Ultty saqtaıtyn – rýhanı qundylyq, qadirli qasıet, salt-sana, til, dil, jurtty saqtaıtyn – ıesi sanalatyn qazaqtyń kıeli jeri, nesin aıtasyń, baǵyn ashar, taǵyn bekiter baılyǵy. Osyny túgendegen, túsingen, sóıtip túlete alǵan, urpaǵyna mıras etken elderdiń irgesi berik, eńsesi bıik. Ony qojyratqandardyń tireksiz qalǵan tirligine arǵy-bergi tarıhqa, qazir de sheńber ishinde sherli kúı kórip jatqandardyń únine oı jiberseń ańǵarasyń da alań bolasyń. Eldigimnen aıyrma, azattyǵymdy baıandy et, til kózden, surqaı sózden saqta deısiń. Keıde jylbyraı sóılep,syǵyraıa qarap, asyńdy iship otyryp-aq dastarqanyńdy tilip ketetin aram pıǵyldar az emestigin kórgende, kókeıińe bir tas baılanyp qalǵandaı bolasyń. Mundaı oǵashtaý oıǵa Qarashash Toqsanbaıdyń «Syr-symbat» degen kitabyn oqyp otyrǵanda tap boldyq. Qaı maqalany, suhbatty qarasań da ult ókili: ult óneri, ult ónerpazy, olarmen qanattas ult ardaqtylary, ulttyń salt-sanasy, onyń arǵy bastaýy, bergi jańǵyrýy, qalybyn buzbaı saqtap qalý – bir sózben aıtqanda, qazaq bolmysy aldyńnan shyǵady.
Birinshi bólim – jol jazbalardan tursa, ekinshi bólim – qazaq óneriniń órkendeý órisine, qazaq sóziniń sańlaqtaryna, ózge jurttardyń aıtýlaryna arnalypty. Úshinshi bólimde – ánshi men sazgerler, tórtinshi bólimde jaqsylar jaratylysy, oqyrman qolyna tıgen kitaptardyń tabysy qaǵa beriste qalmaı baıandalypty.
Rasynda, búgingi ult baspasózinde Qarashash Toqsanbaıdyń óz orny, óz órnegi, óz soqpaǵy bar. Ásirese óner taqyrybyn jazýdaǵy onyń qarymy, qabileti, shym kestedeı qara sózdi oıly ıirimdermen qubylta ushtastyrý barysyndaǵy izdenisteri tasqa basqanda óshpes tańbadaı kórinedi. Kórip, bilip jazǵan jýrnalıstiń maqalasy kórkem shyǵarmadaı bolatyny álimsaqtan belgili. Jyr nóserindeı tógilip ketkende bylaıǵy oqyrmandy qoıyp, tórdegilerdiń de súısingenine talaı kýá boldyq. Qarashashtyń jolsaparlarynyń jóni bólek. Aıtalyq, Baıanaýyl baǵytyndaǵy baılamdary, Ońtústik oramdary, Máskeý, Parıj, Ankara, Tokıo, ózge de álem qalalaryndaǵy ult óneriniń jaýhar qoıylymdary boıynsha qalam terbegen oı tolǵamdary – qazaq halqynyń tamyry tereń ult ekenin aıqyn dáıekteıdi. Ult óneri ózge jurttardy qalaı súısintkenin termelep jazǵanda tereńge boılap ketedi.
Ekinshi bólimniń betasharyn «Bal jınaǵan aradaı ǵumyr keshtim» dep ult teatryna ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynan bastap, tyń úrdis ákelgen ataqty rejısser Ázirbaıjan Mámbetovtiń týǵan jeri, ósken ortasy, bet alǵan jaǵynan qaıtýdy bilmeıtin qaısar minezi, Máskeýde alǵan bilimi, 25 jasynda talaıdy tamsandyrǵan biligi, ustazdaryna, qos qanaty sanalǵan Ydyrys (Noǵaıbaev) pen Ánýarǵa (Moldabekov) degen iltıpaty, shákirtterine adaldyq – bári de qazir aramyzda joq asyldyń kózi barda aıtyp ketken úlgisi sekildi kórinedi.
Al:
Shyǵarǵan shyndyq ardy esten,
zýyldaqtardy qan keshken,
Mahambetten qalǵan narkesken –
Aıbalta-jyrmen shapsam dep,
Shańyn bir sóıtip, qaqsam dep,
ádilettiń shamyn ǵalamǵa,
qaramaı qursaý-qamalǵa,
laýlatyp solaı jaqsam dep,
qatýlanǵan jyr patshaıymy Farıza Ońǵarsynovamen bolǵan áńgime de áserli.
Altynbek Qorazbaev, jasyndaı jarqyldap ótken, marqum Batyrhan Shúkenov, ulttyń uly, kúndelikti tirlikti, jalǵan ataqty oılamaı ult keleshegine, urpaq bolashaǵyna adal qyzmet etken kemel azamat, jurt isin ózgege siltemeı, syltaý aıtpaı, surqaı zamanda basyn báıgege tigip atqarǵan О́zbekáli Jánibekovtiń jarymen júrgizilgen suhbat, qazaq bıiniń bir dáýiri deýge turatyn Dáýren Ábdirov, ol kórgen alýan qyrly, bir syrly Shashýbaı (1952 jyly ómirden ozǵan), aqyn oryndaǵan «Orteke» bıi, qazaq bıindegi er adamdardyń róline úńilip, Ysqaq, Jaqypbek sııaqty el ishindegi ónerpazdardyń jetpisten assa da býyn bıin bılegenin taratyp aıtqan óner qaıratkeriniń: «Bı degenimiz – halyqtyń qanaty» degen túıinin dáıekke keltiredi.
О́ner men sózdi qustyń qos qanatyndaı qatar ustaǵan Áshirbek Syǵaı sekildi bilimdar synshymen áńgime, ult ónerin álemge tanytyp júrgen Ádil Bestibaevtyń ult ánin álemdik deńgeıge kóterip, operalyq jaýharlarmen teńestirý, qazaq topyraǵynda anaý jyldardan-aq Italııanyń operalaryn kelistire shyrqaǵan Kenjeǵalı Myrjyqbaı, kúı áleminde óshpes iz qaldyrǵan kúıshi Qarshyǵa Ahmedııarov, «Erke sylqymnyń» ıesi Ábdimomyn Jeldibaev shyǵarmashylyqtaryna barlaý jasaý, Baıanǵalı Álimjanovtaı daryndy azamatpen oı bólisý – bárinde de óner qudiretine tánti etedi.
Tórtinshi bólimde Q.Toqsanbaı sóz óneriniń qaıratkerleri jaıly qalam terbeıdi. Qazaq jýrnalısteriniń kósh basynda turǵan keshegi uly Sheraǵań, Sherhan Murtazamen bolǵan áńgimede arysymyz taǵy bir ónege kórsetip, áriptes inisi Ádil Dúısenbek týraly aǵynan jarylypty. Bul aǵanyń inige degen shynaıy iltıpaty, úlgisi dep bildik. Jýrnalıster týraly aıta kelip: «Bul oraıda olardyń jep júrgeni jantaq ta, arqalaǵany altyn dep aıtpasqa lajyń qalmaıdy. «Qasqyrdy aıaǵy asyraıdy» deıdi ǵoı. Jýrnalıst te sol taǵdyrlas, kóp júrýdi, damylsyz zertteýdi, aqıqatqa kóz jetkizgenge deıin tynbaı izdenýdi talap etedi», – deıdi Sheraǵań. Ol zamannyń jýrnalısteri solaı bolsa, búgingi jýrnalısterge aqparat jetip artylady. Temirge telmirse bári aldynan shyǵady. Biraq ol tikeleı tildeskendeı, kózben kórip kóńilge túıgendeı bola qoıar ma eken?..
Sol sekildi qazaq Beıbit Qusanbektiń artynda qalǵan murasyna úńilip, «kóz jazyp qaldym dostardan» (B.Qusanbek) dep máńgilikke kóz jazyp qalǵan turǵylasy jaıly syr shertip, kesteli jyryna, azamattyń sıpatyna toqtalady. Beınesin kóz aldyńa ákeledi.
Taqyryp aıasyn marjan til men kórkem oıdy ushtastyra kelip, tushymdy túıin jasaıtyn, bolmysy bútin, óz maqsat-mindeti jolynda tabanynyń búri myqty Qarashash Toqsanbaıdyń jaqsylar beınesi kelisim tapqan bul tuńǵysh kitaby – ulttyq ónerdiń jylnamasy, kisilik kitaby deýge turatyn kemel dúnıe ekeni shúbásiz aqıqat.