Soǵysta habar-osharsyz ketken atalarymyz Ydyrys, Kúshtan Sabaevtardyń beınesi ákem Aıtjanbaıdyń esinde buldyr-buldyr ǵana qalypty.
Úlken atamyz Kúshtan 1938 jyly áskerge alynǵan. Eń sońǵy haty 1941 jyly kelgen. Al Ydyrys atamyz bolsa, maıdanǵa 1943 jyly alynǵan. Ákemiz biz es bilgeli at ústinde boldy. Bizdiń baǵymyzǵa qaraı ákemniń úlken ápkesi Kúnsulý apa kóneniń kózi bolatyn. 1943 jyly Ydyrys atamyzben qosa Nııat atamyz soǵysqa attanǵan kezde Orazkúl ájemiz «Aıtjanbaı men Ábdihan jas edi, bizdi kimge tastap ketip barasyń» dep, qos qulynyn qushaǵyna alyp egilgende, aýylda kóńili bosamaǵan jan qalmapty.
Nııat atamyz ben Ydyrys atamyz Máskeýde eki aılyq jattyǵýdan keıin maıdanǵa attanǵan. Kýrsk baǵytyna jolǵa shyǵyp bara jatqanda Nııatatamyzdyń ishinen qan ketip, em-dom qonbaı, esinen tana naýqastanady. Úlken anamyzdyń zar tilegi, Qudaıdyń qulaǵyna shalynsa kerek. Keıin áskerı komıssııa soǵysqa jaramsyz dep elge qaıtarýǵa sheshim qabyldaıdy.
Arada az ýaqyt ótkende, 1943 jyly Ydyrys atamyz «Maıdanǵa ketip baramyz. Baǵytymyz – Kýrsk. Qalyń ormannyń arasymen ketip bara jatyrmyz» dep elge hat jazady. Sodan keıin habarsyz ketken. Qaı jerde jáne qandaı polkte bolǵanyn da bilmeımiz. Tek Kýrs túbinde súıegi qaldy dep dolbarlaýǵa bolady.
Nııat atamyzdyń 4 ul, 7 qyzy boldy. Uzaq jyl ustazdyq qyzmette bolyp, 1979 jyly 56 jasynda dúnıeden ótti.
Al Kúshtan atamyzdan 1941 jyldyń 21 mamyry kúni Belarýssııanyń Vıtebsk qalasynan, sosyn 1941 jyly 21 maýsym kúni ataqty Brest qamalynan jazǵan úshburyshty sarǵaıǵan hattar ǵana qaldy. Sol hatta kórsetilgen adres boıynsha soǵysta belgisiz ketken jaýyngerlerdiń deregin izdeıtin topqa suraý salǵanmyn. Anyqtalǵany, atam quramynda bolǵan 17 shekarashylar otrıadynyń №5 rotasy Batys Belorýssııa, Brest oblysy, Cheremha selosyndasoǵysty birinshi bolyp qarsy alǵany. Keıin kartadan kórgenimdeı, Cheremha selosy Polshanyń shekarasynda, Belostok, Grodnyı baǵytynda, temir joldyń boıynda ornalasqan kishkentaı ǵana eldi meken eken. Polshanyń shekarasyna 12 shaqyrym jerde ornalasqan.
Sodan, Cheremhada bolǵan polk quramy, qaza bolǵandardyń qaı jerde jerlengeni týraly taǵy da suraý jiberdim. Atamnyń deregin izdestirýge kómektesken qazaqstandyq toptyń jetekshisi Kúlán Nurmuhambetova Belorýssııadaǵy izdeý tobyna habar berip qoıǵanyn aıtty. Ázirge nátıje joq. Biraq K.Nurmuhambetova jaqynda Germanııa Reseıge Brest qorǵanysy kezinde tutqynǵa alynǵandardyń tizimi týraly jańa derekterdi beretinin aıtty. «Kúshtan Sabaev týraly derek sol kezde shyǵýy da múmkin. Biraq úmittendirgim kelmeıdi» deıdi K. Nurmuhambetova menimen áńgimesinde.
Ákem berige deıin árbir Jeńis kúninde ábden sarǵaıyp, juqarǵan hattyń mazmunymen bizdi tanystyrýdan jalyqpaıtyn. «Áskerge keter aldynda túsken sýreti bar edi. Kóship-qonyp júrip, baýyrlarymnyń tym bolmasa sýretterin de saqtaı almadyq» dep, toǵyz perzentiniń árbiriniń júzinen soǵystan oralmaǵan Kúshtany men Ydyrysyna uqsastyq izdeýmen otyratyn.
Ydyrys atamyz Tashkent qalasyndaǵy Ortalyq Azııa muǵalimder daıyndaıtyn ýnıversıtetin bitirgen bizdiń óńirdegi joǵary bilimdi sanaýly ǵana azamattardyń qatarynda bolypty. 1938 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Baıyrqumaýylyndaǵy mektepte orys tilinen muǵalim bolyp júrgen jerinen áskerge shaqyrylyp, fın soǵysyna attanady. Ákem «Kúshtan aǵamyz soǵys aldynda ásker qatarynda júrip, ofıser shenin alǵan sanaýly qazaq jastarynyń biri edi» dep otyratyn. 1941 jyly áskerı merzimi bitip, elge qaıtýǵa daıyndalyp júrgen kezi eken.
1941 jyly 20 mamyr kúni elge jazǵan hatynda «Aldaǵy kúnderde menen hat-habar kelmese, alańdamańdar. Sebebi qaǵaz-qalam tapshy. Keýdemde janym bolsa, ózim habar beremin.. Áke-sheshemdi kút, baýyrlaryńnyń sabaǵyn qadaǵala», dep jazypty.
Eki ulyn soǵysqa attandyryp, elde qalǵan Sabaı atamnyń qosymsha qyzmeti poshtashy eken. Erterekte, jas kúninde attan qulap, bir aıaǵy kemis bolyp bitkendikten, maıdanǵa shaqyrylmaǵan. Atamnyń 1937 jyly kenje qyzy Sulýhan ápkemiz Sabaı maıdanan jyly habar kelse, aıaǵynyń kemistigi bilinbeı, aýylǵa qaraı qustaı ushyp, hatty ıesine jetkizgenge asyǵatynyn aıtady. Al qaraly qaǵaz alsa, qaıǵyny júreginiń súzgisinen ótkerip, aýyl aqsaqaldaryn jıyp, estirtedi eken. «Ákemniń qarasy kórinse, aýyl adamdary kózine túspeı, jasyrynyp qalýǵa tyrysady eken. Al kúlip kele jatqanyn baıqasa, súıinshilep, qoldaǵy baryn bere salady eken. Aýylǵa maıdannan hat kelgen kúni bizdiń úıde de toı bolatyn. Keıin soǵystyń sońǵy jyldary ákem beli aýyryp, jatyp qalatyndy shyǵardy. Keıbir habar-oshardy taratý meniń moınyma júkteldi», deıtin Sulýhan ápkemiz.
Resmı oryndardan atamyz Sabaı Burshaqbaevqa1949 jyly Máskeýden kelgen, Uly Otan soǵysy kezinde habar-osharsyz ketken qatardaǵy jaýyngerler jáne serjanttardy esepke alý bóliminiń bastyǵy, maıor V. Gýsev qol qoıǵan, № 1480703 bolyp tirkelgen tilimdeı habarlamada Sabaev Ydyrystyń Kýrsk shaıqasy, al Sabaev Kúshtannyń Brest qorǵanysy kezinde habar-osharsyz ketkeni, habar bolsa qosymsha habarlanatyny aıtylǵan.
Brest qorǵany úshin shaıqas Belarýssııanyń bir shetindegi eleýsiz qalany tarıhı, qaharman qalaǵa aınaldyrdy. Tarıhshylar da, ádebıetshiler de, rejısserler de hali múshkil qala turǵyndarynyń sol sáttegi janqııarlyq erligin qaz qalpynda búgingi urpaqqa jetkizýge talpynyp keledi. Al Brest qamalynan 30 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Polshanyń shekarasynda ornalasqan Cheremha selosyndaǵyjaýyngerler 1941 jyly 22 maýsym kúni soǵysty birinshi bolyp qarsy alǵan. Olardy Brest qorǵanyna qalqan bolǵan top dese de bolady.
Hatynan bir derek tabam ba degen úmitpen sarǵaıǵan hatqa qaıta-qaıta úńilemin. «Shekaranyń túbindemiz. Ary qaraı Polsha bastalady. Jaǵdaı jaqsy, úsh mezgil tamaq beredi. Sodan soń kúnine 12 shaqyrymǵa deıin júgirtedi» deıdi hat betindegi derekter.
Joǵaryda aıtyp ótkendeı, Sabaı atamyz da, úlken ákem Nııat ta, óz ákem Aıtjanbaı da berige deıin aǵalaryn izdedi, úmiti úzilmedi. El-elge, jer-jerge suraý salyp, «Sabaev» degen tegi bar adamdarǵa habarlasyp, tabylǵandarynyń aǵalaryna qatysy bar-joǵyn anyqtap júrdi.
Nııat atamyzdyń «Sabaev» degen famılııasy tek musylmandarda emes, slavıan tektesterde kóp eken. Ásirese, orystarda. Olardyń qaısy birine baryp, esik qaǵasyń. Bizdi sol toqtatty» dep otyratynyn ákem jıi aıtatyn.
Ákem 1985 jyly Kúshtan atamyzdyń sońǵy hat jazǵan jeri – Brest qorǵanyna, Cheremha selosyna baryp qaıtty. Sol sapary jaıly kúndeliginde «Qala qurylysymen aınalysatyn mamandar ǵana emes, qalanyń turǵyndary da attap bassań, shuqyp qalǵan jerińnen adam súıegi shyǵatynyn, mundaı basynda belgisi joq, adam súıegi shashylyp ketken «zırat» Keńes Odaǵynyń soǵys júrip ótken eshbir jerindejoq ekenin aıtady.
Kompozıtor Shýmannyń «Azasy» Brest qorǵanynda 1971 jyldan qaraly elge joqtaý aıtqandaı kúńirene estiledi.