Áńgime qarjy naryǵyndaǵy tehnologııalar men ınnovasııalyq damý tujyrymdamasynyń jobasy bolǵaly tur. Usynystyń avtorlary – Ulttyq bank pen Qazaqstan qarjygerler qaýymdastyǵy. Qos birdeı qarjy ınstıtýtynyń bul máseleni keshiktirmeýge, múmkindik bolsa, jyl aıaǵyna deıin qabyldaýǵa múddeli bolýynyń salmaqty sebebi bar.
Qazaqstanǵa úlken múmkindik
Pandemııa barlyq salada sıfrly segmenttiń qanshalyqty mańyzdy ekenin kórsetti. Sebebi 2013 jyldan beri elektrondy kommersııa naryǵy 2 esege ósti. Transshekaralyq elektrondy saýda 37%-ǵa ulǵaıyp, qolma-qol aqshanyń qajettiligin shektep tastady. Sarapshylar pandemııa sıfrly valıýtanyń múmkindikterine nazar aýdartqanyn aıtady.
Sondaı-aq monovalıýtalardyń múmkindikterin shektegenin, 30 jyldan astam ýaqyt boıy tynymsyz eńbek etken 1,5 mlrd qytaı halqy 4,5 trln dollar paıda tapqanyn, al FRJ 4 aptanyń ishinde bul somany basyp shyǵaratynyn kóldeneń tartady. Valıýtany basyp shyǵarý quqyǵynyń baqylanbaıtynyna baılanysty AQSh dollary álemge ústemdik etti hám ózge valıýtalardyń qunsyzdanýyna jol ashyp, álemdi bir valıýtanyń quzyretine baılap qoıdy. Sarapshylar aqshanyń tabıǵaty tek damý evolıýsııasyna baǵynatynyn aıtady. Bárimizge zor bolyp kórinetin AQSh dollary da bul kezeńnen ótti. Eger aldaǵy ýaqytta da, qazir de ishki naryqtyń tabıǵatyna sıfrly valıýta jaqyn bolsa, oǵan qarsy turatyn kúsh týraly aıtý – bos áńgime.
Naýryz aıynyń basynda Anglııanyń Ortalyq banki sıfrly valıýtany qoldanysqa engizýdi zańdastyrýǵa daıyndalyp jatqanyn habarlady. Bul qujat 12 maýsymǵa deıin qoǵamdyq talqylaýǵa usynylyp, ulttyq sıfrly valıýtany daıyndaýmen aınalysatyn jumys toby quryldy. Ortalyq bank meńgerýshisiniń orynbasary Djon Kanlıff maýsymnyń bas kezinde jetekshilik etetin jumys tobyna Kanada, Japonııa, Eýroodaq elderi, Shvesııa men Shveısarııa, Halyqaralyq esep aıyrysý banki múshe ekenin aıtsa, Anglııa bankiniń banknot dırektory Sara Djon ortalyq bankter jeke kompanııalarmen básekelestikti joǵaltpaý úshin sıfrly valıýtalardyń damýy men óndirisin tezdetýi kerek ekenin eskertti. Mundaı áreketter osymen bir mezgilde Fransııa, Germanııa men Qytaıda baıqalýy sıfrly valıýta dáýiri ýtopııadan shyndyqqa jaqyndaǵanyn jáne biz oılaǵannan erte ýaqytta esigimizden enetinin sezdire bastady.
Sarapshylar Ulttyq banktiń osyǵan deıingi qarjylyq saýattylyq, keıingi qarjy naryǵyndaǵy tehnologııalar men ınnovasııalyq damý tujyrymdamasy elektrondy tólem – sıfrly teńgege kóshýdiń bastamasy bolatynyn aıtyp jatyr. Bul sıfrly ekonomıkaǵa qadam basqan memleketterge mańyzdy.
Qarjyger Maqsat Halyq alǵashqy kezde sıfrly teńgeni krıptovalıýta nemese bıtkoın formatynda daıyndaıyq degen pikirlerdiń basym bolǵanyn aıtady. Qazirgi usynys – blokcheın tehnologııasyna basymdyq berip tur. «Bul tehnologııanyń artyqshylyǵy ony qorshap turǵan bloktarynyń beriktiginde. Eger biz qolma-qol aqshadan sıfrly aqshaǵa ótetin bolsaq, kóleńkeli ekonomıkaǵa jol jabylady. Sebebi sıfrly aqsha jaǵdaıynda ony kóleńkege baǵyttaý múmkin emes jáne aqsha aǵynyn tek qarjy mınıstrligi emes, barlyq segmentten baqylap otyrýǵa bolady. Kóleńkeli ekonomıka úlesi 30 paıyzǵa jetip qalǵan Qazaqstanǵa bul úlken múmkindik», deıdi M.Halyq.
Sarapshylar Ortalyq Azııa elderin sıfrlandyrý úshin ınnovasııalyq sheshimder óte mańyzdy ekenin aıtady. Visa derekterine sáıkes, 2019 jyly baılanyssyz kiris 18,9%-dan 36,8%-ǵa deıin ósti. Mundaı ósimdi Apple Pay, Garmin Pay, bankterdiń emıtenttik ámııandary sııaqty birqatar ınnovasııalyq sheshimder engizilgenimen baılanystyryp otyr. Sarapshylardyń aıtýynsha, jappaı sıfrlandyrý jáne qolma-qol aqshasyz ekonomıkany damytý Úkimetke, bızneske jáne tutynýshylarǵa oń áser etedi. Ulttyq banktiń bul qujatqa úlken daıyndyqpen kelgenin bilip otyrmyz. Mamyr aıynda Prezıdent kómekshisi Baǵdat Mýsın jemqorlyqty túbegeıli joıatyn jańa qural usynyp, memlekettik satyp alýlarda aqshany qolma-qol sheship alýda másele bar ekenin, teńgeniń sıfrly balamasy bolýy tıistigin aıtqan bolatyn. Úlken qalalarda aınalmaly kópir qurylysyn qarjylandyrýǵa 3 mlrd teńge bólinse, ony tıynyna deıin monıtor arqyly baqylaýǵa bolady. Keńesshi tıynyna deıin sıfrlanatynyn jáne qarjy aǵynyn basqa jaqqa buryp jiberýge nemese ózgertýge adamı faktordyń quzyreti jetpeıtinin aıtqan. Sondyqtan B.Mýsın bul máseleni qozǵaýǵa erte dep arqa-basty keńge salýǵa bolmaıtynyn, sıfrly teńgeni jasaǵan kezde bıtkoınnan da, blokcheınnen de ózimizge keregin alýǵa bolatynyn eskertti.
Yqylas sıfrly valıýtaǵa aýyp tur
Qazaqstan bankteriniń elektrondy saýda naryǵyndaǵy áreketi sıfrly aqshanyń qoldanysqa engizý merzimin jaqyndatady. Bankter arasyndaǵy kúres klıent emes, tıimdi tehnologııa úshin júrip, tehnologııalyq kóshbasshylyqqa umtyla bastady. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń habarlaýyn-sha, eldegi eń tanymal fintech baǵyttar – elektrondy tólemder, aýdarymdar, valıýtany konvertasııalaý jáne onlaın-saqtandyrý segmentteri IT-men ıntegrasııalanýdy bastap ketti. Ishki naryqta ınternettik jáne qarjylyq tehnologııa strategııasynyń operatoryna aınalǵan oıynshylar bar. Ázirge elektrondy tólem júıesi saýda men bıznesti júrgizýdiń klassıkalyq tásilderine balama ádis retinde qoldanylady.
Qarjyger Erlan Ibragım ortalyq bankter jeke kompanııalarmen básekelestikti joǵaltpaý úshin sıfrly valıýtalardyń damýyna múddeli bolyp otyrǵanyn aıtady. Onyń ishinde qazaqstandyq bankter de bar. Sońǵy jahandyq trendter tutynýshylardyń minez-qulqyndaǵy ózgeristerge baılanysty jáne bank klıentteriniń sol ózgeristerge beıimdeletini de zańdylyq. Dástúrli banktik qyzmet túrinen smartfondar negizinde klıentterge qyzmet kórsetýdiń jekelendirilgen jáne qashyqtan júrgiziletin túrine kóshý jalǵasyp, tólemder men qyzmetterge aqy tóleý mádenıeti men ádetteri ózgerip jatyr. Smartfondardyń ámııandy almastyra alatynyn kórip júrmiz. Eń bastysy, osy prosess kóz aldymyzda ótip, qaǵaz aqsha turmysymyzdan alystap jatyr. «Jaqynda ǵalamtordan orystyń kopeek degen sózi qazaqtyń kápek degen sózinen shyqqanyn bilip, tańǵaldym. Odan ári indetsem, kápek, qasqyrdyń Qurtqasy, urǵashysynyń terisi eken. Altyn orda dáýirinde baǵaly qaǵazdarmen birge ol da tólem quraly mindetin atqarǵan. Tehnologııanyń sońǵy múmkindigi tólem quralynyń obektisin qaǵazǵa aınaldyrdy. Al sıfrly kezeńde qaǵaz aqshanyń dáýiri ótkenin, ony sıfrlandyrýǵa tıis ekenimizdi moıyndaýymyz kerek. Sıfrly valıýtaǵa daıyndalyp jatqan elderde IJО́-de kóleńkeli ekonomıkanyń úlesi az. Demek, bul máselege biz daıyndyqpen, tazalyqpen jáne adaldyqpen kelýimiz kerek. Sebebi sıfrly valıýta dáýirinde álemdik valıýtamen ıntegrasııalanyp, ǵalamdyq jelide jumys isteımiz. Halyqaralyq deńgeıdegi kelisimsharttar da, tender aınalasynda adasyp, bireýdiń qaltasyna ketetin tıyn-tebender de baqylaýda bolady», deıdi E.Ibragım.
Ol ulttyq elektrondy tólem júıesine QR-kod engizý jaıly toqtamdy pikirge kelmegenimizdi de aıtyp ótti. Halyqaralyq tólemderde QR-kod qana derbes el ekenimizdi bildiredi. «El ishinde QR-kodty engizýge qarsy pikir kóbeıip barady. Alda atqaratyn jumys kóp. Búgin qolǵa almasaq, kúni erteń bizden buryn sheshim qabyldap, etek-jeńin saılap alǵan elderdiń sıfrly valıýtalarynyń jeteginde ketemiz. Sol kezde ulttyq valıýta nemese ulttyq ekonomıka týraly oılaýdyń ózi múmkin bolmaı qalady», deıdi E.Ibragım.
Muny moıyndaý qajet, moınymyz jar bermese de úırenýdiń kezi kelgen sekildi.
Sıfrly aqsha týraly álemdik dodaǵa biz de qosylyp kettik. Halyqaralyq aqsha aýdarymdary salasyndaǵy kóshbasshy Western Union kompanııasy eń iri bankterdiń biri «Bank SentrKredıt» AQ-pen birge westernunion.kz saıtyn iske qosyp, tutynýshylarǵa jaqyndary men týystaryna 24/7 rejiminde álemniń kez kelgen jerine aqsha aýdarý múmkindigin usynyp, sıfrly jelisin keńeıtip jatyr. Búgingi tańda onlaın-qyzmetter dúnıe júzi boıynsha 70-ten astam el men aımaqtarda qoljetimdi. Endi sıfrly aqsha aýdarymdaryn Qazaqstandaǵy klıentter de tutyna alady. Buryn TMD elderinde bul servıs Ýkraına men Reseıde iske qosylǵan bolatyn.
Ulttyq bank pen Qarjygerler qaýymdastyǵy aldaǵy ýaqytta fintech-tiń jalpy shyǵyndaryn azaıtý, tıimsizdikti joıý jáne qarjy sektorynda jańa ósý núktelerin qurýdy josparlaýǵa nıetti ekenin, bul baǵyt negizgi eki strategııalyq bastamadan turatynyn aıtady. Birinshisi, qarjy uıymdarynyń retteýshi talaptardy oryndaýyn jeńildetý jáne baqylaýdyń tıimdiligin arttyrý, sonymen qatar sala qatysýshylarynyń qadaǵalaýy. Naryq qatysýshylary men qarjylyq retteýshiler arasynda elektrondy qujat aınalymyna kóshý, sondaı-aq esepterdi onlaın formatqa aýdarý. Budan basqa, qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardy jáne qarjy naryǵynyń jańa qatysýshylaryn qoldaý úshin biryńǵaı baılanys ortalyǵyn, sondaı-aq esep berý úshin derbes shoty men sertıfıkattalǵan Regtech qyzmetin qurý oıda bar. Ekinshisi, tutynýshy quqyǵyn qorǵaýdy jáne qarjylyq saýattylyqty qamtamasyz etetin tehnologııalardy engizý. Bıometrııalyq sáıkestendirýdiń biryńǵaı qyzmetteriniń jáne Digital ID negizinde kórsetiletin qyzmetter arqyly bank klıentterin jáne naryqtyń basqa qatysýshylaryn qashyqtan baılanystyrý múmkindigi de basym baǵyt retinde qarastyrylyp jatyr. «Biz basymdyq berip otyrǵan baǵyttardyń negizgi quramdas bólikteri sıfrly ıdentıfıkator, elektrondy tólem ınfraqurylymy, Open API jáne ashyq bankıng, qarjy naryqtary jáne qarjy ınfraqurylymynyń basqa elementteri», dep atap ótti Ulttyq bank.
El turǵyndarynyń 80%-dan astamy banktik qyzmetterdi qashyqtan paıdalanady. Bul jańa klıentterdi tirkeý prosesinde shyǵyndardy 90%-ǵa tómendetý josparlanýda. Sondaı-aq tólemderdi, táýekelderdi jáne naryqqa qatysýshylardyń shyǵyndaryn azaıtý, aqparattyq qaýipsizdik ınsıdentterine áreket etý jyldamdyǵy 10 ese artady degen úmit bar.
Ulttyq bank pen Qarjygerler qaýymdastyǵy bul qarjy naryǵyndaǵy yntymaqtastyqty arttyrady, naryqta jańa ónimderdi shyǵarýdy tezdetedi, qaýipsiz rejimde ónimderdi synaýǵa kómektesedi, jańa bıznes múmkindikterin týǵyzady jáne shyǵyndardy azaıtady, fintech quzyretteriniń qoljetimdiligin arttyrady dep úmittenip otyr. Sonymen birge joba boıynsha tujyrymdama 2020 jyldan 2025 jylǵa deıin úsh kezeńde júzege asyrylady. 2020-2021 jyldary daǵdarysqa qarsy kún tártibi júzege asyrylady jáne sıfrly ınfraqurylym úshin synı negiz jasalady. 2022-2023 jyldary normatıvtik-quqyqtyq baza jasalady jáne sıfrly ınfraqurylymnyń negizgi elementteri salynady.
ALMATY