Osydan bes-alty jyl buryn álemdik aqparat kózderi Amerıka taqta tas (slanes) munaı men gaz óndirý arqyly kómirsýtek ónimderine táýeldilikten qutylýǵa asyǵyp otyrǵanyn habarlaǵan.
«Bizdi alpaýyt elderdiń ekonomıkasynyń teńselgeni oılantýy tıis. Ulttyq ekonomıkanyń tynysyn ashý úshin naqty memlekettik shara qoldanǵan jón», – deıdi mamandar.
Bizdiń ulttyq ekonomıkamyzǵa, ulttyq valıýtamyzǵa ishki-syrtqy faktorlardyń keri áser etip turǵany belgili. «Illıýzııadan» arylyp, kúngeıdiń kóleńke tustaryn kórýi kerek. Osyǵan oraı, naqty sheshimder qabyldanyp, ekonomıkamyzdy tyǵyryqtan shyǵara alatyn saýatty top-menedjerler tobyn qalypastyratyn kezdiń kelgenin aıtyp otyr mamandar. Demek «munaı qymbattaıdy» dep qashpaǵan qashardyń ýyzynan dámete bergen jalǵanshy sezimnen arylyp, munaıdan keıingi kezdi oılastyratyn kez keldi.
Qazir AQSh taqtatas munaıyn óndirýge kóshti. AQSh kúnine 1 mln barrel munaı óndiretin jaǵdaıǵa jetti. Sonyń arqasynda Saýd Arabııasyn yǵystyryp, álemdegi eń iri munaı óńdeýshi elge aınaldy. Osylaısha OPEK-ke múshe elder men Reseıdiń munaıyna AQSh-tyń taqtatas munaıy qosylyp, naryqta munaı kóbeıdi.
«Báseke kóbeıip, tutynýshyǵa talas bastaldy da, munaıdyń baǵasy tómendedi. Aldaǵy ýaqytta da munaıdyń baǵasy tómendeı beredi. Bul ekonomıkasy munaıǵa baılanǵan elder úshin qýantarlyq jaǵdaı emes», – deıdi otandyq ekonomıst-ǵalymdar.. Búginde ónerkásiptik kólemde munaı óndirilip jatqan qatparly tas kenishi AQSh-tyń soltústigindegi Montana jáne Severnaıa Dakota shtattarynda ornalasqan. Bul kenishter ótken ǵasyrdyń 80-jyldarynyń sońynda munaıy taýsylǵan kenishter bolyp esepteledi. Amerıkalyqtar munaıy taýsylǵan kenishtiń qatparly tas bóliginen munaı óndirýge sol jyldary-aq umtylǵan bolatyn. Biraq tehnologııanyń sol kezdegi múmkindigimen qol jetkize almady, sodan keıin 2000 jyldary olar qaıta kiristi. Bul jolǵy umtylys tabysty bolyp, kenishtiń ekinshi tynysy ashyldy deýge bolady. Bahen dep atalatyn sol kenish burynǵysynan da kóp munaı bere bastady. Bul jerde amerıkalyqtardyń qatparly tastan munaı men gaz alatyn, alǵanda da ózindik qunyn ósirmeı alatyny jańa ınnovasııalyq tehnologııa men tehnıkany oılap tapqandarynda bolyp tur.
Ǵalymdarǵa arnaıy tapsyrma berip, qajetti qarajatpen qamtamasyz etý arqyly tastan gaz ben munaı alýdy jolǵa qoıyp otyr.
Oılap qarasaq, AQSh álemde joq jańalyq ashyp, aıdy aspanǵa shyǵaryp otyrǵan joq. Burynǵy shıkizattyń bári sorylyp alynǵan kenishterden jańa jolmen shıkizat alýda. Ondaı qatpartas qabattary bizdiń eski kenishterde de jetkilikti kórinedi. Biraq bizde bul másele qozǵala qoıǵan joq. Al aldaǵy ýaqytta qatparly tas munaıy men gazy álemdik rynoktaǵy «qara altyn» baǵasyna qalaı yqpal etpekshi? Munaıly memleketter ózindik quny arzan kómirsýtekti ónimderdiń kóleńkesinde qalyp, bolashaqta álem olardyń ónimin paıdalanýdan bas tartýy múmkin be? Olaı bolǵan jaǵdaıda elimiz ekonomıkasynyń lokomotıvi bolyp otyrǵan munaıdan túsetin tabys qazany ortaıyp qalmaı ma degen saýaldardyń atoılap shyǵa keletini de zańdy. Halyqaralyq sarapshylardyń aıtýynsha, qatparly tas munaıy men gazy dál qazir munaı-gazdyń álemdik baǵasyna áser ete almaıdy. Al 4-5 jyldan keıin onyń áserin kádimgideı sezine bastaıtyn bolamyz. On jyldan keıin gaz ben munaı naryǵy jahandyq bolýdan aıyrylady. Ol qarapaıym ǵana kómir naryǵyna uqsap qalady.
Ekonomıst Maǵbat Spanov bolashaqta bul naryq tomaǵa-tuıyq úı sharýashylyǵyndaǵy naryqtarǵa aınalýy ábden múmkin ekenin aıtady. Álemdik naryqta baǵasy joq shıkizatqa memleket baqylaý jasap, rettep otyra bermeıdi. Qatparly tas shıkizaty ár eldiń óz aımaǵynda da jetip artylady. «Alystan tasyǵansha, ózderinde óndirip, paıdalanǵan tıimdi bolmaı ma? Baǵasy da kókeıge qonymdy bolady, óıtkeni tasymaldyń ózi baǵany eki eselendirip jiberetini belgili», deıdi sarapshy Maǵbat Spanov. Halyqaralyq energetıkalyq agenttiktiń (HEA) sarapshylary munaı baǵasyn turaqtandyrý úshin jantalasyp jatqan OPEK-tiń jigerin qum qylatyn da – AQSh- tyń taqtatas munaıyn («slansevyı neft») óndirýshi kompanııalary ekenin aıtady.
«Alparı» agenttiginiń bas sarapshysy Anna Bodrova da keshegei ótken vebınar jıynda QSh kompanııalary qazirdiń ózinde OPEK jáne álemdegi munaı eksporttaýshy 11 eldiń kelisimi nátıjesinde júzege asyrylǵan munaı óndirý kólemin qysqartý sharalarynyń tıimdiligin joqqa shyǵarǵanyn aıtty. Sebebi taqtatas munaıyn óndirýshi AQSh kompanııalary eshqandaı kelisimderge qatyspaıdy, OPEK-tiń bul kompanııalarǵa yqpal etetin de eshbir múmkindigi joq.
Jaqynda Hıýston qalasyndaǵy AQSh-tyń eń iri aýdıtorlyq kompanııasy energetıka bóliminiń basshysy Regına Meıor «Álemdik rynoktaǵy munaı bareliniń baǵasy 35 dollarǵa deıin tómendese de AQSh-tyń barlyq taqtatas munaıyn óndiretin ken oryndary tabyspen jumys isteıtin bolady», dep atap kórsetti. Iá, jýyr mańda jahandyq rynokta munaıǵa degen suranystyń kúrt ósetin túri kórinbeıdi. Taqtatas munaıynyń arqasynda AQSh álemdegi eń iri munaı tutynýshy elden, bul energetıkalyq shıkizatty eń iri eksporttaýshy elge aınalyp keledi.
Ǵalymdar AQSh-tyń kómirsýtektik ónimderge balama retinde dástúrli emes energoresýrstardy tabý jóninde ǵalymdaryna tapsyrma bergenine onshaqty jyldyń bolǵanyn aıtady. Ol úshin bıýdjetten bólinetin qarajat kózderi de barynsha ulǵaıtyldy. Munaıǵa balama energoresýrstar kózin taýyp, kómirsýtek baǵasyna degen táýeldilikti sylyp tastaýǵa shyndap kirisken AQSh dástúrli emes qýat beretin kózderdi izdestirýin, ásirese, sońǵy on jylda bir sátke de toqtatqan emes. Jel, kún kózderi beretin qýat dármensizdeý bolatynyn, asa qýatty energııa jer qoınaýyndaǵy jynystarda ǵana ekenin túısingen amerıkalyqtar munaı ornalasqan qabattarǵa júgingeni baıqalady. О́ıtkeni olardyń óndirip jatyrmyz dep otyrǵan qatparly tas munaıy men gazy (slanes-slansevaıa neft) kádimgi munaı-gaz kenishteriniń astynda ornalasady eken. Al ǵalymdar slanes nemese taqta tas kenishi munaı men gaz kenishinen ózge nárse emes ekenin, ekeýi bir kenishte ornalasatynyn aıtady. Kenishtiń analyq túri bar, onda qýys az, ótkizgish qabileti onsha emes, sondyqtan da onyń quramynda kómirsýtekterdiń konsentrasııasy az mólsherde, biraq ol úlken qashyqtyqtardy alyp jatady. Analyq túrdiń ústinde nemese onyń bir qýystarynda kómirsýtekterdi jınap alatyn oryndar bolady. Onda kómirsýtekter sozylmaly sýspenzııa sekildi jınala beredi. Mine, osyndaı jerlerden munaı nemese gaz óndiriledi. Bul bizdiń óndirip júrgen dástúrli munaı-gazymyz.
Qalaı bolǵan kúnde de, bárin ýaqyt kórsetedi. Qatparly tas kenishteri álemniń barlyq aımaǵynda ornalasqan bolsa, biz de qol qýsyryp otyra qoımaspyz. Ǵylymǵa degen memlekettiń betburysy da túzelip kele jatyr. Múmkin bizdi munaıǵa degen táýeldilikter ǵylym alyp shyǵatyn shyǵar.