Birlese kótergen júk jeńil

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­denti Qasym-Jomart Toqaev «Biz TMD elderiniń arasynda pandemııaǵa qajetti sharalardy alǵashqylardyń biri bolyp qabyldadyq. Karantın rejimin saqtaý azamattarǵa ońaı emes ekenin túsinemin. Biraq basqa amal joq.

Degenmen, biz ekonomıkalyq damý, shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý týraly oıla­nýymyz kerek. Kúndelikti eńbek etip, tir­shiligin jasap jatqan halyq óz múmkindik­terinen aırylyp qalmaýy kerek» deıdi. 

Bizdiń elimizde korona­vı­rýstyń alǵash­qy kórinisteri paı­da bolǵanda jarııa­lanǵan tótenshe jaǵdaı ınfek­sııanyń betalysyn basqarýǵa múmkindik berdi. Búgingi tańda aýrýdyń ósý qar­qyny 8 paıyzǵa tústi. Dúnıe­júzi densaýlyq saqtaý uıymynyń pikirine sáıkes bul kórsetkish shekteý sharala­ryn jeńildetý joldaryn qaras­tyrýdy bastaýǵa bolady degendi bildiredi.

Memleket basshysy shekteý sharala­ry­nyń saldaryn jeńil­detip, halyqtyń taryq­paýyn qamtamasyz etý úshin keń aýqym­dy sheshimder qabyldap otyr.

Qasym-Jomart Toqaev el ekonomıkasyn qoldaý maqsatynda karantın sharalaryn jeńildetý boıynsha málimdeme jasady.

28 sáýirden bastap óndiristik kásip­oryn­­dardyń, qurylys jáne jol-qury­lys kompanııa­larynyń, kólik kompanııa­lary­nyń, bir­q­a­tar qyzmet kórsetý sala­larynyń, ekinshi deńgeıli bank­terdiń jumysy qaıta bastalady. Sonymen qatar óńirler daıyndyqtaryna qaraı bas­qa da qyzmet kórsetýshi kom­panııalardyń ju­mys isteýine jol ashady. Bul sharalar res­pýb­lıka boıynsha 530 myńǵa jýyq azamat­tyń jumys istep, tabys tabýyna múmkindik beredi.

Atalǵan sharalar halyqty tabys kózi­nen aıyrmaý, áleýmettik jaǵdaıdyń tómen­deýiniń jáne jumyssyzdyqtyń aldyn alýǵa baǵyt­talǵan.

Karantın talaptaryn jeńil­detý sharalary alǵashqy bolyp Nur-Sultan jáne Alma­ty qalalarynda 20 sáýirden bastalyp engizildi. Osynyń arqasynda 120 myń­nan astam adam óz ju­mysyna qaıta oraldy.

Degenmen koronavırýs qaýi­pi áli seıil­gen joq. Son­dyq­tan qyzmetine oral­ǵan bar­lyq atalǵan mekemelerde sanı­tarlyq-epıdemııalyq shara­lardyń tolyq saqtalýy min­detteledi. Ár qyzmetkerdiń dene qyzýyn ólsheý, betperde men qolyna qolǵap kııý tártibin saqtaý jaýapkershiligi uıym basshylyǵyna da, ár jumysshyǵa da artylady.

О́ńirlerde qurylǵan Jedel shtab­­­tary qyzmetke qaıta oral­ǵan obektilerdi qatań baqy­laýǵa alady. Saqtaný sharalaryn oryndaý aldymen jumys berý­shilerge, sonymen qatar aza­mattardyń ózderine de qatysty. Infeksııanyń taralýyn­ shekteý úshin tótenshe jaǵdaı kezin­de tártipke baǵynyp, óziniń de, ózgeniń de basyn qaterge tik­peı, úıinde otyrǵan azamat­tarymyzdyń qosqan úlesi zor. Mine, sonyń arqasynda búgin aza­mattardyń úı aınalasyna shyǵyp júrýge jáne saıajaılaryna barýyna qatysty jeńildik jarııalanyp otyr. Bul – tártipti saqtaǵan qoǵamnyń jetistigi.

Saıajaıdy óńdeý, jemis-jıdek, kókónis ósirý – «qarapaıym ister eko­­nomıkasynyń» negizi, ot­basylyq bız­­nestiń bastaýy. Saıajaı – búgingi álemdik ekonomıkalyq daǵdarys kezinde tabys kózine aınaldyrýǵa bolatyn shaǵyn bıznes. Sondyqtan bul sanattaǵy azamattarǵa múm­­­kindik jasaý jáne olardan úlgi alý qajet. Degenmen osy­nyń barlyǵy saqtyq sharalaryn qabyldaý jáne qatań saqtaýǵa tikeleı baılanys­ty. Osy baǵyttar boıynsha tártip erejelerin qabyl­daý mindeti óńir basshylaryna júk­te­ledi.

1 mamyrdan bastap eki bas qala – Nur-Sultan men Almaty­nyń arasyndaǵy áýe baılanysy iske qosylatyny jarııa­landy. Bul óte mańyzdy shara. Biraq eskeretin jaı – ushaqqa otyrý úshin qoly­ńyzda C0VID-19-ǵa tapsyrǵan testińiz­diń aýrý anyqtalmaǵany týraly qorytyndysy (anyqtama mer­zimi – 14 kún) bolýy mindetti. Sony­men qatar joǵaryda aıtylǵan saqtyq sharalaryn (dene qyzýyn ólsheý, betperde, qolǵap) oryndaý qajet.

Bul – karantınnen shyǵýdyń alǵash­qy qadamdary jáne mindet­ti sharttary.

Endigi kezekte ekonomıkalyq bel­­sen­dilikti kezeń-kezeńimen retke kel­tirý, azamattar úshin qalyp­ty tir­shilik jaǵdaı­laryn jasaý mindeti tur. Basqa uıymdar men mekemelerdiń ju­mysqa kirisýi Tóten­she jaǵdaı  boıyn­sha memlekettik komıs­sııanyń sheshimimen júzege asatyn bolady. Osynyń barlyǵy Qazaqstannyń ár azamatynyń densaýlyǵyn saqtaýǵa baǵyttalǵan qaýipsizdik sharalary. Sebebi memlekettiń negizi – halyq, qo­ǵam jáne onyń densaýlyǵy. 

Elbasy Nursultan Ábishuly Nazar­baev óziniń «Birlese bil­gen el bárin jeńedi» atty maqa­lasynda «Elimiz­diń eń úlken baı­lyǵy – adam men onyń ómiri bolǵandyqtan, árbir adam óziniń, otbasynyń, ata-ana­sy men bala-sha­ǵasynyń ómi­ri­ne, densaýlyǵyna zor jan­ashyrlyqpen, erekshe jaýap­ker­shilikpen qaraýy kerek. О́ıtkeni ult densaýlyǵy – memleket qaýip­sizdiginiń quramdas bóligi», deıdi.

Esterińizge sala keteıin – 2000 jyl­dy, jańa ǵasyrdy qar­sy alyp jat­qanda, Elbasy Nur­sultan Ábishuly «Neni arman­daısyz?» – dep suraǵan tilshige «Qazaqstan halqynyń 15 mıl­lıonǵa jetýin armandaımyn» degen edi.

Búgin ol arman oryndaldy, halyq sany 19 mıllıonǵa jaqyn­dady.

Biz birligi bekem halqymyzben, onyń sanymen, sapasymen, bilimi­men, máde­nıetimen myqty­myz. Memlekettiń búgini de, bola­shaǵy da, jeńisi de, jetistigi de hal­qyna baılanysty. 

Qazirgi álemdik órkenıettiń ba­syna túsken jaǵdaıǵa baı­lanys­ty Birikken Ult­tar Uıy­mynyń usynymdarynda «...bul­ daǵ­darystyń burynǵy bolǵan ekono­mıka­lyq qıyn­shy­lyqtardan tabıǵaty ózge­she. Ár memleket óziniń ekonomı­kalyq damýy men qarjy turaq­ty­ly­ǵyn qamta­masyz etýdi negizgi mindetine aınaldyrýy tıis» delingen.

Premer-Mınıstr A.Ma­mın­niń bas­shylyǵymen Tótenshe jaǵdaı boıynsha memlekettik komıssııa halyqtyń ár sanatyna qatysty ózekti máselelerdi jeke qarap sheshim qabyldap otyr. Negizgi maqsat – halyqty jumys­pen qamtý. Kóneden qalǵan  «Balyq berme, qarmaq ber» degen keńes bar.

TMD elderiniń pandemııa jaǵ­daıynda qabyldap jatqan shara­la­rynyń salys­tyrmaly saraptamasyna qaraǵanda jal­py sheshimderimiz negizinen uqsas. Biraq qazaqstandyq sharalar jıyntyǵynda ekonomıkany strategııalyq mindetter negizinde ári qaraı damytý jáne qoldaý qaralǵan.  Biz osymen erekshelenip otyrmyz. Osy baǵyt­ta qabyldanǵan qujattyń biri Jumyspen qamtýdyń 2020-2021 jyldarǵa arnalǵan jol kartasy.   Onyń aıasynda 250 myńnan astam azamatty jumyspen qam­tamasyz etý kózdeledi. Ol úshin 1 trln teńge qarastyryldy.

Azııa elderinde «Dúleı daýyl soq­qanda, qorǵan qurýdyń ornyna, jel dıir­menin salǵan jón» deıdi eken. Bul – múmkinshilikti qoldana bilý týraly aıtylǵan oı. Biz de osy jolmen júrgendi durys kórip otyrmyz. Atalǵan baǵdarlama arqyly 6 506  joba iske asyrylady. Tek áleýmettik salaǵa qajetti jańadan 144 nysan salý kózdelip otyr. 1678 bi­lim salasyna qajetti mektepter, ınternattar, balabaqshalar jóndeýden ótedi. Bunyń bári bolashaǵymyzǵa qosylatyn aktıvter, sebebi bul nysandar – erteń qanshama adam­ǵa turaqty jumys orny bolatyn, halyqqa qajetti qyzmetti usynatyn, kóp­tegen jyl­dar qoǵamǵa qyzmet etetin  oryndar.

Jańa baǵdarlama aıasynda Den­saýlyq saqtaý salasyna qajetti 264 nysan (FAP, SDA, aýrýhana) salynady, nemese osyn­sha eldi mekenniń halqy sapaly medısınalyq kómekpen qamtylady degen sóz.  

23 sáýir kúni Memleket basshysy Q.Toqaev Nur-Sultan qalasynda  200 oryndyq jańa ınfeksııalyq aýrýhanany ash­ty. Aıta keterlik oı – bul táýel­sizdik tarıhynda alǵashqy ret barlyq jańa tehnologııalyq múmkindikterdi qoldana otyryp 2 apta ishinde salynǵan obekt. Qoldaný merzimi – 50 jyl. Sáýirdiń 25-inde dál osyndaı aýrýhana Almaty qalasynda ashyldy. Endigisi Shymkentte iske qosy­lady. Bul – ult den­saý­lyǵyna qatysty qaýipti azaıtý, halqymyzdyń jany da, táni de saý bolýyna jaǵdaı jasaý múmkindigi. 

Mádenıet salasy boıynsha 301 aýyl klýby men mádenıet úılerin, 228 sport keshenin salý jáne jóndeý josparlanyp otyr. Bul – halyqtyń rýhanı ósýine, densaýlyǵyn shynyqtyrýyna jasalǵan múmkindik. Sonymen qatar áleýmettik qamtamasyz etý baǵytynda 137 ınternat, ­órt sóndirý depolary men­ ha­lyqqa qyzmet kórsetý orta­lyqtaryn, 39 turǵyn úı men jataq­hana salý kózdelgen. Bul – azamattarymyzdyń baspanaly bolýy, jumyspen qam­tylýy, qaýipsiz ómir súrýi jáne qajetti qujatyn qınalmaı alýy­na jasalǵan alǵyshart,  jaqsy múm­kindik. Turǵyn úı kom­mýnaldyq sharýashylyǵy salasynda 390 sýmen qamtamasyz etý, 218 gaz jáne jylýmen qamtamasyz etý, 171 elektr júıesi  nysandary salynady.

Qalalar men iri oblys ortalyq­tary­nyń jylýmen jabdyqtaý kásip­oryndarynyń tehnıkalyq jaǵdaıyn jaqsartý, jylýmen jabdyqtaý qyz­metteriniń senimdiligi men sapasyn art­tyrý, jylý jelilerindegi shyǵyn­dar­dy azaıtý, sonymen qatar kom­mýnaldyq qyzmetterdi usy­natyn kásip­oryndardyń tıim­diligin arttyrý  ar­qyly jaıly ómir súrý múmkindigi. Eldi mekenderdegi 489 kóshe, 267 astam saıabaq, 130 balalar alańyn abattandyrý men kógaldandyrý qolǵa alynady. Bul – ómir súretin jerimizdi, áleýmettik aı­nalamyzdy jaqsartý, óńirlerimizdi damytý, eldi mekenderdi jańartý múmkindigi.

Osy jyldyń sońyna deıin respýb­lıka boıynsha 4 000 sha­qy­rym asfalt jol tóseledi, 1,5 myń shaqyrym jolda kúrdeli jóndeý jumystary júrgiziledi. 35 kópir men bógetter jóndeýden ótedi.  

Jol – memlekettiń kúre tamyry, odan qanshama arterııa­lar taraıdy. Onyń barlyǵy – halyqtyń iskerlik qabiletin damytyp, shaǵyn bıznestiń damýyna bastaý bolatyn múmkindik.

Mysaly, tek Qaraǵandy oblysynda oblystyq jáne aýdandyq deńgeıdegi 533 shaqyrym avtojoldy jóndeý qaras­tyrylǵan. Nátıjesinde joldyń sapasy 84 paıyzǵa jaqsarady, 1500 adam jumyspen qamtylady. 

Qostanaı oblysy Jol kartasyn iske asyrýǵa alǵashqylardyń biri bolyp kiristi. Búgingi tańda josparlanǵan 275 jobanyń 129-y boıynsha konkýrstar jarııa­lanǵan, 58-i boıynsha konkýrs qorytyndysy shyǵarylyp, 6 joba bo­ıynsha jumys bastaldy. Jospar boıynsha 13 435 jumys oryn ashylady, sonyń 211-i búgin iske qosylǵan.

Jol kartasy sheńberinde Shyǵys Qaz­aq­stan oblysynda uly aqynnyń 175 jyl­dyǵyna arnalǵan «Abaı Qunan­baevtyń úı-jaıy kesheni» jobasyn,  Túrkis­­tan qalasy boıynsha Iа­saýı mýzeıi­niń qurylysyn iske asyrý qolǵa alynyp otyr.

Bul – urpaqqa rýhanı azyq bolatyn, týrızm arqyly elimizdi álemge tanytatyn uzaq merzimdi, halyqqa belsendi qyzmet atqa­ratyn jobalardy iske asyrý múmkindigi. Sondyqtan bul jol­ kartasyn  MÚMKINShILIK JOLY dep aıtýǵa da bolady.

Jalpy memleket tarapynan qabyl­danyp jatqan  sharalar nátıjesinde 1,1 mln-ǵa jýyq aza­matty jumyspen qamtamasyz etemiz.

Atalǵan jobalardy iske asyrý úshin 90 paıyzdaı   otandyq óndi­rýshilerdiń áleýetin paıdalaný mindettelip otyr. Eger qajet­ti óndirister búginde joq bolsa, olardy qurý kerek, mu­nyń ózi ishki bıznesti damytý múm­kindigi. 

Negizi, pandemııa álemdik ór­ke­nıet­tiń damýyn ózgertti. Álem pandemııaǵa deıingi jáne keıin­gi bolyp eki kezeńge bólindi.

Koronavırýs karantıny barsha memleketterge syn saǵatyna aınaldy. Biz de sol syn saǵatta 30 jylda atqarǵan jumy­symyz­dy saralap, el bolyp emtıhan tapsyryp jatyrmyz. Jetistikterimizdi baǵalap, kem­shilikterimizdi saralap tujyrym jasaýdamyz.

Birinshiden, beıbit ómirdiń batyrlary – aq halatty abzal jandar, dárigerlerge; bizdiń bala­larymyzǵa bilim bulaǵyn ashyp, ár úıdiń erkesimen til ta­bysyp, olarǵa otanshyldyq tár­bıe berip júrgen ustazdarǵa; alǵy shepte júrip, alǵashqy soq­qyny ózderine alatyn ás­kerı qyzmettegi shekara, polı­sııa, keden qyzmetkerlerine; halyqty bolyp jatqan jańa­lyqtarmen ýaqtyly tanystyryp, qabyldanǵan sharalardy jetkizip júrgen jýrnalıster qoǵamyna degen rızashylyq nıet, adamı alǵys, syılastyq artty. Barshasyna rahmet.

Ekinshiden, bilim men ǵylym­nyń sapasyn arttyrý; sıfrly qyzmet kórsetý baǵytyn jetil­dirý, halyqty ony qol­danýǵa úıretý; qashyqtan qyzmet kór­setý salasyn keńeıtý; otan­dyq ishki bız­nes júıesin qalyp­tastyrý sııaqty baǵyt­tarda atqa­ratyn júıeli jumysty josparlaý jáne iske asyrý mindetteri aıqyndaldy.

Bul jaǵdaı bolashaǵymyz úshin qajetti baǵyttardy naqty­lady.

Úshinshiden, ómirimizge qajet­ti qaǵı­dat­tardy anyqtady – uqyp­tylyq pen únemshildikke úırený, qolda bardyń qadi­rin bilý, tártipti tárbıeniń negizine aınaldyrý qajettiligin túsindirdi.

Tórtinshiden, Qazaqstannyń ár azamaty eli, halqy, memleketi úshin jáne ózi, otbasy úshin jaýapty ekenin tereńi­nen uqty.

Elbasynyń úndeýimen «BIRGEMIZ» qory qurylyp, el­degi aýqatty azamat­tardyń qol­daýymen 23 mlrd teńgeden as­tam qarjy aýdaryldy. Qor arqyly 362 myń otbasyna 50 myń teńgeden kómek kórsetildi; áleýmettik jaǵdaıy tómen otbasylaryna 5 mln betperde taratyldy; alǵy shepte júrgen 2 112 dárigerge qarjylaı kómek berildi.

Osy baǵyttaǵy jumysty iske asyrýda, karantınge qaramastan,  myńdaǵan jastar eriktiler qa­tarynda belsendi qyzmet at­qaryp júr.

Mádenıet pen óner salasynyń qyz­­met­­kerleri áleýmettik jeli ar­qy­­­ly mura­jaılarǵa ekskýr­sııa, jeke shy­ǵarma­shylyq kon­sertterin uıym­das­ty­ryp, halyq­tyń kóńilinen shyǵyp otyr.

«Birlese kótergen júk jeńil» degen sóz osy bolar.  Búgin  qo­ǵam bolyp bas qosa atqaryp jat­qan osy sharalarymyz bolasha­ǵymyzǵa negiz bolatyny anyq. 

Qazaq salt-dástúri jáne onyń ǵyly­mı negizderi jınaqtalǵan «Aǵash besikten jer besikke deıin» (A.Núsip­oqasuly, Á.Japar­uly) degen kitapta AMANAT degen kıeli uǵym tereń túsin­­diril­gen. Osy uǵym adamǵa arty­latyn jaýapkershiliktiń negizi eken.

Atadan qalǵan 7 amanat kelesi – kóz amanaty; qulaq amanaty; til amanaty; qol amanaty; aıaq amanaty; júrek amanaty; bas amanaty.

Osy amanattardyń barlyǵy búgingi tańda árqaısymyzdyń aldymyzda tur.

Kóz amanaty – halyq úshin jasalyp jatqan jaqsylyqty kórý bilý, baǵalaý. «Birin biri batyr» deıtin halyqtyń ur­paǵy muny jaqsy túsinedi.

Qulaq amanaty – halyqty aman saqtaý úshin aıtylyp jat­qandy tyńdap, úndep jatqandy qoldaý. «Estıtin mem­lekettiń» negizgi qaǵıdasy osy – birin-biri  tyńdaı bilý.

Til amanaty – jaqsy sóz sóı­lep, jabyr­qaǵandy jadyratý, jaqsylyqty taratý. «Jaqsy sóz – jarym yrys» ekenin ata tarı­hymyz dáleldegen. Jalǵan aqpa­ratqa emes, resmı aqparat­qa sený.

Qol amanaty – izgilikke súıeý­shi,­ qınal­­ǵanǵa demeýshi bolyp qol ushyn berý. Búgin­gi tańda qanshama qoǵam­dyq qorlar men eriktiler jumys is­tep jatyr. Solarǵa jáne izgilikti is­terin ja­rııa etpeı istep júrgen abzal aza­mattarǵa alǵys aıtý.

Aıaq amanaty – óz halqyńmen birge aıaq basyp, qajetti shekteýde qadamyńdy qysqartyp, aq joldan taımaý. Shetelge qy­dyryp ketip, qıyn kezde qo­symsha másele, kereksiz shyǵyn shy­ǵartyp otyrǵan jandarǵa qulaq­qaǵys. 

Júrek amanaty – qanyn da, janyn da taza ustaý. Ýaıymǵa berilmeı, densaýlyǵyńa, aqyl-oıyńa jaýapty bolý.

Bas amanaty – óz amandyǵyńa, otba­syń men qorshaǵan áleýmettik ortańa, el aman­dyǵyna degen jaýapkershilik.

«Amanatqa qııanat qylma» degen babala­rymyz­dyń qaǵıdasy búgin biz úshin óte mańyz­dy. 

Búkilálemdik ekonomıkany 2,8 paıyz­ǵa quldyraýyna áke­lip soqqan daǵdarys bizdiń beriktigimizdi synaqqa salýda. 

Búgingideı qıyn-qystaý kezeń­de bizge yntymaq pen aýyz­birshilik, keńdik pen kemeńgerlik, sabyrlylyq pen iskerlik qajet.

Elbasy maqalasynda «Bul – búkil álem memleketterine tús­ken zor aýyrt­pashylyq. Biz ony osyndaı syn saǵatta sep­tigin tıgizetin halqymyzdyń tózim­diligi, erik-jigeri jáne ózine degen zor senimi arqasynda mindetti túrde jeńip shyǵamyz. Ol úshin bizge qajetti nárse – qarjy-qarajat, materıal­dyq resýrs, tehnıka, azyq-túlik – bári bar. Alańdaıtyn, ábirjıtyn esh negiz joq», dedi.

Iá, berekemiz aýyzbirshilikte, yry­symyz yntymaǵymyzda!

Biz qashanda birgemiz! 

 

Eraly TOǴJANOV,

Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń orynbasary