Ár istiń óz ólshemi bar

Ár adamǵa jylyna ortasha eseppen paıdalanatyn taǵamnyń rasıonaldyq normasy ár memlekette ózgeshe, degenmen Dúnıejúzi­lik densaýlyq saqtaý uıymynyń bekitken mólsheri bar. Bul azyqtyń on túrinen turady. Atap aıtqanda, nan 120,5 kg, et  70,1 kg, sút 359,9 kg, jumyrtqa  243 dana,  kartop 96,7 kg,  kókónis  140,3 kg , jemis-jıdek 80,3 kg, balyq 8,3 kg, qant 36,5 kg , ósimdik maıy 13,1  kg.  

Qazaqstannyń 2005 jylǵy 8 shildedegi Agroónerkásiptik keshendi jáne aýyl­dyq aýmaqtardy damytýdy memlekettik retteý týraly zańy boıynsha azyq-túlik qaýipsiz­digin qamtamasyz etýdiń ólshemderi men negizgi baǵyttary aıqyndalǵan bolatyn.  Sol kezde ártúrli áleýmettik toptar úshin azyq-túliktiń tómengi mólsheri belgilengen edi. Ár adamǵa et ónimderi 33,2 kg, sút 75 kg, nan ónimderi 108 kg dep belgilengen bolatyn. Biraq fızıologııalyq norma bekitilmedi. Ár oblysta azyq-túlik qaýipsizdigin saqtaýda esepteletin normada birizdilik bolmady. Oǵan bir mysal keltireıin, erterekte Almaty oblysynyń Qarasaı aýdanynda osy problemany zertteı otyryp, qaýipsizdikti saq­taýdy anyqtaý úshin paıdalanatyn normany suraǵanymda, qoldarynda joǵarydan túsken dırektıvany kórsetti. Onda et 48 kg, sút 360 kg sút, jumyrtqa 139 dana, nan 117 kg, kartop 100 kg, baqsha 110 kg, jemis-jıdek 32 kg delingen. Iаǵnı et BUU belgilegen normasynyń 68%, jumyrtqa 57%, kókónis 78%, jemis-jıdek 39% quraıtyn edi.  Kórip otyr­ǵanymyzdaı, belgilengen meje tómen, ol tómen bolǵan soń azyq-túlik qaýipsizdigin oryndaý jeńil. Bul «tájirıbe» barlyq oblysta jyldar boıy júrgizildi. Qaǵaz júzinde bári keremet, oǵan statıstıkalyq áserleýdi qos­qan kezde, kóptegen eldiń aldyna shyǵyp júr­dik. Al qorytyndysynda aýyl júdeý boldy.

Mine, osyndaı tómengi deńgeımen jumys istep, ózimizdi aldarqatýdy toqtatý úshin Elba­syna azyq-túlikpen ishki naryqty qamtamasyz etý týraly hat jazdym, eki  paraqqa 9 pýnkt­ten turatyn usynystarymdy syıǵyzdym. Tańerteń jazǵan hatym elektrondy poshtamen Prezıdentke jetip, sol kúni alty mınıstrge tapsyrma berildi. Hattyń birinshi pýnktinde «Elimizdegi aýyl sharýashylyǵynyń damýyn tikeleı taǵam óndirýmen baılanystyryp, ony baǵalaıtyn ólshem men talapty ózgertý kerek. Bul úshin adamnyń fızıologııalyq (rasıonaldyq) normasyn (standartyn) qaıta bekitý qajet» degenmin. Iаǵnı Eńbek mınıstrligi men Statıstıka agenttiginiń 2005 jyly bekitken negizgi tamaq ónimderiniń mınımaldyq normasynan basqa qujat kózime túspegen edi. Sol kezde bergen usynysymnyń oryndalýy – agrarlyq sala úshin jasaǵan naqty eńbegimniń biri boldy.

Biraq bekitilgen taǵamnyń fızıologııalyq normasy Qazaqstannyń ishki naryǵyn azyq-túlikpen qamtamasyz etýde osy kúnge deıin durys paıdalanylmaı júr. Mysaly, «Azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne ta­ýar ótkizý júıesin qurý» taqyryby boıynsha ótken Úkimettiń selektorlyq otyrysynda kórsetilgen 19 taǵam ónimderi Qazaqstanda óndiriletin barlyq ónimderge tolyq baǵa bermeıdi. О́ıtkeni jemis-jıdek pen balyq týraly esh derek bolmady. Nan ónimi toptamasynda onyń 12 túriniń tek 5 túrine, kókóniske kiretin 13 azyqtyń tek úsheýine, 7 et túrinen tek sıyr men taýyqqa, 8 sút ónimderinen tek jartysyna ǵana taldaý jasalǵan. Iаǵnı barlyq ónimderge tolyq taldaý qamtylmady, soǵan qaramastan eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin saqtaý Úkimettiń bas­ty jumysy ekeni aıtylyp jatty.

Osyndaı óz-ózimizdi aldarqatý sońǵy ýaqyttarǵa deıin jalǵasyp keledi. Bul kór­setkishter jaı sıfrlar emes, ol meje, mejege jetý talpynys beredi, talpynysty oryndaý – qazaqtyń dastarqany. 

Jalpy azyq-túlik qaýipsizdiginiń deńgeıin ár aýyl, aýdan, oblys, ortalyqtaǵy tıisti mınıstrlikter bilip otyrýy tıis. Ony esepteý qarapaıym arıfmetıka – azyqtyń barlyq túrin bekitilgen norma boıynsha aýdannyń halyq sanyna kóbeıtesiz de, ár taǵam túrinen óz terrıtorııańyzda óndiriletin ónim kólemimen salystyrasyz,  zańǵa sáıkes onyń kólemi kem degende 80% bolýy tıis, artyǵy kórshi aýdan, oblystarǵa jiberilip, Qazaqstannyń qajettiligi qamtamasyz etiledi, al odan artylǵany shetelderge eksporttalady. Sondyqtan barlyq aýdan men oblysta «Aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń óndirisi men tutyný balansyn» jasaýdy shuǵyl qolǵa alý qajet.