Úkimettiń daǵdarysqa qarsy sharalaryna qansha qarajat bólinedi?

Tótenshe jaǵdaı kezinde azamattar men ekonomıkany qoldaýǵa úsh baǵyt boıynsha qosymsha shyǵystar qarastyrylǵan.

Birinshi. «Jumyspen qamtýdyń jol kartasyn» iske asyrý. Onyń aıasynda ınfraqurylymdyq jobalar iske asyrylyp, 254,3 myń jumys orny qurylady.

Ekinshi. Áleýmettik tólemderdi ındeksteý jáne shetel valıýtasy baǵamynyń ózgerýine baılanysty shyǵystardy jabý. Bul maqsatqa 315,4 mlrd teńge baǵyttalady.

Úshinshi. Azamattar men ekonomıkany qoldaýǵa, sonyń ishinde Memleket basshysynyń jekelegen tapsyrmalaryn iske asyrýǵa 293,4 mlrd teńge baǵyttaý usynylady.

Osy qarajat aıasynda bir ýaqytta turmys sapasyn jaqsartýmen jáne tabys pen suranysty ulǵaıtýmen óndiristi yntalandyrýǵa baǵyttalǵan birqatar shara men jobany iske asyrý kózdelgen. Sonymen qatar bıýdjet kiristeri boıynsha shyǵyndardy jabý jáne joǵaryda atalǵan sharalardy iske asyrý úshin respýblıkalyq bıýdjet shyǵystary 532,8 mlrd teńgege ońtaılandyryldy. Bıýdjet tapshylyǵy 840,7 mlrd teńgege ulǵaıdy. Sonyń nátıjesinde respýblıkalyq bıýdjettiń parametrleri tómendegideı qalyptasty:

- túsimder – 11,8 trln teńge;

- shyǵystar – 14,3 trln teńge;

- tapshylyq – 2,4 trln teńge nemese IJО́-ge 3,5%.

Sheshim qabyldanǵannan keıin qara­jat­ty sapaly jáne ýaqtyly ıgerý maqsatynda bıýdjettik baǵdarlamalar ákimshileri memlekettik satyp alý resimderin jáne basqa da tıisti is-sharalardy ýaqtyly júrgizýi qajet.

Koronavırýs ınfeksııasynyń taralýy boıynsha qazirgi jaǵdaıdy eskere otyryp, Memleket basshysy karantındik is-sharalardy júrgizýge tartylǵan medısına jáne basqa da sala qyzmetkerlerine qosymsha aqy tóleýdi tapsyrdy.

 

Daǵdarysqa qarsy sharalardy qarjylandyrý

Jergilikti deńgeıdegi qoldaý men salyqtyq artyqshylyqtardy eseptemegende, daǵdarysqa qarsy sharalardyń jalpy paketi qosymsha 5,9 trln teńgeni quraıdy, sonyń ishinde:

- 2,5 trln teńge bıýdjetten tys qarajat esebinen;

- 3,5 trln teńge respýblıkalyq bıýdjet esebinen úsh baǵyt boıynsha qarjylandyrý josparlanýda.

Birinshi. Ekonomıkalyq turaqtylyq pen tótenshe jaǵdaı rejimin qamtamasyz etýge 1,2 trln teńge qarastyrylǵan.

Halyqty jumyspen qamtýdy qoldaý úshin «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» baǵdarlamasy qabyldandy, sonyń aıasynda postvırýstyq kezeńde 254,3 myń jumys orny qurylady. Ony iske asyrýǵa qomaqty soma (1 trln teńgege deıin) bólinedi. «Bıznestiń jol kartasy» baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa qosymsha 84,5 mlrd teńge baǵyttaý josparlanǵan. Budan ózge, kásipkerlerdiń nesıeleri boıyn­sha sýbsıdııalaý jáne kepildik berý arqy­ly kásipkerlikti qoldaý sharalaryn kú­sheıtý kózdelgen. Bul shamamen 16 myń ju­mys ornyn qurýǵa jáne 250 mlrd teńgeden astam salyq túsimine múmkindik beredi.

Sondaı-aq azamattardyń jekelegen sanattary úshin quny 5 567 teńge bolatyn azyq-túlik jáne turmystyq jıyntyq usynýǵa 30,8 mlrd teńge qarastyrylǵan. Bul shara 2 mln-nan astam adamdy qamtıdy. Naqtylaý aıasynda «Eńbek» baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa 50 mlrd teńge somasynda qosymsha shy­ǵyndar qarastyrylǵan. Sonyń nátı­jesinde jappaı kásipkerlikti damytý, ha­lyqtyń áleýmettik álsiz toptaryn qoldaý­dy qosa alǵanda, eńbek deldaldyǵy men daǵ­dy­larynyń tıimdi modelin qurý jalǵasady.

Ekinshi. Makroekonomıkalyq kórsetkishterdiń ózgerýine qatysty is-sharalarǵa 315,4 mlrd teńge baǵyttalady.

Úshinshi. Azamattar men ekonomıkany qoldaýǵa, conyń ishinde Memleket basshysynyń jekelegen tapsyrmalaryn iske asyrýǵa 293,4 mlrd teńge baǵyttaý usynylady.

Osy qarajat aıasynda bir ýaqytta turmys sapasyn jaqsartýmen jáne tabys pen suranysty ulǵaıtýmen óndiristi yntalandyrýǵa baǵyttalǵan birqatar shara men jobany iske asyrý josparlanýda.

Bul sharalar mynalar esebinen iske asyrylatyn bolady:

respýblıkalyq bıýdjet shy­ǵystaryn 532,8 mlrd teńgege qys­qartý;

bıýdjet tapshylyǵyn IJО́-ge 3,5%-ǵa deıin jetkizý – 840,7 mlrd teńge.

Bul rette, respýblıkalyq bıýdjet kiristeri boıynsha shyǵyndar 1,7 trln teńgege baǵalanyp otyr. Koronavırýs ınfeksııasynyń paı­da bolýy men taralýyna jol bermeý jónindegi is-sharalardy qarjy­landyrýǵa, sondaı-aq áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik ónimderin satyp alýǵa 39,1 mlrd teńge bó­lindi. Sonyń ishinde koronavırýs ınfek­sııa­symen kúres boıynsha júrgi­ziletin epıdemııaǵa qarsy sharalarǵa jalpy somasy 23 468,5 mln teńge bólindi, sonyń ishinde:

jeke qorǵaný quraldaryn, dezınfeksııalaý quraldaryn, dári-dármek jáne medısınalyq buıymdardy satyp alýǵa – 20 624,9 mln teńge;

koronavırýsty anyqtaý úshin teplovızorlar, zerthanalyq jabdyqtar jáne test-júıelerin satyp alýǵa – 2 712,5 mln teńge;

Qazaqstan azamattaryn Qytaıdan kóshirýge – 131,1 mln teńge.

Osy qarajat sheńberinde óńir­lerge jeke qorǵaný quraldaryn, dezın­feksııalaý quraldaryn, dári-dármek pen medısınalyq buıym­dardy satyp alýǵa maqsatty transferttermen 11 563,9 mln teńge aýdaryldy, sonyń ishinde 30%-ǵa jýyǵy Nur-Sultan qalasyna – 1 412,4 mln teńge, Almaty qalasyna – 1 419,9 mln teńge, Shymkent qalasyna 605 mln teńge bólindi.

Buǵan qosa, Memleket basshy­synyń tapsyrmasy boıynsha 2020 jylǵa arnalǵan bıýdjetti naq­ty­laý aıasynda epıdemııaǵa qarsy shara­larǵa qosymsha 125 283,5 mln teńge qarastyrylady, sonyń ishinde:

1) karantındik is-sharalardy ótki­zýge tartylǵan densaýlyq saq­taý júıesiniń qyzmetkerlerin ynta­lan­dyrýǵa – 40 609,8 mln teńge.

Anyqtama: Ústemeaqynyń mól­she­ri qaýiptilik toptary boıynsha anyqtalady:

1-top «Qaýiptiligi asa joǵary» – reanımasııa bólimshelerin qosa alǵanda, ınfeksııalyq stasıo­nar­lardyń dárigerleri, orta jáne kishi medısına qyzmetkerleri. Ústemeaqy bir adamǵa 20 eń tómengi jalaqy mólsherin quraıdy nemese 850 myń teńge.

2-top «Qaýiptiligi joǵary» – provızorlyq stasıonarlar men jedel járdem dárigerleri, orta jáne kishi medısına qyzmetkerleri. Ústemeaqy 10 TJM nemese 425 myń teńgeni quraıdy.

3-top «Qaýiptiligi ortasha» – karantındik stasıonarlardaǵy dárigerler, orta jáne kishi medısına qyzmetkerleri, sanıtarlyq dárigerler (memlekettik qyz­met­kerler), jedel járdem júrgizý­shi­leri jáne t.b. Ústemeaqy 5 TJM nemese 212,5 myń teńgeni quraıdy.

2) 19 509,6 mln teńge – korona­vırýstyq ınfeksııamen aýyr­ǵan tulǵalardy  jáne aýrýǵa kúmándi re­tinde aýrýhanaǵa jatqyzyl­ǵan­dardy emdegeni úshin, sondaı-aq COVID-19 koronavırýstyq ınfeksııasymen aýyrǵandarmen baılanysta bolǵan degen kúmán barlardy oqshaýlaý maqsatynda medısına uıymdarynyń medısınalyq qyzmetterine aqy tóleý;

3) 14 800 mln teńge – Nur-Sultan, Shymkent, Almaty qalalarynda jalpy sany 680 tósek-oryn bolatyn karan­tındi tıptegi 3 medısınalyq modýldik keshendi salýǵa;

4) 30 815,7 mln teńge – tótenshe jaǵdaı kezinde turǵyndardyń jekelegen sanattaryna azyq-túlik-turmystyq jıyntyqtardy taratýǵa (AÁK alýshylar, sonyń ishinde 6 jastan 18 jasqa deıingi balalar, 1-3 toptaǵy múgedekter, múgedek bala­lar, múgedek balalardy kútip-baǵyp otyrǵandar, resmı tirkelgen jumys­syzdar). Azyq-túlik-turmystyq jıyntyqtarmen 2 mln-ǵa jýyq adam qamtylady;

5) 8 091,8 mln teńge – 1 jalaqy kóle­minde ishki ister organdarynyń qyzmet­kerleri men medısına qyz­met­kerlerine, Ulttyq gvardııa men Qarýly kúshterdiń áskerı qyzmet­ker­lerine syıaqy tóleýge (66,3 myń adam);

6) 4 058,4 mln teńge – vedomstvo­aralyq aqparattyq júıelerdiń baılanys qyzmetterimen qamtamasyz etilýi jáne jumys isteýine;

7) 5 623,1 mln teńge – sot medısına saraptamasy qyzmetiniń úzdiksiz ju­­mysyn qamtamasyz etýge.

Sonymen qatar ekonomıkanyń basym salalaryn jeńildikpen nesıe­lendirý baǵdarlamasy boıynsha bıylǵy 10 sáýirdegi jaǵdaı boıyn­sha bankter jalpy somasy 422,2 mlrd teńgege 619 ótinim qabyldady, 292,2 mlrd teńge somasyna 470 joba ma­quldandy, 153 mlrd teńge somasyna 352 zaım berildi.

Ulttyq bank osy baǵdarlamany qarjylandyrýdy 400 mlrd teńgeden 1 trln teńgege deıin ulǵaıtý týraly sheshim qabyldady, bul qarjy azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge já­ne ımportqa táýeldilikti azaıtýǵa baǵyttalady.

Tótenshe jaǵdaıda zardap shek­ken ShOB sýbektileri men je­ke kásipkerlerdi qoldaý úshin Jeńildikpen nesıelendirý baǵdar­lamasy ázirlenip, iske asyryla bas­tady. Baǵdarlama aıasynda bankter jalpy somasy 600 mlrd teńgege 12 aı merzimge shartty salymdar bóldi. 3 aıda ıgerilýi tıis qarajat ıgerile bastady. Kásipkerler  647 ótinim berdi, 17,3 mlrd teńge somasyna 45 zaım berildi.

«7-20-25» baǵdarlamasy boıyn­sha 9 sáýirdegi jaǵdaı boıynsha 199 mlrd teńgege 17 328 ótinim maqul­dandy, sonyń ishinde 173,2 mlrd teńge somasyna 14 616 zaım berildi. 

Daǵdarysqa qarsy sharalar aıasynda Ulttyq bank baǵdarlama boıynsha qaryz alýshylardy aıyp­puldar men ósimpuldardan bosatý, negizgi qaryz jáne syıaqy boıynsha tólemderdi 90 kúnge deıingi merzimge keıinge shegerý arqyly qoldaýdy qarastyratyn ózgerister engizdi.

Ekinshi sharalar paketi aıasynda Ulttyq bank birneshe baǵyt boıynsha jumystar júrgizýde. Memleket basshysynyń bıylǵy 31 naýryzdaǵy tapsyrmasyna sáıkes «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasynyń aıasynda 1 jyl merzimge kóktemgi egis jumystaryn júrgizýge 100 mlrd teńge bólinedi. Baǵdarlama qatysýshylarynyń oblıgasııalardy óteý merzimi 7 jyldan 10 jylǵa deıin uzartylady.

Daǵdarysqa qarsy sharalardyń ekinshi paketi aıasynda Ulttyq bank «Báıterek» UBH» AQ ınfra­qu­ry­lymdyq oblıgasııalaryn satyp alý arqyly 700 mlrd teńgege deıin ulǵaıtý múmkindigimen 600 mlrd teńge somasyna iskerlik belsendilik pen jumyspen qamtýdy qoldaý bo­ıynsha sharalardy qarjylandyrý máselesi pysyqtalyp jatyr. Bul qarajat jergilikti atqarýshy organdardy odan ári qarjylandyrýǵa baǵyttalady jáne respýblıkalyq bıýdjetten 300 mlrd teńge kóle­mindegi transfertterdi jergilikti bıýdjetterge Jumyspen qamtýdyń jol kartasyn iske asyrý úshin bólgen soń usynylady.

 

 Bıyl qańtar-naýryz aılar­yn­d­aǵy áleýmettik-ekonomıkalyq damý

Máselen, 2020 jyldyń I toq­sa­nyn­da memlekettik bıýdjet kiris­teri esep­ti kezeń josparyna 89,9%-ǵa oryn­daldy, respýblıkalyq bıýdjet – 78,8%, jergilikti bıýdjetter – 121,4%.

Respýblıkalyq bıýdjet kiristeri ekonomıkaǵa syrtqy faktorlardyń teris yqpalynyń saldarynan 10,5% (89,5%) tómendedi. Respýblıkalyq bıýdjetke 1,4 trln teńge somasynda kiris tústi. Jospar 378 mlrd teń­gege oryndalmady. Oryndalmaý negi­zinen salyqtar esebinen boldy. Birinshiden, QQS túsýine ımportqa koronavırýs indetiniń taralýy yqpal etti. Atap aıtqanda, úshinshi elderden ımporttyń azaıýy 68 mln dollardy qurady. Importtyń azaıýyna baılanysty salyq túsimderi 11,4 myń salyq tóleýshiden negizinen 49,1 mlrd teńgege tómendedi, kóterme já­ne bólshek saýda boıynsha – 6,5 myń salyq tóleýshiden, óńdeý ónerká­si­binde – 1,3 myń, taý-ken óndirý ónerkásibi – 130 salyq tóleýshiden.

Sonymen qatar koronavırýstyń taralýy QHR-dan keletin avtokólik quraldary sanynyń 29,3%-ǵa, EAEO elderinen keletinderiniń 17,8%-ǵa tómendeýine ákeldi.

Anyqtama: bıyl naýryzda 2019 jyldyń naýryz aıymen salys­tyrǵanda QHR-dan keletin ımport 20,3% nemese 61 mln dollarǵa tómendedi. Sonyń saldarynan keden salyǵy men QHR-dan keletin taýarlar ımportynan túsetin salyqtar 15,5% nemese 2,8 mlrd teńgege azaıdy. 

Ekinshiden, KTS boıynsha oryndalmaý negizgi eksport pozısııalaryna baǵanyń tómendeýine yqpal etti: shıki munaı boıynsha 22,1%, myryshqa – 20,8%, mysqa – 9,4%, alıýmınııge – 9,7%, qorǵasynǵa – 10,1%, ferrohromǵa – 11,6%. Bul rette respýblıkalyq bıýdjetke KTS tóleıtin iri 1 796 kásiporynnyń ótkizý boıynsha aınalymdary 3,4%-ǵa tómendedi (8,9 trln teńgeden 8,6 trln teńgege deıin).

Úshinshiden, kásipkerlik belsen­diliktiń tómendeýine baılanysty QQS boıynsha jospar 132 mlrd teńge somasyna oryndalmady. 8 sáýir­de qabyldanǵan naqtylanǵan respýb­lıkalyq bıýdjette kirister boıynsha jyldyq jospar 6,4 trln teńgeni qurady. Jergilikti bıýdjetterdiń óz kiristeri 134 mlrd teńgege asyra oryndalyp, 759 mlrd teńgeni qura­dy. Asyra oryndaý negizinen salyq­tar esebinen múmkin boldy – 127 mlrd teńge. Kirister boıynsha jos­par barlyq óńirde asyra oryn­daldy.

Respýblıkalyq bıýdjet shy­ǵys­tary 2,9 trln teńgeni qurady. Jergilikti bıýdjetterdiń shyǵys­tary 1,2 trln teńge boldy. Esepti kezeńde aýdıtorlyq sharalar jalǵas­ty. 512 aýdıtorlyq shara júrgizildi. 249 mlrd teńge bıýdjet qara­jaty qamtyldy. 91 mlrd teńgege qar­jylyq buzýshylyqtar anyqtaldy.

2016-2020 jyldarǵa arnalǵan je­keshelendirýdiń keshendi jospary 93,2%-ǵa oryndaldy. 2020 jyly 68 nysandy ótkizý josparlanǵan. Sonyń ishinde 37-si satýǵa qoıyldy. Esepti kezeńde 3,2 mlrd teńgege 6 nysan satyldy, 31 nysan satýǵa qoıyldy. 3 nysan qaıta qurý men taratýǵa baǵyttaldy. 28 nysan jyl sońyna deıin satýǵa qoıylady.

Qarjy mınıstrliginiń aldynda turǵan basty mindetterdiń biri – naqtylanǵan bıýdjette áleýmettik salaǵa, kásipkerlerdi qoldaýǵa qaras­tyrylǵan qarajatty tıisti mem­lekettik organdarmen birlesip túpki alýshylarǵa deıin ýaqtyly jetkizý. Jyl boıy vedomstvo ósý qarqynyn tómendetpeı, kirister boıynsha naq­tylanǵan jospardy oryndaýdy qam­tamasyz etetin bolady.