Seralın fenomeni

Muhamedjan osynda 1880-1887 jyldary medresede oqyp, buny bitirgen soń Qostanaıdaǵy Arystan degen baıdyń orys-qazaq mektebinde oqıtyn balalaryna kútýshi bolyp ornalasady. Qoly bos kezde osy mektepke tyńdaýshy retinde sabaqqa qatysyp, sońynan oqýǵa túsedi. 1891 jyly atalǵan mektepti «óte jaq­sy» degen baǵamen támam­daıdy.

Muhamedjannyń armany asqaq, kóńil kókjıegi keń edi. Bi­lim alýdy odan ári jalǵastyrý maq­satymen Orynbordaǵy muǵa­limder daıarlaıtyn ýchılıshege túspek bolady. Synaqtan ótse de oqýǵa qarajaty bolmaı, jaǵdaıy kótermeı, lajsyz aýylǵa oralady. Birneshe jyl el ishinde muǵalim bolyp, shákirtterine qazaq, orys tilinde sabaq beredi. Ustazdyq ete júrip, Troısk qala­syndaǵy kitaphanaǵa baryp, orys klassıkasynyń barlyq kitaptaryn oqyp shyǵady, ult­tyq halyq ádebıetine zertteý júr­gizip, óleń jazýǵa kirisedi. Qajymaı, talmaı izdenýdiń arqasynda qazaq tilimen qatar tatar, parsy, orys tilderin erkin meńgeredi. Munyń bárin biz nege táptishtep, baıandap jatyr degen suraq ta týyndaýy múmkin. О́kinishke qaraı búgingi jastarymyzdyń birqatary, tipti keıbir úlkenderimizdiń ózi Seralınniń kim ekeninen beıhabar. Qarańǵy qazaq kóginde juldyzdaı jarqyrap kóringen, eliniń mesheýligin kórip, júregi aýyryp, halqynyń kózin bas­pasózben ashýǵa tyrysqan Mu­ha­medjan Seralınniń esi­min eshqashan jadymyzdan shy­ǵarmaýymyz kerek.

Muhamedjan uzaq jyldar boıy alǵan baǵytynan taı­maı, órkókirek, menmen atqaminer­lerdiń betin beri qaratyp, patsha ókimetiniń susty, aıbarly sheneýnikterine mán-jaıdy túsindirip, báriniń pikirin ózger­tip, bir arnaǵa toǵystyra bildi. Jumsaǵan jigeri, qarymdy qaı­raty tekke ketpedi. 1911 jy­ly qańtar aıynda sarǵaıa, taǵat­syz­dana kútken «Aıqap» jýr­nalynyń alǵashqy sany shyqty. Zertteýlerge kóz júgirtsek, alǵa­shynda jýrnal el ishinen qaryzǵa jınalǵan aqsha esebinen jaryq kóripti. Sálden soń basy­lymǵa qolushyn berýshiler qatary ós­ken. Bastapqy jyly aıyna bir ret, keıin eki ret shyǵa bastaıdy. Jýrnal dúnıege kelgen kezden bas­tap, bes jylda barlyǵy 89 sany oqyrmandar qolyna tıgen.

Qazaq halqy saıası-ekonomı­ka­lyq jaǵynan nelikten artta qaldy degende, demokrat-aǵar­týshylar onyń basty sebebin halyqtyń ǵasyrlar boıy kósh­pelilikpen ómir ótkizip kele jat­qanynan kórdi. Shoqan da, Ybyraı da osy máselelerge nazaryn aýdarǵan. О́mirdiń osylaı syzylǵanyn olar bilgen. Biraq arnaıy ókimet aldyna másele etip olar qoımaǵan. Ony alǵash júzege asyrǵan, ıaǵnı baspasóz ashyp, osy arqyly sóz etken Seralın, onyń «Aıqap» jýrnaly boldy.

«Men tereń oıshyl bolmasam da, oıyma kelgen birneshe pikirimdi kópshilik aldyna salǵym keledi. Mal sharýashylyǵy men egin kásibin biriktirip, jarym kóshpeli, jarym otyryqshy bolyp, kún kóretin zamanymyz ótti. Endi qaıtip kelmeıdi. Ol zamandy saǵynbasaq, hám qýmasaq kerek. Munan bylaı kún kórýimiz úshin eń aldymen qala bolyp otyrýymyz tıis. Qala jurtynyń isteıtin kásibin isteý kerek» dep jazdy Seralın 1911 jyly «Aıqaptyń» 6-sanynda.

«Aıqap» jýrnalynyń ózi sol kezdegi qazaq qoǵamy úshin erekshe qubylys bolǵanyn aıta ketýimiz jón. Qazaqtyń áleýmettik teń­sizdik máselesi Abaıdyń da kó­kiregin qars aıyrǵan. Al oǵan deıingi, odan keıingi tulǵalardyń da qaıǵy-muńy bolǵan. Biraq olardyń qaı-qaısysy da ómirdiń jaratyly­syna ishteri qara qa­zandaı qaı­nap, narazy bolyp ótkenimen, óz qasiretine ózi bógip, jan dú­nıesi jaraly qalpynda ketken. Jal­ǵyz qazdyń úni shyq­paspen ótken. Baıtaq dalaǵa da­ýy­stary jet­pegen. Shyń basynan shyǵyp aı­qaı salsa da, aıqaıy aıaǵynyń astyna ǵana estilgen. Alysqa, baı­taq qazaqqa únin qaıtip es­tirte alaryn bilmegen. Osynyń qaılasyn, amalyn jańa ıntellıgensııa tapty. Halyqtyń úni, tili, qulaǵy bolarlyq ortaq baspasóz shyǵarý arqyly aıtar oıyn, maqsatyn búkil sary dalaǵa asy­rýǵa bolatynyn ozyq ónegeli orystan úırendi. Mine, osynaý únniń tiregi «Aıqap» boldy. Onyń shyǵarýshysy da, redaktory da Seralın boldy. Orystyń ozyq oıly ıntellıgensııasymen pikirles, istes, úzeńgiles bola júrip, Seralın olardan osynaý uly ónerdi de jete ıgerip ketti. Onyń orys baspasózi tájirıbesine asa zer salyp, kóńiline qondyrǵan Seralınniń oı, qabyldaý, taratý júıesi qalyptasqan, saraptap, taldaý, jınaqtaý, kemshilik pen jetis­tikti qoryta bilý, al­daǵyny boljamdaý, oqıǵany aldyn ala kóre bilý qabileti bir redaktordyń basy­na syıyp jatty. Ol osy jýrnaldy jasaýshylardy, tilshi, jýr­nalısterin, habarshylaryn taba bildi, tóńiregine toptastyra bildi.

Ol óz jýrnalyn áýel bastan júıeli jolǵa qoıyp, kezdeısoq oı-pikirlerden saqtap, tek el múddesin qorǵaıtyn, onyń eń­sesin kóteretin, ulttyq sezimin jo­ǵaltpaýyna áser etetin, na­dan­dyqtan saqtandyratyn, tarıhı jadyn umyttyrmaıtyn, tir­likke, birlikke shaqyratyn, oıy bútin, sapaly basylym ete bildi. «Aıqaptyń» sózine jurtshylyq qu­laq asty, sendi, iltıpatqa aldy. Jýr­naldy halyq izdep, kútip otyratyn boldy. Birinen-biri alyp oqydy.

«Aıqap» jýrnalynda el­di kóshpeli ómirden aryltyp, otyryqshyldyqqa beıimdeý, eginshilikpen aınalysý, jer­di tıimdi paıdalaný, áıel teń­digi, oqý, bilim alý, aǵartý jumys­taryn júrgizý máseleleri kó­terildi. Basylym betinde mem­lekettik dýmaǵa saılaýlar jaıly materıaldar jaryq kórdi. Mysaly, atalǵan jýrnaldyń 1912 jyldyń úshinshi sanynda «Iýbıleı» týraly degen ma­qalada Romanov áýletiniń patshalyq qurǵanyna 300 jyl tolýyna baılanysty merekelik sharalarǵa qatysatyn qazaq ókilderine Qazaq elinen Dýmaǵa depýtat saılaý, qazaq jerine endi shetten kóshpendiler keltirýdi toqtatý, orys ornalasqannan qalǵan jerdi qazaq paıdasyna berý, mal sharýashylyǵyn jańasha órkendetýge orys­pen qatar qazaqqa da ýchaske bo­lýy, qazynadan satylatyn jerlerdi oryspen qatar qazaqtyń da satyp alýyna ruqsat etý, din týraly, mektep, medrese ashý týraly, halyq sotyn ózgertý týraly suranym jasaý tóńireginde tapsyrmalar be­redi. Patsha ókimetiniń qatal senzýrasy jumys istep turǵan kezeńde Muhamedjan Seralınniń qaımyqpaı, osylaı talap qoıýy erlik is dep aıtýǵa bolady.

Bizdiń qazaqtyń artta qa­lýyna feodaldyq qoǵam, ulttyq oqshaýlaný, kóship-qoný, irgeles elderdiń jaqsy jaqtaryn almaı, úlgili isterin elemeý áser etti. Aldyńǵy qatarǵa qosylý úshin ozyq memleketter sııaqty zaýyt, fabrıkalar salý, óndiristi órge bastyrý qajet. Jýrnalda osyndaı oılar aıtylyp, ke­leli máseleler sóz bolady. Sol ke­zeńmen salystyrǵanda bul jurt­shylyqqa oı salatyn, ult múddesin kózdeıtin saıası-áleýmettik máseleler edi.

Seralın qazaqtyń tuńǵysh aǵar­týshy-pedagogy Ybyraı Al­­tynsarınniń aǵartýshylyq-demokratııalyq ıdeıalaryn qol­daı otyryp, halqynyń muńyn muńdap, joǵyn joqtap, qasiretin júreginen ótkizdi. Eldiń ıyǵyna túsken turmys taýqymetin je­ńildetip, qaıtsem jurtyma paı­dam tıedi degen nıetpen aıanbaı eńbek etti. Shybyn janyn shúberekke túıip, «Aıqap» betterinde sorlaǵan, ezilgen ul­tynyń saýatyn ashyp, óner, bilimge jeteleý úshin ótkir, batyl materıaldar jarııalap, pat­sha ókimetine sózin jetkizýge ty­rysty. Muhamedjan osylaı­sha baspasóz arqyly eline qalt­qysyz qyzmet etti. Ol jýrnal betterinde 40-qa tarta maqala jazdy.

Ol baspasózdiń úgit-nası­hat­shy ǵana emes, sonymen bir­ge uıymdastyrýshylyq, jumyldy­rýshylyq rólin jaqsy túsindi jáne tıimdi paıdalana bildi. Seralın fenomeni degenimiz osy. Ol qazaqtan shyqqan tuń­ǵysh kásibı jýrnalıst boldy. Jańadan redaktorlyq mektep qalyptastyrdy.

Troısk sol jyldary Ba­tys pen Shyǵystyń saýda­ jol­darynda turǵan, dinı, aǵar­tý oryndary, qolóner ýchı­lı­shesi, orys shirkeýleri, mu­sylman meshitteri bar dinı, má­denı ortalyq edi. «Ýazıfa» medresesinde, uldar, qyzdar gım­nazııalarynda qazaqtyń balalary oqıtyn. Muhamedjan «Aıqap» jýrnalyn shyǵarýmen qatar solardyń arasynda qazaq halqynyń tarıhy, búgingi jaı-kúıi, keleshegi jaıly leksııalar oqyp, áńgimeler ótkizetin. Búgingi órimdeı óskinniń ózi ańsaǵan uly murattaryn alǵa aparatyn erteńgi qanat jaıar órkeni ekenin bile otyryp, olarǵa durys jol kórsetip, aqyl-keńesterin aıtyp, jón siltedi.

«Aıqap» jýrnalynda maz­mundy, ózekti maqalalar jarııa­landy. Ár sanynda eldik múd­deni kózdeıtin, qazaqty saýatty, bilimdi, mádenıetti etý úshin ne isteý kerek deı kelip, jaman ádetterden arylyp, izgi qa­sıet­­terdi sińirý, beıqamdyqty, en­jarlyqty, jalqaýlyqty, boı­kúıezdikti tastap, oqýǵa, eń­bek etýge, izdenip, jańa kásipterdi ıge­rýge shaqyrady.

«Aıqap» jýrnaly baıtaq saha­raǵa keńinen tarady. Jurtshylyq onyń árbir sanyn saǵyna, asyǵa tosatyn. Sebebi basylym bet­te­rinde kóp­shilik kókeıinen shy­ǵatyn túrli sıpattaǵy materıaldar jaryq kóretin. Ár materıaldyń taqyryby oılas­tyrylyp qoıy­latyn, bárinde qazaqtyń móp-móldir sýdaı tu­nyq, taza sózderi qolda­ny­la­tyn. Muhamedjan osylaısha halqymyzdy qazaqsha oılap, qazaqsha jazýǵa, qazaq tilin qadirlep, súıýge úıretti. Jýrnalǵa Semeıden, Aqtóbeden, Shymkentten, Qarqaralydan, Zaısannan, Torǵaı, Qostanaıdan, Astrahan gýbernııasynan, Bókeı ordasynan, Tarazdan, bir sheti Máskeý, Sankt-Peterbýrgten hattar tolassyz kelip turǵan. Jer-jerdegi tilshiler eldiń jaı-kúıin bildiretin habarlar joldaǵan. Seralın birde-bir hatty eleýsiz qaldyrmaı, uqyptylyqpen qa­rap, sergektik tanytqan. Sóıtip ol jýrnalda sol kezdegi qazaq da­lasynyń tynys-tirshiligin beıneleıtin keń aýqymdy, tutas panoramasyn dúnıege ákeldi, HH ǵasyr basyndaǵy ezgide bol­ǵan, azattyqty kóksegen hal­qy­myzdyń aýyr halin, áıel teń­sizdigin jáne asyl armandaryn kórsetetin jylnamasyn jazdy. Demek «Aıqap» qarańǵy túnde aq sútteı, jańa týǵan ja­ryq aıdaı kórindi, joǵaryda aıtqanymyzdaı qoǵamnyń ómi­rinde erekshe qubylys boldy.

Arnaıy, ne joǵary tıisti bi­limi bolmasa da Seralın na­ǵyz kásibı jýrnalıst ekenin isi­men dáleldedi, jańa jýrnalıst mamandyǵyn ıgerip, ómirge ákeldi. Qazaq buratana, saýatsyz, artta qalǵan halyq degen ımperııalyq teris uǵymdy joqqa shyǵardy, sol jalǵan túsiniktiń kúlin kókke ushyrdy. О́zgelerge qazaq ta ónerli, aqyl­dy, ozyq oıly jurt ekenin, jýrnal shyǵarý da onyń qolynan keletinin aıqyn kórsetti. Ol basylym tóńiregine talapty, talantty adamdardy toptas­tyr­dy. Jaýapty hatshy bolyp ómirden jastaı, erte ketken aqyn Sultanmahmut Toraıǵyrov, til­shi, avtor, qyzmetker bolyp Jıhansha Seıdalın, Beıimbet Maılın, Sábıt Dónentaev, Sáken Seıfýllın, Spandııar Kóbeev jáne basqalary eńbek etken.

«Aıqap» jýrnaly jabylǵan soń Muhamedjan Seralın Troıs­kide oryssha shyǵatyn «Step» gazetinde biraz ýaqyt eńbek etedi. 1919-1920 jyldary Orynbordaǵy «Ushqyn» (keıin «Eńbekshi qazaq») gazetinde qyzmet etedi, shyǵarýshylar alqasynyń múshesi bolady. 1921 jyly Qostanaıǵa oralyp, Shubar bolystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, sodan soń Qostanaı gýbernııalyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary, «Aýyl» (qazirgi oblystyq «Qostanaı tańy») gazetiniń redaktory bolady. 1922 jyly Ke­ńesterdiń búkilqazaqstandyq sezine, 1924 jyly qańtarda Keńes­terdiń Búkilreseılik se­zine delegat bolyp qatysady. Más­keýge barǵan saparynda Le­nın­di jerleýge qatysady.

Qostanaı oblystyq arhıvinen Muhamedjan Seralınniń ómiri men qyzmetine baılanysty ke­zinde jańa derekter tabylǵan edi. Muny izdep tabýǵa sol jerde jumys istegen kózi ashyq, kókiregi oıaý azamat Qalqaman Jaqyp ja­nashyrlyq tanytyp, dáneker bol­ǵanyn erekshe atap ótkenimiz jón. Sol derekter Muhańnyń Qostanaı gýbernııalyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary jáne onyń tóralqa múshesi, gýbernııalyq jer bas­qarmasynyń meńgerýshisi, gýbe­r­nııalyq sot tóraǵasynyń orynbasary bolǵanyn, keıin partııalyq jumysqa aýysqanyn rastaıdy. Sondaı-aq «Aýyl» gazetin shyǵarýdyń smetasy bar. Osynyń bárin egjeı-tegjeıli zertteý qajet.

1926-1928 jyldary Seralın sal aýrýyna ushyrap, óz aýylynda bolady. Osy kezde Aqsor degen jerde sáýletti selo ornattyryp, onda mektep, klýb, monsha saldyrady. Sý qoımasyn jasatyp, aǵash, jemis ektiredi. Sóıtip jańa aýyl mádenıetiniń úlgisin kórsetýge tyrysady. Onyń sol kezdegi eldegi tirli­giniń já­di­gerleriniń áli kúnge deıin orny bar. 1928 jyly qaı­tadan Qostanaıǵa kelgeninde densaýlyǵy burynǵydan da nasharlap ketip, tósek tartyp jatyp qalady. Osy aýrý ony jer qoınyna alyp tynady. Ol 1929 jyly mamyr aıynda qaıtys bolǵan.

Muhamedjan sonymen bir­ge aqyn, jazýshy, aýdarmashy, qoǵam qaıratkeri boldy. 1903 jyly Orynborda basylyp shyqqan «Gúlkashıma» poema­syna áıel teńsizdigi jóninde másele arqaý bolǵan, al 1907 jyly Troıskide jaryq kórgen «Topjarǵan» poemasy tarıhı shy­ǵarmalar qataryna qosylady. Atalǵan poemada HIH-ǵasyrdyń 30-40 jyldaryndaǵy eldiń tirshiligi, Kenesary, Naýryzbaı bastaǵan qozǵalys sýretteledi. Ol Fırdoýsıdiń «Shahnama» dastanynyń «Rústem-Zorab» bó­limin, A.Sorokınniń «Jýsan» povesin qazaq tiline aýdarǵan.

 Muhamedjannyń ákesi Seráli Erýáliuly da ataqty aıtys aqyny bolǵan, zamanynda qazaqtyń beldi aqyndary Orynbaımen, Ul­bıkemen aıtysqan. Onyń shy­ǵarmalary «Aıtys», «Qazaq halyq ádebıeti», «Bes ǵasyr jyrlaıdy» jınaqtaryna engen. Ákesinen ónegeli tálim-tárbıe alǵan ulynyń da jaqsy adam bolyp ósýi bir qaraǵanda zańdy sekildi.

Men 1999-2004 jyldary ob­lystyq «Qostanaı tańy» gaze­tiniń bas redaktory qyzmetin atqardym. Sol jyldary redaksııa ǵımaratynyń qabyrǵasyna gazettiń tuńǵysh redaktory Mu­ha­medjan Seralınge arnalǵan es­kertkish taqta ornatyldy, úl­ken portreti salynyp, redaksııa ishine qoıyldy. Qarabalyq aýda­nynyń О́rnek aýylyndaǵy beıiti jónge keltirildi, birneshe jyl qatarynan qazaqtyń birinshi kásibı jýrnalısin eske alý maq­satynda oblystyq jelaıaqtar jarysy uıymdastyryldy. 2003 jyldyń 21 aqpanynda týǵanyna 130 jyl tolýyna oraı eske alý keshi ótkizilip, as berildi. Qos­tanaı qalasyndaǵy Seralın kó­she­sindegi eskertkish taqta ja­ńar­tylyp, joly jóndeldi. Muny men maqtanyp aıtyp otyrǵanym joq, az da bolsa Muhamedjan ata­myzdyń eńbegin qasterlep, rýhyna taǵzym jasaýǵa qosqan úlesim dep bilemin. Alda atqaratyn is­ter jeterlik. Eń bastysy ózi tý­ǵan Qostanaı oblysynyń or­taly­ǵynda, el astanasy – Nur-Sul­tan qalasynda Seralınge eskertkish ornatylsa dep armandaımyn.

Biz isteıtin ne qaldy deý­ge bolmaıdy. Atalarymyz bá­rin de tyndyryp ketti desek, ómir osymen toqtap qalmas pa edi. Ár zamannyń óz mindeti, sheshil­megen máseleleri bar emes pe? Biz­diń de aldymyzda bitpegen, qol­ǵa alynbaǵan, kezek kútip tur­ǵan aýqymdy ister jetkilikti ekenin «Aıqapqa» qarap baǵalaı alsaq, káni! Osynaý ótpeli kezeń­degi biz atqarar ister qan­shama. Basyn ustasań, aıaǵy ustat­paı­dy, aıaǵynan ustasań, basy ustat­paıdy. Osy arada Muhań-Muha­medjan Seralındeı adamdar, olardyń kúsh-qaıraty kerek. Bir Muhamedjannyń tyndyrǵanyn qazir myń jýrnalıst tyndyra almaıdy.

Búkil sanaly ǵumyryn hal­qynyń kózin ashyp, saýatty qy­lýǵa, elin qala, aýyl salyp, otyryqshy etýge, kórshiles ozyq elder qataryna qosýǵa baspasóz arqyly yqpal jasaýǵa arnaǵan, jurtynyń mesheý tirlikten qutylyp, baqytty ómir súrýin ańsaǵan, azattyqty armandaǵan Muhamedjan Seralınniń ulty­myzǵa sińirgen eńbegi orasan zor. Alǵash ret «Aıqap» jýrnalyn ashqan, oblystyq «Qostanaı tańy» gazetiniń birinshi redaktory bolǵan, búginde qurylǵanyna 100 jyl tolyp otyrǵan «Egemen Qasaqstan» gazetiniń bastaýynda turyp, osynda qyzmet etken Seralın esimi tarıhymyzda altyn áriptermen jazylady. Qazaqtyń tuńǵysh kási­bı jýrnalısi sonaý ótken ǵasyr­dyń basynda el kóginde jarqyraǵan kúndeı sáý­lesin shashyp, adamdardyń sa­na­syn oıatyp, rýhyn kóterdi, bas­pasóz arqyly eldi jalyndy sózimen jigerlendirip, alǵa, jar­qyn bolashaqqa jeteledi. Seralın fenomeni mine, naq osynda.

Esengeldi SÚIINOV,

jazýshy, Aqparat salasynyń úzdigi

Nur-Sultan