Qarjylyq saýatty qalaı arttyramyz?

Úkimet pen Ulttyq bank osy joly tujyrymdamany da­ıyndaýǵa úlken daıyn­dyq­pen kelgeni baıqalady. Qabyl­dan­ǵan­ǵa deıin táýel­siz sarapshylar keńesiniń talqylaýynan ótti, pysyqtaldy, syrt kóz­diń pikiri de eskerildi. Sóıtip, mem­le­ket­tiń qarjy naryǵynyń damýy halyqtyń qarjylyq saýa­tyna táýeldi bolyp turǵany bul joly da memlekettik deń­geı­de moıyndaldy.

Jańa tujyrymdama boıyn­sha kez kelgen qarjy uıym­da­rymen mámilede eń aldymen qarjylyq saýattylyqqa ba­symdyq berilmek. Sebebi halyq quqyn bilmese, ony aldap-arbaýdyń mıllıon túrli tási­li bar ekeni sezilip qaldy. Bul baǵytty sarapshylar bank pen salymshynyń baılanysyn, tipti nesıe alý men qaıtarý má­denıetin júıelendiredi dep úmit­tenip otyr. Halyq pen bank arasyndaǵy toń bolyp qa­typ qalǵan senimsizdik sındromyn da jańa tujyrymdama jibitedi degen úmit bar. Bas­qa­sha aıtqanda qoǵamnyń qar­jylyq saýattylyǵynyń deń­geıi kóterilse, memleket ekin­shi deńgeıli bankterdiń betin ha­lyqqa qarap burýǵa bekinip otyr.

Búginde qarapaıym halyq­tyń qarjylyq saýaty kemshin. Bul faktor kúnkóristen artyl­ǵan qarjysy qor jınaýǵa múm­kin­­dik beretin árbir úshinshi otan­dasymyzǵa aqshasyn san­dyq­ta saqtaýǵa májbúrledi. Bas­­qasha aıtqanda, jıǵan-ter­ge­nim qunsyzdanyp ketedi de­gen qorqynysh halyqtyń sana­sy­­nan áli seıile qoıǵan joq.

Halyqtyń qarjylyq saýaty syn tezine túsip turǵanyn Ult­tyq bank te, qarjy uı­ym­­­dary da osyǵan deıin talaı ret eskertken. Oǵan «pı­ra­­mıdalardyń» kóptiginen qarjy naryǵynyń beli qaıy­syp turǵany sebep bolǵan. Aldanǵan salymshylardy qut­qaryp alýǵa memlekettiń quzy­re­ti jetpeıtinin, qolynan ke­le­­ri olardy jaýyp, sottap, el­den alastatýmen shekte­le­te­tinin túsinetin kez jetti. Ishki naryqta júrgen alaıaq uıym­dar­dyń túbin tekserseń, batys elderinen shyǵatyny belgili. Qylmysy dáleldense de, olar óz eliniń zańymen sottalady.

30-40 paıyzdyq ósim «qaqpanda» ǵana bolady

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń óki­li A.Terentev «pıramıdalar» jaýapkershiligi shekteýli koope­ra­tıvtik uıym retinde ártúrli kommersııalyq jáne ınves­tısııalyq jobalarymen eldiń aldyna shyǵatynyn, olar 1990-2000 jyldardaǵy qarjy pıramıdasymen salys­tyr­ǵanda zamanǵa beıimdelip alǵanyn aıtady. «Salym tú­rin­­de qarajat tartý nemese qarjy quraldaryna ınves­­tısııalar salý – ekinshi deń­geı­degi bankter, ulttyq posh­ta operatory jáne baǵaly qa­ǵazdar naryǵynyń kásibı qa­ty­­sýshylary júzege asyratyn lısenzııalanǵan qyz­met­ke jatady. Agenttik lısen­zııa­lan­ǵan uıymdar týraly aq­pa­rat agent­­tiktiń ınternet-re­sýr­syn­­da bar», deıdi ol.

Qazir jaǵdaı ózgergenimen, banktegi kez kelgen salymdy memleket kepildendiretin qor bar ekenin, onyń ózge elderde osy baǵytta jumys isteıtin uıymdarmen ıntegrasııalanyp jumys isteıtininen báriniń birdeı habary bar dep taǵy da aıta almaımyz. Taratyp aıtsaq, Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qory – Depozıtterdi saqtandyrý júıe­leri halyqaralyq qaýym­das­tyǵynyń (IADI) múshesi. Álemdik tájirıbelerge negiz­delgen ádisteme men nus­qaý­lyq­tardy ázirleý, ilgeri­le­tý jáne halyqaralyq kási­bı qoǵamdastyq aıasynda ynty­maq­tastyqty damytý arqyly júzege asyrylady. Búginde qaýymdastyq 110 uıymdy bi­ri­kt­iredi. Sonyń ishinde AQSh, Ulybrıtanııa, Eýropa, Azııa-Tynyq muhıt jáne Latyn Amerıkasy elderiniń depo­zıt­terdi saqtandyrý uıym­dary, ortalyq bankteri jáne ha­lyqaralyq deńgeıdegi qarjy uıym­dary bar.

Qarjy sektoryndaǵy 1990 jyldar men qazirgi jaǵdaıdyń arasy jer men kókteı. 2000 jyldardyń bas kezinde keıbir bankter jabylyp qalǵanda salymshylardyń qarjysy memleket kepilendendiretin qor arqyly qaıtaryldy. Búgin­de ishki naryqtaǵy bank­ter­diń bári sol qorǵa múshe. Eger ­bank bankrot bolsa, sa­lym­­shylardyń qarjysyn qaı­tarý úshin Qazaqstannyń de­pozıtterge kepildik berý qo­ryn­da jınaqtaý negizinde arnaıy rezerv qurylǵan. Bul de­po­zıtterge kepildik berý júıe­sine qatysýshy bankterdiń úsh aı saıynǵy jarnalary ese­binen tolyǵyp otyrady. Qor ókilderi qajet jaǵdaıda ke­pildik berilgen ótemdi tó­leý úshin Qordyń menshikti qara­ja­ty da paıdalanylýy múmkin ekenin aıtady.

Bári qol qoıýdan bastalady

«2019 jyldyń sońyna qa­raı QDKBQ arnaıy rezervinde 495 mlrd teńge, al Qordyń menshikti kapıtalyn eskere otyryp 604 mlrd teńge jınaqtalǵan. Bul soma turǵyndarǵa tıesili depozıtteriniń shamamen 7 pa­­ıyzyn óteıdi» deıdi qor ókilderi osy máselege túsinik bergende. Halyqaralyq standarttarǵa sáıkes depozıtterdi qorǵaý júıesiniń rezervteri búkil qarjy júıesiniń depozıttik bazasyn óteýge emes, kútiletin zalaldardyń deńgeıine sáıkes bolýy kerektigin umytpaǵan jón.

Tólemderdi qamtamasyz etý úshin Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qorynda jı­naq­taý negizinde arnaıy rezer­v qurylǵan. Ol depozıtterge kepildik berý júıesine qaty­sýshy-bankterdiń úsh aı saıynǵy jarnalary ese­bi­nen tolyǵyp otyrady. Odan basqa, qajet jaǵdaıda kepildik berilgen ótemdi tóleý úshin Qordyń menshikti qarajaty da paıdalanylýy múmkin. Qor­dyń menshikti qarajaty saqtalýy barynsha joǵary, al qunsyzdaný táýekeli eń tómen qaǵıda bo­ıynsha ınvestısııalanady. 2019 jyldyń sońyna qaraı QDKBQ arnaıy rezervinde 495 mlrd teńge, al qordyń menshikti kapı­talyn qosqanda – 604 mlrd teńge jınaqtalǵan. Halyq­ara­lyq standarttarǵa sáı­kes depozıtterdi qorǵaý júıe­si­niń rezervteri búkil qarjy júıe­siniń depozıttik bazasyn óteýge emes, kútiletin zalal­dar­dyń deńgeıine sáıkes bolýy kerektigin umytpaǵan jón.

Sarapshylar qarjylyq sa­ýat­­­­­tylyqqa eń aldymen ha­­­­lyq­tyń múddeli bolýy kerek­tigin aıtady. Kúni ke­she­­ge deıin qarjy saýatyn ashatyn baǵdarlamalar men gazet-jýrnaldarda, basqa da basy­lymdardaǵy aqpa­rat­tar qarapaıym halyq úshin jet­ki­liksiz degen sebep­ter aıtylyp keldi. Bul faktor aldanyp qalǵan nemese nesıe alatyn kezde kelisimsharttardy oqymaı, barlyq sharttaryna kóz jumyp qol qoıa salatyn salymshylardy aqtap almaıdy. Qazirgideı aqparatty teh­nolo­gııanyń zamanynda ózi­ńe qajetti aqparatty ǵa­lam­tor­dyń kez kelgen qýysynan sýyryp alýǵa bolady. Tek quqyńdy qorǵap alýǵa tótep beretin erik-jigeriń men yqylas bolsa bolǵany. Halyqtyń qarjy­lyq saýaty bank nesıesi nemese depozıt nesıesi týraly kelisimsharttarǵa qol qoıar sát­ten bastalatynyn sarapshylar da jıi aıtady.

Qoǵamnyń qarjylyq saýat­tylyǵy Úkimetti de, Ult­tyq bankti de oılandyratyny tú­sinikti. Búginge deıin bul má­se­leni kezeń-kezeńge bólip, onyń deńgeıin kóterýge qa­tys­ty ustanymyn naqty jáne kóp­shilikke túsinikti qu­jat­­­tarmen aıqyndap kel­di. Ha­lyq­tyń qarjylyq saýa­tyn kó­terýge baǵyttalǵan tu­jy­­rym­damasyn iske iske asyrý qar­jylyq qyzmetterdi tuty­ný­shy­lardyń bilimin, olar­dyń qu­qyqtary men múd­de­lerin qor­ǵaýdy jaqsartady degen úmit bar.

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi 2020-2024 jyldarǵa arnalǵan Qar­jylyq saýatty arttyrý tu­jy­rymdamasyn jýrna­lıs­ter men sarapshylar nazaryna usyndy. Qarjy nary­ǵyn da­mytý jáne retteý agent­ti­gi Qarjy qyzmetteriniń tu­ty­­­ný­shylar quqyǵyn qor­ǵaý de­partamentiniń dırek­to­ry A.Terentev onlaın jı­yn­­­da qarjylyq qyz­met­ter­­diń qar­qyn­dy damýy, ból­shek saýda ónim­derin onlaın formatqa jáne jańa sıfrly tehnologııalarǵa aınaldyrý, kúrdeli jáne bir ýaqytta táýe­keldi qarjy qu­ral­­da­ry­na suranystyń artýy ha­lyq­tyń qarjylyq saýatyn da kóterýdi qajet etetinin aıtty. Halyqtyń qarjylyq bili­min arttyrý – qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń qu­qyq­taryn qorǵaý júıesiniń negizgi elementi, ol halyq pen bıznestiń qarjylyq qyz­met­ter­ge úzdiksiz qol jet­kizýine jol ashady. Ol aza­mat­tardyń ómir súrý deń­geıin kóterýge, jeke ınves­tor­lardyń qarajatynyń el ekonomıkasyna túsýine, qarjy naryqtaryndaǵy báse­keles­­tik­tiń damýyna, qarjylyq turaq­tylyq pen halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa kómek­tesed­i.

«Qarjylyq saýatty arttyrý tujyrymdamasyn ázirleý – bilim berý men habardar etý arqyly halyqtyń ekono­mıkalyq turǵydan utym­dy minez-qulqyn qalyp­tas­ty­rý­dyń, sol arqyly onyń ál-aýqaty men ómir súrý sapasyn, sonyń ishinde qarjy naryǵynyń qyzmetterin paıdalanyp art­ty­rýdyń jedel jáne qajet sharasy. Tujyrymdamany iske asyrý qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń qarjylyq bilimin jetildirýge, qarjy júıesine degen senimdi art­ty­rýǵa múmkindik beredi», dep qorytyndylady Aleksandr Terentev .

Aıta ketý kerek, 2020-2024 jyldarǵa arnalǵan Tujy­­rymdama Memleket bas­shysynyń halyqtyń qar­jy­lyq saýattylyǵyn arttyrý baǵdarlamasyn ázirleý qajet­ti­ligi týraly tapsyrmalaryn oryndaý maqsatynda daıyndaldy. Bul Ekonomıkalyq ynty­maqtastyq jáne damý uı­ymynyń Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Jol kartasyn qarjylandyrý jáne qarjylyq saıasatty ul­ǵaı­tý strategııasyn iske asyrý jónindegi usy­nystaryna sáıkes ázir­lendi. Tujyrymdamada basym­dyqtar, maqsattar men min­det­­ter, maqsattarǵa tıimdi qol jetkizý jáne halyqtyń qarjylyq saýattylyǵyn arttyrý salasyndaǵy problemalardy sheshý joldary, maqsatty aýdıtorııalar, taqyryptyq fokýs­tar jáne 2020–2024 jyldarǵa Qazaqstan halqynyń qarjylyq saýattylyǵyn júıeli túrde arttyrý úshin qoldanylatyn quraldar aıqyndalǵan.

ALMATY