen ǵana emes, kıim-keshekpen de qamtamasyz etý mańyzdy bolyp qaldy. 2019 jyldyń birinshi jarty jyldyǵynyń qorytyndysy boıynsha, baǵasy 300 mln AQSh dollarynyń ımport taýarlary elge jetken. 80 paıyzy Qytaıdyń, 13 paıyzy qyrǵyzdyń, 2 paıyzy ózbektiń, qalǵany ózimizdiń úlesimizde.
Bizdiń elde bank qaıda bolsa, bıznes sonda
Balalyq shaǵy KSRO kezinde ótken bizdiń tolqyn «Partııa qaıda bolsa, jeńis sonda» dep bastalatyn ándi áli umytqan joq. Sony sál burmalap jibersek, ınvestor men bank qaıda bolsa, bıznes sonda bolar edi. Biraq banktiń de, ınvestordyń da bıznesti shekesinen shertip júrip tańdaıtynyn jeńil ónerkásipten baıqaýǵa bolady.
Bir ǵana Almaty qalasyna jetkiziletin ımporttyq kıim-keshekter jergilikti kásiporyndar shyǵaratyn ónimderden 18 ese asyp tústi. «Ekonomıkalyq ekspansııaǵa tótep berý úshin jeńil ónerkásiptiń úlesi 30 paıyzdan kem bolmaýy tıis. Qazaqstanda osyndaı erkin ekonomıkalyq aımaqtar ashylsa, bankter biz aldyna barmaı-aq ınvestısııa salýǵa, óndiristi damytýǵa múddeli bolyp, jyl saıyn saıyn mýltımıllıonerlerdi shyǵarýǵa bolar edi. Bizdiń elde bank qaıda bolsa, bıznes sonda» deıdi Lıýbov Hýdova bizben áńgimesinde.
Úkimet jeńil ónerkásipke kóńil bólmeı otyr dep aıtýǵa ǵana ońaı. Bul salanyń nazardan tys qalǵan kezi bolǵan joq. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda JIО́ qurylymyndaǵy jeńil ónerkásiptiń úlesi búginde 15,8%-dan 0,2%-ǵa deıin tómendedi. Munyń sebebin sarapshylar ashyq naryqqa daıyndyqsyz shyǵýymyzben túsindiredi: Tehnologııasy keńestik tehnologııanyń shekpeninen shyǵa qoımaǵan bizdiń óndiristi marketıngi bar, pıary men menedjmenti bar sheteldik, tipti qytaılyq ónerkásippen salystyrý at pen ǵarysh kemesin jarystyryp qoıýmen birdeı edi. Alǵashqy jyldardan bastap básekege daıyn bolmaı shyqqany belgili bolyp, óndiris oshaqtarynyń 80 paıyzy jabyldy. KSRO kezinde alyp óndiris kesheni bolyp kelgen Almaty maqta kombınaty kúni búginge deıin shyǵar-shyqpas janymen súıretilip kele jatyr.
Úkimet kúni búginge deıin negizgi sala dep tanymasa da, bul salanyń úlken áleýetke ıe ekeni ár jerlerde bilinip-aq turdy. Búgingi tańda Qazaqstannyń jeńil ónerkásibi shıkizatty alǵashqy óńdeýmen qatar, daıyn ónim shyǵarýmen aınalysady. Bul faktor salanyń etek-jeńin keńge jaıǵan kúrdeli óris ekenin aıqyndap tur: 20-dan astam kishi sektordyń basyn qosyp, ónerkásip úsh toptan turady. Toqyma-mata, tigin, jáne aıaq kıim. Jeńil ónerkásip qurylymyndaǵy eń úlken úlesti toqyma buıymdary (36,6%) jáne tigin buıymdary (35,2%) alady. Alaıda, saladaǵy kásiporyndardyń 96% usaq tigin fabrıkalary nemese áýesqoı tiginshilerdiń stýdııasy retinde jumys isteıdi. Bul múmkindiktiń shashyrańqy ekenin baıqatady. 1071 kásiporynnyń tek 40-y iri jáne orta kásiporyndar. Olardyń ortasha qýattylyǵy shamamen 26% quraıdy, al qyzmetkerler sany 12,7 myń adam nemese bir kásiporynda ortasha eseppen 12 qyzmetker.
Jeńil ónerkásiptiń 30 kásiporny óz ónimderin eksporttaıdy
Qazaqstanda jeńil ónerkásip ónimderiniń shamamen 10% eksporttalady. Bul rette eksporttyq jetkizilimdi 30 kásiporyn júzege asyrady. Olardyń ónimderi negizinen Qytaı, Reseı, Qyrǵyzstan, Italııa, Lıtva, О́zbekstan naryqtaryna baǵyttalǵan. 2019 jyldyń sońynda eksport kólemi 20 myń dollardan asty. О́nimniń negizgi toptary sińdirilgen maqta talshyǵy, toqyma materıaldary. Mamandar bul salanyń damýyna kedergi keltiretin tórt sebep bilgili deıdi. Sanasaq – birinshiden, óndiristiń qymbattyǵy. Keıbir kásiporyndardaǵy jabdyqtardyń 80 paıyzy tozǵan. О́ndiris shyǵyndarynyń quny 50%, al eńbek ónimdiligi damyǵan elderdegi kórsetkishtiń 15%-20% deıin jetedi. Soǵan qaramastan, óndirgen taýar baǵasy ımporttalatyn taýarlardyń baǵasynan 15 paıyzǵa qymbat. Ekinshiden, jabdyqty jańartý koeffısıenti jylyna 3%-4% quraıdy. Bul taza tabystyń emes, bank nesıesi esebinen júzege asyrylady. Úshinshiden, ınvestısııalyq tartymdylyǵy nashar, sebebi aınalymda basy artyq qarjy joq, kóleńkeli ımporttyń úlesi basym. Qazaqstan eksportqa qaraǵanda 17 ese kóp ónim ımporttaıdy. Elektrondy saýdanyń ósýine baılanysty shetelden taýarlar jetkizetin ınternet-dúkender sany kóbeıdi. Otandyq ónimderdi saýdaǵa shyǵarýǵa múddeli otandyq elektrondy platforma qalyptaspaı, máseleni sheshý múmkin emes. Tórtinshiden, salaǵa ınvestısııalar qajet, óıtkeni qarjylyq resýrstardyń jetispeýinen basqa, jańa tehnologııalar, ınnovasııalyq sheshimder men bıznes-prosester qajet. Bul máselede Qazaqstannyń artyqshylyǵy bar – jańa jobalardy memlekettiń kepildigimen qarjy ınstıtýttary arqyly qarjylandyrý Úkimettiń baqylaýynda tur. Sońǵy birer jylda ǵana «Eýrazııalyq damý» banki, «Qazaqstannyń Damý banki», «Eýropalyq qaıta qurý jáne damý banki», «Astana halyqaralyq qarjy» ortalyǵy, «BCC Invest», «KazakhExport», «Kazyna Capital Management», «Damý» qory jeńil ónerkásip salasynyń negizgi ınvestorlary atana bastady.
О́zbektiń múmkindigi oılandyra bastady
Maqta-mata ónimderinen buıymdar daıyndaıtyn 728 kásiporyn «О́zbekstanda jasalǵan» markisimen ónimderin álemniń 50 eline eksporttaı bastaǵanyn ózbek basylymdarynyń bári jarysa jazyp jatyr. Qazaqstan jeńil ónerkásip qaýymdastyǵynyń basshysy Lıýbov Hýdova osydan biraz jyl buryn maqta ósirse de, daıyn buıym shyǵaratyn birde-bir kásiporny bolmaǵan О́zbekstannyń bul qadamyn reformatorlyq sheshimge teńep, jeńil ındýstrııasyndaǵy ózgeristerdiń bizdiń elge mýltıplıkatıvtik áseri jaıly shyndap oılaný qajettigin aıta bastady.
Derekterdi sóıletsek, О́zbekstan táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda tek 7 paıyz ǵana maqta talshyǵyn qaıta óńdeıtin. Qazir bul kórsetkish 55 paıyzdan asyp ketipti. О́zbekstanda ishki naryqqa shıkizat ótkizgen azamattarǵa 15 paıyzǵa deıin salyqtyq jeńildik qarastyrylǵan. Lıýbov Hýdova О́zbekstanda jeńil ónerkásip salasyndaǵy kásiporyndar korporatıvti salyqtan bosatylǵanyn, Ulybrıtanııa, Germanııa, Shveısarııa, Sıngapýr, Ońtústik Koreıa, Úndistan men Túrkııa sıqty elder ózbekterdiń jeńil ónerkásip salasyna ınvestısııa salyp úlgergenin aıtty. 2016-2019 jyldary О́zbekstanda jeńil ónerkásiptiń IJО́-degi úlesi 2,7 paıyzǵa, taýar kólemi 15 paıyzǵa artypty. 2019 jyly quny 918 mln AQSh dollaryna baǵalanǵan 77 iri joba qarjylandyryldy. Nátıjesinde toqyma ónimderiniń úlesi 3 ese, toqyma trıkotaj ónimderi 1,5 ese ósýi múmkin.
«О́zbek naryǵy oıansa, qytaı, qyrǵyz jeńil ónerkásibin bizdiń naryqtan yǵystyryp shyǵarýy múmkin. Ol elden kelgen taýarlar arzandyǵymen tutynýshylardyń nazaryn aýdara bastady. Sebebi naryqtyń orta qoldy segmenti úshin baǵasy qoljetimdi. О́zbek basylymdary 2020 jylǵa qaraı eldegi daıyn ónimderdiń úlesi 70 paıyzǵa deıin ósýi múmkin ekenin aıtyp jatyr, – deıdi Lıýbov Hýdova.
О́zbek basylymdarynda Reseımen aradaǵy eksporty 2016-2019 jyldary 20 esege deıin ósip, 3 mlrd AQSh dollaryna deıin jetkenin aıtady. «Ýzcharmsanoat» qaýymdastyǵynyń basshysy Sardor О́mirzaqov jaqynda Mir24.tv jýrnalısterimen kezdesýde TMD elderiniń О́zbekstan úshin mańyzdy esporttyq naryq bolyp qalatynyn, aldaǵy bes jylda jeńil ónerkásip taýarlarynyń eksporty 20 esege deıin ósetinin, shıkizattyq emes, daıyn ónimderdi eksporttaýǵa nıetti ekenin aıtqan. О́zbek jeńil ónerkásibi qazaq naryǵyna kóz tigip otyrǵanyn baıqaý qıyn bolmaı qaldy.
Qyrǵyz da qyr asyp ketipti
Bul elde jylyna 190 mıllıon dollardyń ónimi óndirilip, onyń basym bóligi Qazaqstan men Reseıge tasymaldanady eken. El ishinde «qyrǵyzdaǵy jeńil ónerkásip sektorynyń 40 paıyzy reseılikterdiń, 30 paıyzy qazaqstandyqtardyń ıeliginde» degen pikir bar. Qyrǵyz reeksporty týraly másele – ekonomıster men Úkimettiń ekonomıkalyq blogy birlesip otyryp talqylaýy tıis jeke taqyryp. Biraq kóz kórip turǵan jaıttardy aıtpasaq, taǵy bolmaıdy. Bizdiki tek aıtylǵan oıdy qaperge alyp júrsin degen nıet qana. Qazaq qyzy Samal Eslıamova Kann festıvalinde «Kórermen kózaıymy» júldesimen marapattalyp jatqan kezde onyń ıyǵyna jamylǵan oıýly-zerli ulttyq naqyshta kıim tigetin dızaınerlerimizdiń biriniń qolynan shyqqan kıim ǵoı dep dámelenip qalǵanymyz áli esten shyqqan joq Esterińizde bolsa, áleýmettik jilede keıbir aqynjandy baýyrlarymyz «shapanyńdy tikken qoldan aınaldym» dep aspandatyp áketken. Samaljannyń ústine jamylyp shyqqan qazaqy kúrteshe bizdiń emes, qyrǵyz dızaıneri Farzana Sharshembaevanyń qolynan shyqqanyn keıin bilgende, qýanyshymyz sý sepkendeı basylǵan. Qyzǵanyshtan emes, Kann festıvalinde úkideı úlbirep turǵan qyzymyzdy ózimiz kıindire almaǵanǵa. Keıinnen qyrǵyz basylymdarynda jarııalanǵan aqparat kózderinen Farzanany tek Qyrǵyzstanda emes, álemge tanylǵan dızaıner ekenin bildik. Tipti AQSh-tyń ataqty modeleri Donna Karannyń da Farzana tikken kúrteshemen túsken sýretin kórip qaldyq.
Qazaqta talant jetedi
Sport áleminde Gennadıı Golovkınniń altyn jergi, oıýly shapanyna nazar aýdarmaıtyn tiri pende joq. 2015 jyly Genaǵa jańa shapan tigip bergen qazaqstandyq dızaıner Baǵdat Aınaqulova jýrnalıstermen kezdesken kezde shapandy daıyndaýǵa 15 kún ketkenin, eskızderdiń úsh nusqasy usynylǵanyn, al tapsyrys berýshi olardyń bireýine toqtalǵanyn aıtypty. Ony daıyndaý kezde álem chempıonymen kezdesip, dene pishimin ólshep alýǵa múmkindik bolmaǵan. Tek boıynyń uzyndyǵy men qoldyń keń jaıylǵan sáttegi ólshemi týraly derekter ǵana bolǵan.
«Bul shapan mýzeıler úshin emes, álem chempıony úshin daıyndaldy. Ony kórgen adamǵa alystan qazaqstandyq azamat ekenin uqtyrǵym keldi. Zer salǵan adam Golovkınniń logotıpimen birge dala qyzǵaldaǵynyń sýretin baıqaýǵa bolady» deıdi ol jýrnalıstermen kezdesken kezde.
Dımashtyń Japonııaǵa sapary kıgen kúrteshesindegi qazaqtyń oıýy álemniń nazaryn aýdardy. Sol kezde saıasattanýshy Erlan Saırov keıinirek áleýmettik jelidegi paraqshasynda Qazaqtyń mádenı brendin halyqaralyq dárejede yntalandyrý osyndaı naqty qadamdardan bastalatynan aıtypty. «Endi Dımashtan keıin qazaqtyń oıý-órnegimen kıim tigýdi shet eldiń kóptegen iri moda ortalyǵy dástúrge aınaldyrýy yqtımal. Mádenı brend degenimiz osy. Bul tendensııany bizdiń, otandyq jeńil ónerkásibi ózine ońtaıly paıdalansa, óte jaqsy bolmaq. Áıtpese, qytaılyqtar qazaqtyń oıý-órnegimen kıim tigýdiń maıtalmany bolyp alyp, oıý-órnekti menshiktep alýy da múmkin. Bizdiń ulttyq brend qurylymdaryna qazaqtyń oıý-órnegin halyqaralyq dárejede menshikteý máselesin shuǵyl qarastyrýy qajet. Bul búginde «qyp-qyzyl» qarjynyń kózi» dep jazǵan. Keıinirek jeńil ónerkásip salasy ónimderine laıyqty jarnama jasaý kerektigine toqtalǵan Senat Tóraǵasy Darıǵa Nazarbaeva tabysty kompanııalar únemi tanymal ári ataqty adamdardy ózderiniń ónimderin nasıhattaýǵa tartýy kerektigin, elde otandyq ónerdiń, estradanyń jáne sporttyń juldyzdary barshylyq ekenin aıtqan.
«Eger de Dımash Qudaıbergen tek otandyq fabrıkanyń aıaq kıimimen sahnaǵa shyqsa, otandyq óndirýshilerdiń kıimderin kıse, ońtaıly nátıje bolatyny anyq. Munymen qosa, bizde osy saladaǵy sporttyq ónimdi jarnamalaýǵa qaýqarly sportshylar az emes. Osy sharalarǵa ýaqyt pen qarjy bólý kerek. Bul turǵyda óner ári sport juldyzdary ózderiniń úlesin qosýǵa daıyn dep oılaımyn» degen edi Darıǵa Nazarbaeva.
Ázirge jeńil ónerkásipte, túren túspegen taqyryptar da, ıirimder de jeterlik. Belgilisi múmkindigimizdi jumyldyrsaq, tek jeńil ónerkásip salasynan-aq jyl saıyn mýltımıllıonerlerdi shyǵarýǵa bolar edi. Máseleniń túıini múmkindikti kimniń qalaı paıdalana alatyndyǵyna táýeldi bolyp tur.
Almaty