Tutynýshy talǵamy men taýar sapasy qalaı jaqsarady?

Oǵan deıingi 1 jyl ishinde barlyq múddeli memlekettik organdar men tıisti uıymdar úılesimdi jumys isteýi qajet. Sarapshylar ázirge memlekettik uıymdardyń daıyndyǵyna kóńilderi tolmaıty­nyn aıtyp otyr. Alys-jaqyn kór­shi memleketterdiń sapasy kú­mán­di taýarlary ishki naryqty tol­ty­ryp, biz ony talǵamaı-tań­damaı jutyp, aǵzaǵa qaýip tón­di­retin ele­mentterin sińirip jatyrmyz. О́zi­mizde óndirilgen nemese syrttan kelgen taýarlardyń sapasyna qatysty talaptardy ózgertpesek, DDU men EAEO qoıǵan shartty oryndaý múmkin emes.

DDU osyǵan deıin TMD elde­rin­de hımııalyq zattardy basqarý úshin ulttyq júıelerdiń negizgi ele­mentteri týraly jobany júzege asy­ryp kelgen bolatyn. Bizge kezek kelgenine de eki-úsh jyldyń jú­zi bolypty. Taıaýda Almatyda eki kúnge sozylǵan bul jıyn DDU-nyń Shyǵys Eýropa, Kavkaz jáne Ortalyq Azııanyń keıbir elde­rin­de hımııalyq zattardy bas­qarý úshin ulttyq júıelerdiń negiz­gi ele­mentterin qurý jobasy sheń­be­rinde ótti.

Qazaqstandaǵy Turaqty da­mý­ǵa yq­pal etý ortalyǵynyń ókili Vera Mustafına alqaly jıyn aıa­syn­daǵy plenarlyq sessııada qazaq­standyqtar ǵana emes, álem halqynyń kúndelikti tur­my­syn hımıalyq quramy basym qospa­lar­­syz kózge elestetýdiń múmkin emes­tigin aıtty. Ol aǵzamyzǵa aýa, sý, jer men jel ǵana emes, ósimdik, et-sút ónimderi arqyly enip jatyr. Qarapaıym mysal: adamnyń aǵza­syndaǵy synap qalypty mól­sher­den asyp ketse, ol gormony­na áser etip, túri aýrýlardyń paı­­da bolýyna sebepker bolady. О́z-ózine qol jumsaý túısik arqy­ly gor­mon­nan beriletinin medı­sına baıaǵyda dáleldegen. Adam bo­ıyn­daǵy gormondardyń aýyt­qýy­na sebepker bolatyn kúsh – syrtqy faktor, aýa, sý ǵana emes, taǵam, kıim jáne turmysta keń qoldanatyn turmystyq tehnı­ka­lar quramyndaǵy zııandy hımııa­lyq qospalardyń áseri eken.

«35 jyldyq tájirıbemde aǵzam­­daǵy gormondardyń ózgerisi ne­me­se synap mólsherin anyqtap be­rińiz­shi dep dárigerdiń qyzme­ti­ne júgingen otandastarym jaı­ly estigen joqpyn», deıdi V.Mustafına.

Ol sondaı-aq Eýroodaq nemese batystyń basqa da elderinde bul júıeniń zańdy kúshke ıe bol­ǵa­nyn da aıtyp ótti. Mysaly, Germanııada ımporttalǵan nemese eksportqa shyǵatyn taýarlardyń tań­­basynda onyń quramy ǵana emes, sol elementterdiń qan­daı aýrýlardyń jasýshalaryn qoz­dy­ratyny, boıynda dert belgisi bar adamdardyń bul taýardy satyp alýǵa bolmaıtyny týraly keńes beriledi, sóıtip tańdaýdy tutynýshynyń talǵamyna qaldy­ra­dy. Taýarlyq tańbadaǵy bul má­limet jazbasha beriledi nemese onlaın oqýǵa da múmkindik bar.

«Talǵamy joǵary tuty­ný­shyny qalyptastyrýǵa kez kelgen memleket múddeli. Bul min­detti eńserý úshin árbir tuty­ný­shy áreketti ózinen bastaý kerek. Memlekettiń zańdary tuty­ný­shynyń talǵamyna qarap qalyp­tasady. Quramy 100 paıyz hı­mııalyq elementterden tu­ra­­tyn sellofan qaltalar men plas­tık buıymdardyń ashyq aýada nemese teńiz túbinde bir ǵa­­­syrǵa deıin ydyramaıtyny belgili. Olar tabıǵatqa ǵana emes, adamnyń aǵzasyna da keri áser etedi. Qoǵamnyń qar­sy­lyǵynan qaımyqqan EO elde­ri, AQSh-tyń resmı bıligi taýar­dyń bul túrinen resmı túrde bas tartqanyna talaı ýaqyt boldy. Bizde de ilgerileý bar. Dúkenderde sellofan qalta­lardyń ornyna qaǵazdan daıyn­dal­ǵan buıymdar usynyla bas­tady. Biz osy jumysty sońyna deıin jalǵastyrýymyz kerek», dedi V.Mustafına.

Semınarǵa qatysýshylar bul mindetti Qazaqstannyń jeke jú­ze­ge asyra almaıtynyn, bir­les­ken is-qımyl arqyly ǵana bel­gili bir nátıjege qol jetki­ze­ti­nimizdi aıtyp ótti. Bul úshin EAEO sheńberinde hımııalyq zat­tardy tirkeýdiń ulttyq júıe­sin qalyptastyrý, hımııalyq zat­tar­dyń adam densaýlyǵyna jáne qorshaǵan orta úshin tıgizetin qaýip­in baǵalaý, hımııalyq zattar men qospalardy jikteýdiń klas­sıfıkasııasyn qurý nemese son­daı sheshim qabyldaýdy talap etýimiz kerek.

Jıyn barysyndaǵy taǵy bir semınarda Italııanyń Qoǵam­dyq densaýlyq saqtaý ulttyq ınstı­týtynyń ókili Gvıdo Bel­lo­mo Eýropalyq odaq elderiniń, onyń ishinde Italııanyń hımııa­lyq zattardy tirkeýdiń qolda­nystaǵy júıesi arqyly olar­dyń artyq­shy­lyqtary men kem­shilikterin kórsete otyryp tanystyrǵan bolatyn. Bellomonyń aıtýynsha, 1955-1960 jyldarǵa deıin AQSh-ta, EO elderinde memlekettik tizi­lim arqyly dúken sórelerinde paıda bolǵan taǵam, tehnıka túrleriniń hı­mııalyq quramy jaıly halyqqa túsin­dirme ju­mys­tary júrgizilip, satyp alý­ǵa sheshim qabyldaǵan taýar­dyń sertıfıkatyna nazar aýdarý qajettigi eskertilip keldi. «Bul úrdis 1970 jyldarǵa deıin jalǵasqan. DDU arqyly júzege asqan joba 15-20 jyl ishinde talǵamy joǵary, saýatty tuty­nýsh­yny qalyptastyrdy. Bul bir demde júzege asatyn sharýa emes. Biraq túpki nátıjege talǵam ǵana emes, tózim de jetkizedi» degen bolatyn.

Bellomo myrzanyń sózinen uq­qanymyz, zat nemese taǵam qu­ra­­­myndaǵy hımııalyq zattar eń aldymen adamnyń gormondaryna áser etedi. Al adamnyń aǵza­syn­daǵy dert belgileri gormonǵa táýeldi. Adamnyń gormony júı­ke júıesine áser etedi. Bul boıda buǵyp jatqan genetıkalyq dert­tiń qozýyna sebepker bolady. DDU bul jobasy osyǵan deıin Baltyq jaǵa­laýyndaǵy memleketterde júzege asty», degen edi Gvıdo Bel­lo­mo.

«Turaqty damýǵa yqpal etý ort­a­­lyǵynyń» ókili Vera Dýsh­kı­na mundaı tájirıbe KSRO elde­rin­de de qoldanysta bol­ǵa­nyn eske saldy. Mysaly, 1960-70 jyldary kádimgi teledıdar jańadan qol­da­nysqa engen jyldary adamdar onyń radıasııalyq áserinen qorǵaný úshin teledıdar kórgende kózin ǵana ashyq qaldyryp, dene­si­niń qalǵan bóligin matamen tumshalap jaýyp alatyn bol­ǵa­nyn aıtty. Tipti kún­delikti tur­mysta keńinen qol­danysqa ene bastaǵan tehnıka týraly qosym­sha aqparattar teledıdarlar ar­qyly jıi beri­lip turǵan. Nátı­je­sine taýar óndirýshi sapaǵa basym­dyq berdi, tutynýshy oǵan sendi. «KSRO júıesi jabyq esik jaǵ­daıyn­da ómir súrdi. Syrttan kelgen taýarlar arnaıy tekserýden ótip baryp, dúkenderge jiberildi. Qazir ondaı múmkindik joq. Ishki naryqqa taýar dorbalap ta, vagondap ta enip, tehnologııa jyl emes, aı saıyn jańaryp jatyr. Biz elge kelip jatqan taýardy EAEO sheńberinde taýarlardy sertıfıkattaý tańbasy arqyly ǵana irikteýden ótkizip, sapa belgisin qoıa alamyz. Bul tutynýshyny, qorshaǵan ortany saqtap qalýdyń ázirge qol­da­ǵy bar múmkindikteri», deıdi V.Dýshkına.

Jıyn barysynda jobaǵa qa­ty­sýshy elderdiń hımııalyq zattardy tirkeýdiń onlaın júıesin ázirleý máseleleri talqylanǵan bolatyn. DDU-nyń osy jolǵy jobasyn qabyldaǵan Grýzııa tarapy ázirlegen tizimniń jobasymen tanystyrdy. Qazaqstandyq tarap ázirlegen tizimdi basqa aqparattyq júıelermen birik­ti­rýge, máselen, Belarýs ázir­le­gen tizimniń qury­ly­mymen birik­ti­rý­ge basymdyq be­ripti.

Atalǵan joba qatysýshy elder arasynda hımııalyq zattardy tıimdi retteý júıesin engizý bo­ıynsha tájirıbe almasýǵa, olardy retteý salasyndaǵy zańnamany jetildirýge, hımııalyq zattar týraly aqparatty onlaın túrde jınap, bólisý úshin tehnıkalyq bazany qurýǵa basymdyq bergen.

Jıyn barysynda hımııalyq zat­­tardyń densaýlyqqa jáne qor­­­shaǵan ortaǵa áseri týraly jurt­­­­shylyqty habardar etý, hı­mııa­­lyq zattardy basqarý jónin­degi Jol kartasyn ázir­leý­ge qatysý, hımıkattardy bas­qarý boıynsha tehnıkalyq, ákim­shi­lik, adamı jáne qarjylyq qa­jet­­­­tilikterge baǵalaý júrgizý má­se­lesi taǵy bir pysyqtalyp, qor­­shaǵan orta faktorlarynyń halyq densaýlyǵyna teris áser etý qaýpine baǵalaý júrgizý bo­ıynsha usynystar daıyndaý jóninde elimizdiń tıisti mınıs­trlikteri men basqa da vedoms­tvo­larynyń aldynda turǵan min­det­ter anyq­tal­dy.

ALMATY