Búgin tańerteń Almatyda ótken vebınar jıynda sarapshylar alma jemisi men sút ónimderinen daıyndalǵan azyq-túlik taýarlary máselesin kóterdi.
Sarapshylardyń túsindirýinshe, osy eki segmentti ózge azyq-túlikterden bóle-jara talqylaýǵa salmaqty sebep bar eken. Ásirese alma jemisi týraly taqyryptyń orny bólek. Osyǵan deıin úkimettik deńgeıde ótken jıyndarda aldaǵy bes-alty jylda ımport alma jemisine degen táýeldilikten qutyla almaıtynymyzdy talaı ret aıtqan bolatyn. Jıyn barysynda belgili bolǵanyndaı, paıda bizdiń bizdiń jaqqa bet bura bastapty.
Almaty oblysynyń baǵbandar qaýymdastyǵynyń dırektory Arsen Rysdáýletov jýrnalıstermen kezdesken kezde qazaqstandyq baǵbandar óz salalaryn damytýmen aınalysyp jatqanyn, úkimetten qarjylyq kómekti sırek suraıtyn deńgeıge jetkenin aıtty. Alma óndirisi tek qana Almaty, Taldyqorǵanda ǵana emes, ońtústik aımaqtarda jaqsy damyp kele jatyr. Degenmen, baǵbandardyń qazirgi múmkindigi Qazaqstandy 100 paıyz óz ónimimizben qamtamasyz etýge shamasy kelmeıdi. Bul salany damytý úshin qosymsha sýbsıdııalar men ekinshi deńgeıli bankter arqyly jeńildetilgen nesıe berý arqyly qoldaý qajet. «Osy kóktemde, karantın kezinde, úkimet aýylsharýashylyq kompanııalaryna kóktemgi egis jumystary men aınalym kapıtalyn, sonyń ishinde baǵbandarǵa jyldyq 5% -ben jeńildetilgen nesıe berý týraly sheshim qabyldady», dedi ol.
A. Rysdáýletov 2019 jyly ishki naryqtaǵy almanyń 70 paıyzyn otandyq baǵbandar qamtamasyz etkenin, al qalǵan 30 paıyzy Polsha, Moldova, Irannan jetkizilgenin, sońǵy jyldary jyldyń tórt mezgilinde de elimizde ósken alma jemisiniń barlyq túrlerine suranys basym ekeni baıqala bastaǵanyn da aıtyp ótti. Qys aýa, kóktem týa ımporttan kelgen almaǵa degen suranys kúrt artady. Jyldyń osy mezgiline deıin syryn bildirmeı saqtalǵan qazaqtyń almasy sáýir týra syrtqy formasyn buzyp, taýarlyq sıpatyn joǵaltyp alady eken. Qazir qazaqstandyq baǵbandar almany saqtaý merzimin uzartý úshin jumys istep jatyr.
1990-2000 jyldardyń basynda alma baqtary joıylyp ketkenin, 2010 jyldardyń basynan bastap memleket bul salaǵa shyndap kóńil bóle bastaǵany belgili. 2010 jyldan beri kezeńderde egilgen alma kóshetteri endi babyna kelip, jemis bere bastaǵanyn tilge tıek etip ótken Arsen Rysdáýletov aldaǵy birer jylda ónimdiligi artatynyna senimdi ekenin jasyrmady.
Otandyq almanyń syrtqy naryqtaǵy baǵasy, Reseıdiń ózinde, ishki naryqqa qaraǵanda joǵary ekenin sarapshylar osyǵan deıin talaı ret aıtqan. Sondyqtan ońtústiktegi baǵbandar ónimderin Reseıdiń ońtústik aımaǵyna eksporttaıdy. Biraq kórshi eldegi bólshek saýda jelileriniń alma sapasyna degen talaby joǵary. О́z-ózine sengen jáne aınalymda qarjysy bar baǵbandar ǵana Reseıge ımportaıdy. Ishki naryqty óz almamyzben tolyqtaı ózin-ózi qamtamasyz etý júıesine kóshý úshin fermerler almanyń sapasyn jaqsartýǵa, baý-baqsha alqabyn keńeıtýge jáne tabysty tehnologııany engizýge múddeli bolýy kerek. «Úkimet ınfraqurylymdy jetildirip, alma óndirýshilerge sýbsıdııalar tizimin keńeıtse degen tilek bar. Dollardyń qymbattaýy men men ulttyq valıýtanyń devalvasııasyna baılanysty fermerler qıyndyqtarǵa tap bolýda, óıtkeni biz kóptegen taýarlardy basqa elderden satyp alamyz. Bul bizdiń ónimderimizdiń baǵasyna áser etedi» dedi Arsen Rysdáýletov.
Qazaqstandaǵy baǵbandyqty damytýdaǵy negizgi problemalar - ınfraqurylym men kadrlar. Sol sebepti baǵbandar qaýymdastyǵy sońǵy birer jylda 12 kishirigim sharýa qojalyqtarymen tolyqqan. «Dutch Fruit Solutions Kazakhstan» (DFSK) halyqaralyq jobasyna qatysyp, Nıderlandyda 14 kompanııamen tájirıbe almasý týraly kelisimge qol qoıǵan. Sarapshylar Qazaqstanda sút untaǵyn daıyndaýda kedergiler kóp ekenin osyǵan deıin talaı ret aıtqan. «Sút ónimderi jetkilikti bolýy úshin sút untaǵy qor Ony aldyn ala jetkilikti mólsherde daıyndaý úshin shıki sút mol bolýy kerek» degen .
«Danon Berkýt» JShS korporatıvtik qatynastar jónindegi dırektory Dinmýhamed Aısaýytovtyń túsindirýinshe, damyǵan agroónerkásiptik sektory bar elderde, mysaly, Belarýssııada, Jańa Zelandııada, kóktemde jáne jazda - azyq-túlik jetkizilimi edáýir keńeıetin kezde artyq sút qoryn jınap, saqtap qoıýǵa múmkindik mol.
«Osy kezeńde olar súttiń quramyndaǵy suıyq fraksııany alyp tastap, arnaıy tehnologııany qoldana otyryp «keptirip, saqtap qoıady. Qazaqstanda bizde jaǵdaı basqasha, sút ónimderin óndirýshilerdiń bári birdeı sapaly shıki sútke ıe bola bermeıdi. Sondyqtan, biz ózimizdiń sút untaǵymyzdy qashan óndiretinimizdi bilmeımin. Az mólsherde keptirip, paıdalanyp júrgender bar. Biraq ony óndiris dep aıtýǵa kelmeıdi. Bul júıe memlekettik deńgeıde, sońǵy tehnologııamen jabdyqtalǵan sehtarda júzege asyp, kerek kzede jan-jaqqa taratylyp otyrý kerek. Biz sol kezde ǵana ımport sút ónimderine degen táýeldilik deńgeıin tómendete alamyz» dedi Dinmuhamed Aısaýytov.
Qazir ishki naryqtaǵy sút ónimderine qatysty kózqaras júıelenbegen. «El ishinde sút pe, álde sút dámi bar sýsyn ba? degen kúdik basym.
Osy rette Dinmuhamed Aısaýytov dúkender sórelerindegi sút ónimderiniń bárinen birdeı kúdiktenýge sebep joǵyn aıtyp ótti. «Súttiń organoleptıkalyq jáne mıkrobıologııalyq kórsetkishteri ár túrli bolady. Qysta tamaqtandyrylatyn súttiń quramynda kóktemde nemese jazda sıyr beretin sútke qaraǵanda maıdyń mólsheri az, ol aqýyz az. Sonymen qysta ıogýrt dámsiz bolmaýy úshin oǵan sút untaǵynyń belgili bir paıyzy qosylady. Bul aqýyzdyń qajetti paıyzyn alýǵa múmkindik beredi» deıdi Dinmuhamed Aısaýytov.