Jeńis-júrek (Esse)

Qyzyq. Ishteı myrs etti. Álgi dombyra jasattyryp alǵan qur­­dasynyń «Jeńis-Júrek» de­genine tańyrqap otyr. Tátti tir­kes, á? Máni tereń sekildi. Jáne ózine qaratyp, sen sondaısyń, degendeı yrzalyqpen, kúlimdegen kózinen tántiligin shashyratyp, asa bir meıirlenip, bedelin asqaq­tatqany esinen ketpes, sirá. Esik­­ten dombyrasyn qushaqtap shyǵyp bara jatyp, qaıyra oraldy da óziniń jaýyrynyn ala­qanymen aıalaı qysyńqyrap turyp: «Seniń júregiń Jeńisten jaralǵandaı ǵoı, dosym, Uly Jeńistiń habarshysyndaı bop bir aı erte ińgáladyń. Sol sebepti de ómiriń óńkeı Jeńisterden turady», – dedi de munyń betine betin taqady. Onyń ystyq lebi áli esip turǵandaı sezingen Se­rikbaı shekesin ysqylap ji­be­rip, denesi jeńileıip, orny­nan lyp kóterildi. Júregi eljirep: «...Toltyryp men tý­ǵan jyl kem-ketikti, Kúni-tún jań­byr quıyp seldetipti. Jeńisti – Ty­nyshtyqty asyl anam, Me­nimen birge bólep terbetipti». Iá, Jeńis­tiń tóli ekenimizdi my­na jet­pis bestiń qııasynda da maq­­tan tutatynymyz ras-aý», dep tolǵanǵan aqyn, sheber­hana­­synyń bıikteý tusyna tizip, ilingen bolashaq dombyra qań­qalaryna kózi túskende, dosy­nyń álgindegi «dombyra jasap baıydyń, maǵan syılaǵanyń neshinshisi?» degeni esine túsip jymıdy. Esebin óte dáldemese de nobaıy belgili ǵoı. Qazir ishteı sanamalap kórse, eki júzge jetip jyǵylady eken... Sáıkestikke tańdanbańyz, shyǵarǵan ániniń mólsheri de osy shamalas.

Tek dombyra ma? Bala besigi, et astaýy, túrli jıhazdyq dúnıe­ler qolynan shyǵyp jatyr. О́tedi, suranys kóp. Tegin taratyp jibergenderin tizbelese, qal­taǵa túsken aqshadan góri solar kóbirek kóńil qýantady. Mańdaı terdiń satylmaıtyn kezeńinde ómir mánisin túısingen túlek emes pe edi... Áli kúnge qolyna birdeńe tússe, mańdaıy shypshyp qoıa beredi... Ákesi marqum qolónerlik eńbegin buldamaıtyndyqtan aýyl-aımaqqa «pulsyz Ospan» atanbady ma? Biraq óz aıaǵymen kelip jatatyn buıyrǵan nesi­bemen shıetteı balalaryn qa­tar­larynan qaldyrmaı baǵyp-qaqty. Maıdannan sholaq qolmen oralǵan ákesin segiz jasynda jo­ǵalt­qan Serikbaı men bes qyz­­dyń taǵdyry endi Kúlámza ananyń júregine baılaýly bop qal­ǵan edi-aý! Keıin belgili aqyn, sazger, ánshi bop elge tanyl­ǵanyn kóre almaı ketken ana baı­­ǵustyń ómirde qaldyrǵan uly erligine, óshpes izine razylanyp, bas ıgiń keledi. Idik, mine! Kó­zin kórip, meıirimine bólengen pende retinde yqylasymyz tym erek edi.

Ismerligi aqyndyǵynyń kó­rigi ispetti. Birinsiz biri je­tim. Qalam men balǵa qatar ju­ty­nyp, «meni al, meni al», – deıtindeı básekelik kúı keshkende Serikbaıdan ótken áýlıe-júrek joq shyǵar. Qaısysynyń qalaýyn tabaryn júregi júıelep beredi. Osy qos tizginniń ekeýi de shabyttan quıyndanyp, quıyla quıqyljı ketkende, abdyrap, aıylyn áreń jııady da, áldebir tylsymnyń qudiretimen bireýiniń yńǵaıyna qalaı berile salǵanyn ózi de ańdamas edi. Áp, báse... bul joly qalamǵa qoly tartylypty-aý. Endi munyń túsi kenet ózgerip, aıaly kózinen jalyn shashyrap, tanaýy qýsyrylyp, kelisti erni jybyrlap, keń mańdaıynan ári qoıýlana tutasqan qaıratty shashyn saýsaqtarymen salalap, arasynan shymshylap birdeńe izdegendeı shydamsyzdana tús­ken keıpinen aqynnyń shabyt shatqalynan bir-aq shyqqany ańǵarylar edi... Osy sátin shabyt-júrekke uqsatpaı kórińizshi. Sondaı bir rette ismerlikke yqy­­lasy aýǵanda balǵa-júrektiń ózin­dik ańsary, kúı-kúmbiri, ty­qyldaýyq talanty bolaryn da bajaılap otyrǵan bolarsyz, tegi.

Qalamnan oıy órilgende, óleń óti jarylǵanda, uıqastary uıyp túskende, bátir-aý, bir bú­ıir­den balǵa daýysy shákildep, aǵash ıisi murnyn jaryp, on saýsaǵy salalana tarbıyp, balýan dene áldene shalt qımyldy – búrlenip-túrlenetin aǵash ıin­dilerin burap-buǵalyqtaýdy ań­saıtynyn qaıtersiz. Qalamdy tastap, balǵa alýǵa yntyǵady. Qaıdan, ol bosata qoıa ma? О́zi de baı­­lanyp qalǵan. О́leńniń qul-júregine aınalǵanyn ózi de sezip-sezbeı qalǵaly qashan...

Túnniń birýaǵy. Ol besik jasap jatyr. Myna bir qısyny kelmedi, á?.. Keýdesi kúmbirleı jóneldi. Jyr shýmaqtary shýda­lanyp, kóńilin arbap, qyzyq­tyra qol bulǵap, «kelshi, kel­shi» degendeı, birde kóılegin jelbiretip, endigi sátte qynama beli­men kóz kúıdirip, omyraý oıy­ǵyna janar qadatyp, sezim bitkenin qylburaýmen qyl­ǵynta bastaǵandaı edi. Kózi tuman­danyp, qabaǵyn ýqalap, qasyn saý­saǵymen batyra túrtip, shyrt uıqydan oıanǵandaı bolyp, balǵasyn laqtyryp tas­tap, qalamǵa qumarlana kóz qadaǵan-tyn... Qulaǵyna besiktegi sábı­diń ýili jetkende, boıyn tez tik­tep aldy. Besik jyry baıaý qal­qydy. «Besigińdi túze!» degen uly amanat aǵash shegeni ıindi tus­qa barmaǵymen qaqqyzyp jiber­gendeı boldy. O, neniń qudireti? Tabıǵat darytqan sheberlik sheń­berinen shyǵarmaı, qaıtadan ismer­ligine shuqshıtty. Bátir-aý, Serikbaıdyń bul tylsymy balǵa-júrek baılamyna ábden keledi eken.

Osylaısha kúnder men túnder almasa beripti. Bulaq basy qaıdan túrt­kilengen edi? Balaýsa-bal­ǵyn shaǵynyń berekeli mekeni Bestaý aýylynan edi. Qaıran qaǵi­lez kezeń: Mektep. О́leń. Is­mer­lik yntyqtyq. Ýyzdaıyn syr­ǵalylar. Úrkek úmitter. Aı­dyn­dy armandar... Osy alma-kezek aýysatyn sıqyrly áýen boz­balanyń jeńiske qushtar jas jú­regin arý Almatyǵa ǵashyq etti. Alda Serikbaıdyń qandaı qa­maldy da alýǵa qaýqarly ǵa­shyq-júregi atoılap soǵyp, keń keý­­desine syımaı, jarylys ja­sa­­ǵysy kep, alaburtty, alasurt­ty.

Ana baıǵus túnimen qımastyq jasyn jutyp, ákesiz ósirgen bes qyzdyń ishindegi jalǵyz ul­dyń tileýin tilep, alys saparǵa at­tan­dyryp, batasyn berdi. «Apa, sál shydaı turyńdar, ózderińdi Almatyǵa alyp ketem, túbi», – dep kemseńdegen Serikbaı sert­ke baılanyp júk kóliginiń qora­byna ytqyp mindi. Júıtkip keledi. «Aqyn bala, arman qala», – dep dala úkisindeı jelmen jel­biregen aqseleýdiń shashtary taraqsyz taralyp jatyr. Beıne, taram-taram joldardyń jamyraı túskenine, sodan jańylmaı óz súrleýińdi dóp basa kór degen tileýlestik tanytqan týǵan tabıǵatynyń tylsym kórinisine tamsana kóz qaryqtyryp bozbala keledi. Taǵdyr jeli ushyrtyp keledi. Aqyn-júregi botadaı bozdap keledi.

Poıyz degen qara aıǵyr bolady eken. Kúndi túnge urǵan shabystan demikpeıdi. Onymen jarysyp, óleńiniń báıgesi qyzdy. Álemdi dóńgelentip ýysyna qys­qandaı aqyn ýili baqsydaıyn borsha-borsha terin aldy. Shabyt shashbaýynan shaldýarlanyp turǵan bir sátinde o, ǵajap, aldyna tiri jolbarys baýyryn soza jatyp alǵandaı bolyp ketsin... Kózildirigin ysyryp qoıyp, kózin jypylyqtatty. Mynadaı alyp ań patshasyn alǵash kórýi... Basy shyń etip, lezde meń-zeń kúıinen arylǵanda, álgi jolbarys jotaly asqar taý keıpine engendeı bop tulaboıy alapestenip, tańyrqata sıqyrlandy. Dala balasy taý-júrektenip, «Alataý , osy sensiń be?» – dep mańaıyn tańyrqata, tamaǵyn jyrta aıqaılap jiberdi. Kóshe boıy syńǵyrlap aqqan bulaq sýyna qalaı bas qoıyp simirgenin ózi sezbeı qalsyn. «Apa, anashym!» – dep keńkildep, qara aǵashtyń japyraǵyn julyp alyp kóz jasyn súrtsin. Sol se­zim quıqyljyǵan áserli sátten bastap Serikbaı Almatynyń ózine aınalyp júre bergenin sezdi me, eken?

Sodan otyz alty jyl sulý shahardyń shat-shadymanyna bólendi. Oqý bitirdi, otaý qur­dy, radıodan saırady, baspa bólimin meńgerdi, kitaptary el túkpirine jetip jatty. Syr­baı, Ǵafý, Shámshi qolyna sý quı­dy. Muqaǵalıdyń muńyn bó­listi. Keńshilikti sabasyna tú­sirdi, Se­riktiń seriligine keıde birge erip ketipti baıqamaı...Orys­baı­daı baısaldy minez dara­lyǵy oǵan dos-júrek syılady. Altynbek sazger qolqalady. Áýenmen áýlekilenip ketkendeı, sabyrsyz kúıgelektep: «Sen osy, Almatyny saǵynasyń ba?» – dedi. Bul basyn ızedi. Daıyn ánge lezde sóz jazdy. Ińkárlikke oralǵan uıqastaryn usyna berip, Alataýǵa basyn ıdi... Móldir tamshy yrshyp tústi... Sezdirmegen boldy. Biraq keıin «Saǵyndym Almatymdy» syzyltqan ár pen­deniń kóz jasyn jasyrmaı, syǵyp alyp turatynyn sezbegen edi sol shaqta. Esimi máshhúr orys ánshisi V.Tolkýnovanyń ózi de «Almatym syıladyń sen, Shabytty shattyǵymdy...» – dep tili sál buralǵanyn án áýenimen ádiptep sezdirtpeı, jan shýaǵyna bóleıtininen de beıhabar-tyn. Osy ár júrekti eljiretetin sulý saz ertegideı Almatynyń máń­gilik boıtumary bolatynyn sol sát sezdi deısiz be?

– Qostanaıǵa qaıt, Serikbaı! – dedi telefonnyń arǵy jaǵyn­daǵy ámirshil daýys.

– О́ı, sen Temirhansyń ba? Nege qaıtam? Almatyny qaıtem? Dosym-aý...

– Tez oral, eki bólmeli páteriń jıhazymen daıyn tur! – dedi telefon tutqasyna jarmasqan ekinshi dosy Ibrash. – Naryqtyń salmaǵynan qajı bastaǵanyńdy sezgenbiz... Dombyra, besik jasap kún kóre almassyń, oral, davaı! Endigi qalǵan óleńderińdi aýyl jaqta jazarsyń... Áı, kóp sózdi qoı, saǵynam deısiń be?.. Saǵynyshyńdy ózińniń «Sa­ǵyndym Almatymdy» aıtyp, basatyn bolasyń. Tez jet, kútemiz! Qıqańdy qoı!

Sóıtip synyptas-júrek aýyl­ǵa alaburtqan... Oılandy.Tolǵandy. Ketpekke bekindi. Ana­sy Keńsaıdy máńgi jastanyp qaldy... Júregi shanshydy. Amal joq, dostaryna bergen ýádeni qaıtip buzady. Almatynyń ajarly dıdarynda búlk-búlk etip jazylmaǵan óleń shýmaqtary japyrlaı jybyrlady. Talaı jyl tolǵatyp, áne-mine, sazymen syzylǵaly turǵan názik áýendi ánderine Alataýdan súıinshi su­raı almaı barady. Osylaısha kóki­regine taǵdyrdyń ashysy men tushysyn sińirip alǵan kúıi Serikbaı Qostanaıyna kóshiniń basyn burdy...

Baıaǵy balaýsa, balǵyn aqyn qazaq poezııasynyń dúldúline tatyrlyq aıaq-alysymen, kórkem de sabyrly minezimen, tereń oıly ıirimimen, ǵalymdyqqa jete­legen alǵyr, salyna izde­netin jankeshti eńbegimen, eń qymbattysy, naǵyz adamdyq, azamattyq qazaqy qalpymen oralǵan edi. Dostary, jalpy el-jur­ty soǵan meıirlenip, qýan­dy. «Ortamyzda el maqtany bolar­lyq tulǵamyz bar», dep shattandy. Jarqyn úmitterin de jasyrmady. Al «munda ol nege qaıtyp kelipti, qandaı syry, kiltıpany bar?» dep tyr­naq astynan kir izdeýshiler de kózderin syǵyraıta qoıǵany, beseneden-belgili jaıt edi.

Bestaýdaǵy oqýshynyń óleń­­derin jıi basyp, aqyndyq tu­saýyn kesken oblystyq gazet­tiń ujymyna baryp sálem berdi. Erterekte M.Seralın, B.Maılın, S.Máýlenov, S.Ábdibekov, B.Jan­­­gısın basqarǵan qasıetti sha­­ńyraq alasarmaı, asqaqtaı túskenine qýandy. Sosyn Tobyl jaǵasyna baryp Syrbaıdyń býyrqana jyr tolǵaıtyn qıyr-shıyrly izderin izdestirdi... Aǵys boıyna áserlene kóz tas­tap turyp, Torǵaı aqyn­dyq mek­­tebiniń alyptary N.Ah­met­bekov, O.Shıpın, Q.Jar­­ma­­ǵam­betov, N.Bektemisov, S.Ken­­je­ah­metov, t.b. bertingi aq jel­kendi jyr jampozdaryn esine aldy. Bıikti – keńdikke aıyr­­bastaǵan aqyn endi ómirge jańa kelgendeı bolyp, saf aýany qu­shyrlana jutyp, poezııa álemi­niń pyraǵyna shabyttana mingendeı...

Ańǵal da aqjarqyn, tuıyq ta tylsym, syrbaz da sarabdal, oıshyl da oınaqy, búginshil de erteńshil, ultshyl da namys­shyl Serikbaı salǵan bette Qos­tanaıdyń rýhanı hám ádebı, mádenı áleminiń bir altyn te­gershigine aınalyp kete bardy. Onsyz jıyn, is-shara ótpeı­di. Ala tańnan asyǵys-úsigis shabylyp júrgeni. О́.Sultan­ǵazın atyndaǵy memlekettik ped­agogıkalyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵy­lym­darynyń kandıdaty retin­de ne nárseniń de búge-shige­sin aqtara biledi. Ásirese Y.Al­tynsarınniń ómirin, shyǵar­mashylyǵyn, pedagogtyq qyz­metin keńestik buǵalyq shyn­jy­ryn úzip tastap, taza, shynaıy, ádil tujyrymdarmen zerttep, zerdeleýdiń nátıjesinde birneshe kitap shyǵardy. Sheteldik mu­ra­ǵattarmen iskerlik baılanys­ty zaıyby, ǵylym kandıdaty, professor Kúlzada Myr­zaǵa­lıe­va ǵalamtor arqyly jolǵa qo­ıyp, tyń derekter jıys­ty­rady. Bir jaǵy óziniń de indete zertteýlerine qajet. Serik­baı­dyń da ǵylymı arnamen baıy­ta baıyptaý, salystyrmaly ba­ǵalaý, tabıǵı tujyrymdaý, ómirlik túıinder jasaý, sóıtip, ǵylym kókjıegin keńeıtý mu­rattary úzilissiz jalǵasa túsedi. Kitap­tary ústemelenip shyǵyp jatyr, ánderi kórnekti sahnalar­dan oryndalýda. Sııasy áli keppegen «Ar» dastanynda Ahmet Baıtursynovtyń azamattyq tylsym qyrlary tápsirlenip, jan egiltedi... Til men oıy – taıpalǵan jorǵadaı teń taǵalanǵan.

Kúlzada demekshi, Serik­baı­dyń ekinshi ómir tynysyn ashqan, shabytyna shýaq shashqan, aqyly asqan, ashyq qabaq jan jary ǵoı bul. Páli, áıel kútimin, yqy­lasyn sezingen erkekte ne arman bar? Eriniń aýzynan maı-qurty, irimshigin aıyrmaı, alys jolǵa shyqsa shubat, qymyzyn jol dorbasyna syqap salyp jiberetin, etiniń ózin tobylǵymen ystap, dámin úıiretin besaspap áıel osy. «Meni osy, qaıdan taptyń?» dep ádeıi jaýyr bolǵan suraǵymen erkelegende, Serikbaı: «Shıli mektebiniń pıoner vojatyıy oktıabrıattyń móp-móldir kózinen sezim-gúlin julyp alyp ketip, keıin birjola oralaryn bilmepti ǵoı», dep ázildeıtin.

...Beshpent-shalbaryn kıip, qońyr batpan kózildirigin ta­ǵy­nyp, beıne aspan ańsaǵan ǵa­ryshkerdeı jutyna baptanyp alǵan tekti sheber, áke mırasqory Serikbaı jer úıimen japsarlas qýyqtaı sheberhanasyna qýtyńdaı basyp kirdi. Shúkir, ana bir jyldary belinen shoıy­rylyp, qarys jer attaý muń bolǵanda da eńbektep kelip, osyn­da qona jatyp aǵashtan tú­ıin túıetin. Baıaǵy dostary syı­laǵan jaıly páterdi osy jer úıge amalsyzdan aıyrbas­tap jibergen-tin. Balǵasyn qoly­na aldy... tar bólme ishi «meni qa­shan keńeıtesiń?» degendeı, qańǵyrlap-kúńgirlep qoıa ber­di... О́zgege bir túıir ke­seli tı­meı, momaqan júretin Serik­baı ań­tarylyp qaldy. Ne oılady eken?

...Uly Jeńistiń jetpis besin­shi kóktemi. Aldyn ala súıinshileı kelipti bir sábı. Jeńis-Júrekti náreste! Mine, Jeńispen teń teteles ǵumyrynda ómiri jaǵalaı Jeńisten qalanyp, quryshpen aptalǵandaı ma? Jeńistiń bolmysyna uqsap, sonyń ǵajap rýhymen shegendelip, qaptalǵandaı ma? Iá, dáp solaı eken-aý! Je­ńisti jyldar jalǵasa bersinshi, Serikbaı!

Qaısar ÁLIM,

Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreatyf