Endi aýyldaǵy aǵaıynnyń áńgimesi munaıdan bastalatyny úırenshikti qubylysqa aınalyp barady. Qalada da, aýylda da munaıdyń baǵasyn ǵalamtor arqyly baqylap otyr. Búgingi tań shıki munaıynyń quny 0 dollardan da tómendep ketkenin habarlaýdan bastady. Sarapshylar munyń ýaqytsha qubylys ekenin aıtyp, jurtty sabyrǵa shaqyryp jatyr.
«Nıý-Iork Taıms» gazetiniń dereginshe, álem qoımalarynda 6,8 mlrd barrel shıkizat saqtaıtyn qoımanyń 60%-y tolyq, 40 paıyzy bos tur. Másele munaıǵa degen suranysqa baılanyp tur. Sebebi suranys máz emes. Burynǵydaı ushaqtarmen saparlarǵa attanbaıdy, halyqaralyq saýda bolsa, kúrt báseńdep ketti. Boljamdarǵa qaraǵanda, Karıb teńizi jaǵalaýyndaǵy, Ońtústik Afrıkadaǵy, Angoladaǵy, Brazılııadaǵy, Nıgerııadaǵy energetıkalyq shıkizat saqtaıtyn qoımalarda aldaǵy birneshe kúnde oryn qalmaýy múmkin. «Reıter» agenttiginiń málimetinshe, búginge deıin jer sharynda 160 mln barrel shıkizat tankerlerge tıelip, porttarda tur. Dúısenbide ótken brıfıngte prezıdent Donald Tramp málimdegendeı, «AQSh úkimeti 75 mln barrel munaıdy Strategııalyq Munaı Rezervine jetkizý joldaryn qarastyryp jatyr. Bul qor 1973-1974 jyldardaǵy munaı embargosynan keıin qurylyp, oǵan energetıkalyq daǵdarystar kezinde qajet bolatyn shıkizat saqtaldy.
Ekonomısterdiń esebinshe, álemde munaıǵa suranys táýligine 29 mln barrelge azaıady. Wall Street Journal gazetiniń habarlaýynsha, Saýd Arabııasy munaı óndirisin mamyrdy kútpeı, meılinshe taıaý arada qysqartýǵa kirisý joldaryn qarastyryp jatyr. Rystad Energy ortalyǵynyń dereginshe, AQSh-ta munaı baǵasy 20 dollarǵa deıin tússe, 533, al 10 dollarǵa deıin arzandasa, 1100-den astam munaı kompanııasy 2021 jyldyń sońyna deıin bankrotqa ushyraıdy. Álemdik óndiristiń álsiregeni týraly derekter de munaı baǵasyna qysymdy eki ókpeden qysyp jatyr. Germanııa ekonomıkasy da máz emes, Japonııa eksporty bolsa, naýryzda sońǵy tórt jyldaǵy mınımýmǵa deıin azaıǵan.
«Reıter» agenttiginiń habarlaýynsha, seısenbi kúni WTI markaly munaıdyń mamyrda jetkiziletin partııasy 1,10 dollarǵa deıin qymbattasa, onyń maýsymdyq tapsyrysynyń bir barreliniń narqy 22.15 dollarǵa saýdalanǵan. Biraq munyń bári de aldamshy úmit. Sońǵy kún, ekonomısterdiń jáne jalpy álemdik qaýymdastyqtyń nazaryn WTI amerıkandyq munaıǵa aýdy. Bul týraly KAZENERGY qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory Djaromır Rabaı WTI amerıkandyq naryqqa jatatynyn, Qazaqstandyq munaıdyń negizgi tutynýshysy - Eýropa naryǵy ekenin aıtypty. «Bizdiń munaı Brent brendine tıesili. Biz Brent týraly kóbirek toqtalamyz. Bizdiń munaıymyzdyń baǵasy Eýropadaǵy munaıǵa degen suranys pen munaı qoryna baılanysty bolady. Eger qorlar tolyp ketse jáne koronavırýstyq pandemııaǵa degen suranys az bolsa, onda bizdiń baǵa tómendeýi múmkin», - deıdi maman.
Brent markaly munaıǵa mamyr fıýchersteriniń baǵasy tómen bolsa da, maýsym men shildede baǵalar turaqtanýy múmkin. Endi búkil naryq budan keıin ne bolatynyn kútip, ishten tynyp tur. Endigi másele eýropalyq elderdiń pandemııany qanshalyqty tez sheshetindigine jáne qazirgi jaǵdaıda óz ekonomıkalaryn qalpyna keltirýdiń tıimdiligine baılanysty. Sarapshylar munaı baǵasy burynǵy qalpyna eshqashan oralmaıtynyn sezip otyr. Ekonomıkasyn aıaǵyna tik turǵyzǵan elder úshin munaıdyń arzandaǵany tragedııa emes. Erteń pandemııanyń beti qaıtsa, óndiris oshaqtary qalpyna kelip, halyqaralyq saýdanyń kúre tamyryna qan júredi. Saıasattanýshy Erlan Saırov áleýmettik jelidegi paraqshasynda tuńǵıyqtyń túbi» degen osy ekenin aıtypty. «Munaıdy tutyný osymen bitpeıdi. Degenmen, munaı óziniń álemdik ekonomıkanyń basty faktory rólin birtindep joǵaltary anyq. Bizge bul faktordyń eki jaǵy bar. Nashar jaǵy, bıýdjettiń 60% munaı ónimderin satýdan qalyptasady. Munaı ónerkásibinde bizdiń azamattar eńbek etip jatyr.Munaı ónerkásibiniń qosalqy salasynda qanshama adam jumys isteýde. Elimizdiń ekonomıkasyna keri áseri ájeptáýir bolmaq. Bul búgingi kúnniń kúıbiń tirshiligi.Munaıdyń bizdiń elimizge, ekonomıkasyna orasan keri áseri de bar.Elimizdiń ekonomıkasy «golland aýrýyna» shaldyqqan» deıdi Erlan Saırov.
Odan ári saıasattanýshy munaısyz da ata-babamyz ómir súrgen, bala-shaǵasyn asyraǵan, bolashaqqa nyq qaraǵanyn, bolashaqqa osylaı nyq qaraýdyń jolyn izdeý kerektigin de tilge tıek etip ótken. «Ol jol bar. aýylsharýashylyǵyn damytý, sandyq tehnologııany ıgerý, adam ındeksin arttyrý, sol munaıdy tereń ıgerýdiń klasterin uıymdastyrý. Ǵylymı-tehnıkalyq progressti aınalymǵa engizý. Biz NIOKR degendi umyttyq, ǵylymı- tehnıkalyq damý degennen jurdaı boldyq. Demokratııalyq júıege jedeldep ótý mańyzdy. Qazirde demokratııalyq keshendi baǵdarlama qabyldaý kerek. Eýropa elderi, Skandınavııa, Baltyq elderi eshqandaı shıkizatsyz ekonomıkanyń arqasynda demokratııa quryp jatyr. Azııa elderi, Ońtústik Koreıa, Sıngapýr, Malaızııa shıkizatsyz kemeldengen ekonomıka qurýda. Bizge de osyǵan daǵdylanyp, kemeldengen halyqtyq demokratııa jolyna burylý kerek. Koronavırýstan keıingi qoǵamdyq landshaft degenimiz osy» deıdi Erlan Saırov.
Munaıly ekonomıka bizdiń kóp kemshiligimizdi syrt kózge baıqatpaıtynyn, ekonomıkalyq daǵdarys munaı túgesilgen soń bastalatynyn Fransııada turatyn Berlın Irıshev ret aıtqan. «Biz munaıly ekonomıkadan keıingi kezeńge ózimizdi ǵana emes, balalarymyzdy da beıimdeýimiz kerek. Ol kezde bizdiń sheteldik sarapshylarǵa tóleıtin qalamaqymyz bolmaıdy. Bizdi tyǵyryqtan ózimizdiń ǵalymdar ǵana alyp shyǵady. Sebebi eldiń bolashaǵy solardyń qolynda» deıdi Berlın Irıshev.
ALMATY