Qazirgi jańalyq – áp-sátte tarıh - Asqar Ýmarov

– Áleýmettik jeli BAQ-tyń birqatar rólin ıemdene bas­­taǵanyn moıyndaý kerek. Satyp alýshy satýshyǵa tikeleı shyǵa alady. Saıasatkerge óziniń baǵdarlamasyn saılaýshyǵa ta­nystyrýy úshin telearnaǵa barýdyń qajeti de joq. Soǵan qaramastan, BAQ róli aıtar­lyqtaı joǵary deńgeıde qala beredi dep oılaımyn. Qalaı bolǵanmen de áleýmettik jeliler negizgi kontentti aqparat agent­tikterinen, gazet pen telearnalardan alady. Sondyqtan jańa realııaǵa beıimdelip jumys isteý qajettigi týyndap otyr. Eger bu­rynyraqta «Búgingi jańalyq – erteńgi tarıh» degen konsepsııa bolsa, búgin bul «Qazirgi jańalyq – áp-sátte tarıh». Degenmen mundaǵy bir másele – sapaly aqparat taratý. Shynaıy aqparatty áleýmettik jelidegi kez kelgen habarmen almastyrý aýdıtorııanyń psıhologııasyna sińip alǵan. Máselen, jurt BAQ-ta jarııalanǵan aqparatqa ǵana senýge bolatynyn biledi. Solaı bola tura, qazir áleýmettik jeli de medıa retinde qabyldanyp júr. Salıqaly BAQ kez kelgen aqparattyń shyǵý qaınaryn tek­serip, anyq-qanyǵyn táptish­teıdi. Al jaýapkershiligi joq pab­lıkter tekserilmegen aqpa­rat­ty jelige jarııalaı salady. Mine, osydan baryp qym-qıǵash, qoldan jasalǵan feık-nıýs qaptaıdy. Alaıda búgingi tańda aýdıtorııanyń ártúrli aqparattar aǵynynan sharshaǵanyn, sapaly kontent platformasyn izdeıtinin ańǵara bastadyq. Bul, ásirese, tótenshe jaǵdaı rejimi kezinde anyq baıqaldy. Resmı BAQ-tyń (memlekettik qana emes, jalpy aqparat agenttikteri, gazetter, telearnalar) reıtıngi birden kóterildi, óıtkeni aýdıtorııanyń senimdi aqparatqa degen suranysy kúrt artty.

– Jalpy, osy tótenshe jaǵ­daı men karantın kezeńinde «QazAqparat» qalaı jumys istedi?

– Barlyq BAQ sekildi biz de qashyqtan jumys isteý formatyna kóshýge májbúr boldyq. Jańalyqtar qyzmetine qashan­da «tiri» kontent kerek, sol jaǵynan azdap qolaısyzdyq týyn­daǵany bolmasa, sońǵy jyl­dary zaman suranysyna ıkem­delip, qashyqtan jumys isteý tetikterin ıgere bastaǵan bizdiń qyzmetkerler úshin karantın rejimine beıimdelý sonshalyqty qıyn bolǵan joq. Negizgi problema kontent jasaýdaǵy alańnyń taryla túsýine ǵana qatysty dep oılaımyn. О́zińizge belgili, karantınniń, koronavırýstyń kesirinen jýrnalıst júzbe-júz suhbat ala almaıdy. Buqaralyq sharalarǵa tyıym salynǵan. Baspasóz máslıhattary tek onlaın rejimde ótti, olardyń ózi tek koronavırýstyń aınalasynda. Aýdıtorııa da koronavırýs týraly aqparattan mezi bo­lyp, ár alýan kontent talap ete bastady. Mine, osyndaı suranysqa saı bolý úshin psı­ho­log­tarmen tikeleı efırler ótkizdik, tarıhı ocherkter jasadyq, úıdegi onlaın-konsertter uıymdastyrdyq, «adamdyq kelbet» materıaldaryn kóptep jınap oqyrmanǵa usyndyq. Jalpy, kóp dúnıe jasaldy. Aqparat portaldarynyń ǵana emes, «Qazaqstan tarıhy», El.kz sekildi taqyryptyq jobalardyń da reıtıngi kóterilgenin baı­qadyq. Jalpy alǵanda, biz­degi bar­lyq resýrstyń, ásirese áleý­mettik jelidegi akkaýnt­tar­dyń oqyrmandar sany artty. Bul sapaly ári senimdi kontenttiń mańyzyn kórsetedi.

Tótenshe jaǵdaı tájirıbesi neni kórsetti? Birinshi kezekte báriniń de – jýrnalıster men redaktorlar, fotoqyzmet pen dızaınerler, býhgalter men kadr qyzmetkerleriniń qashyqtan jumys isteı alatynyn kórsetti. Degenmen, keńsedegi jumystyń tıimdiligi joǵaryraq ekeni ras.

– Siz «Haıpokratııa» ter­mınin jıi qoldanasyz. Bul neni bildiredi?

– Áleýmettik jeliler men mes­sendjerler qazirdiń ózinde óte aýqymdy aýdıtorııa úshin aq­parattyq kún tártibin qalyp­tas­tyryp jatyr. Olar keıde manıpýlıasııa quralyna, vırtýaldy tobyrdyń kóńil kúıin basqarý tetigine de aınalyp jatady.

Aýdıtorııa áleýmettik plat­for­malardyń erkindik jáne beıtaraptyq ıllıýzııasyna boı aldyrady. Olardyń osy osal tusyn pysyqaılar manıpýlıa­tıvtik maqsattarǵa paıdalanady. Sonyń saldarynan «Aıǵaıshyl azshylyq ortalyqtary» paıda bolǵany da jasyryn emes. Olar ıaǵnı trolldar, haıpojorlar men kıberqaýymdastyqtar ózderiniń «jaldamaly» kózqarasyn tyq­palaý maqsatynda álemjeli al­gorıtminiń erekshelikteri men olqy tustaryn paıdalanady. Nátıjesinde áleýmettik jelide kóterilgen haıp (shý) pen qoldan jasalǵan baıbalam saldarynan shuǵyl sheshim qabyldanatyn keıster de oryn alyp jatyr. Mine, Haıpokratııa degen osy – «aıqaıshyl azshylyq dıktatýrasy». Bul durys emes. Mańyzdy she­shimderdi qabyldaýǵa esh­qan­daı da emosııa sebep bolmaýy tıis. Máselen, Brıtanııadaǵy Dayli Mail tabloıdynyń tırajy salmaqty Guardian-ǵa qaraǵanda birneshe ese kóp. Alaıda ma­ńyz­dy sheshimder qabyldaý ortalyq­tary negizinen tabloıdqa emes, salıqaly basylymǵa júginedi.

Qazir adamdar haıptan jalyǵa bastady. Sondyqtan senimdi aqparat tapshylyǵyna jol bermeý kerek. Ol úshin sapaly fakt­chekıngter jasalýy tıis jáne qoldanbaly ári naqty aqparat arqyly aýdıtorııany senimdi aqparat aınalymyna engizip otyrý qajet. Tótenshe jaǵdaı re­jimi mezgilinen qarapaıym ǵana mysal: álgi 42500 teńge týraly aqparatty izdegende eń birinshi «QazAqparat» siltemesi shyǵyp, sosyn ǵana arnaıy resýrstarǵa jol kórsetildi. Reıtıngti esh manıpýlıasııasyz, haıp pen feıksiz kádimgi qajetti aqparattardan da jasaýǵa bolady. Osy turǵydan alǵanda, «adamdyq kelbeti» bar sapaly aqparattardy «sary» jańalyqtarǵa qarsy qoıýǵa bolatyn birden-bir format dep oılaımyn. Árıne izdeý júıelerinen, áleýmettik jelilerden jar­nama satyp alyp, traffık túrlen­dire berýge de bolady. Keıbir BAQ, pab­lıkter áleýmettik jeli­de solaı istep te júr. Biraq bul tıimdi jol emes. Jasandy aýdı­torııany udaıy uıysty­ryp turý kerek, bul degenińiz «bos orynǵa» aqsha shashýmen teń. Al bizge bul kerek emes, bizge shynaıy traffık kerek, senimdi aqparatqa arqa súıeıtin naǵyz sapaly aýdıtorııanyń bolǵanyn qalaımyz. Osy rette bir úrdiske nazar aýdartaıyn. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» dep atalatyn barynsha prınsıpti talaby baryn bilesiz, bul – qoǵamdaǵy kez kelgen kúr­deli qubylys, oqıǵany der kezin­de, jiti qadaǵalap otyrýǵa tıisti sergek memleket konsepsııasy. Osy rette óz mindetine adal BAQ-qa júkteler mindet erekshe dep bilemin.

Taǵy bir qyzyq tendensııa týraly aıta ketkim keledi. Internet dáýirine deıin adam táýligine eń kóp degende 20-30 aqparat alatyn edi, qazir dál osy kólemdegi aqparat bir-aq saǵatta shyǵady. «Shuǵyl» habarlardyń kóptigi jalǵan, jasandy aqparattyń týýyna túrtki bolady. Feıkterge tosqaýyl qoıý úshin memlekettik retteý qajet-aq. Qazir keıbir elderde feıkke qarsy zań qabyldaý týraly bastama aıtylyp júr.

– Bıyl aqpan aıynda «QazAqparat» JShS men «Qazkontent» AQ birikti. Bu­nyń qandaı qajettiligi bar edi?

– Birinshi kezekte bul árıne vedomstvoǵa táýeldi memlekettik uıymdardyń qyzmetin ońtaı­lan­dyrý úshin jasaldy. Bul jerde Dáýren Abaevtyń eńbegi zor. Mınıstrlikke baǵynyshty qurylymdar sanyn qysqartý qadamyna baryp jatqandar kóp emes ekenin atap ótkim kele­di. Al mundaı uıymdar azaı­ǵan saıyn basqarý júıesi de ıkem­di bola túsedi. Birigý nátı­je­sinde ákimshilik-basqarý per­­sonaly ońtaılandy. Iаǵnı shy­ǵarmashylyq qyzmetkerler sany artyp, ákimshilik qyzmet­kerler sany kerisinshe kemidi. Ekinshiden, memlekettik ınternet-resýrstar arasynda sınergııa qalyptasyp otyr. Barlyq resýrs bir orynda shoǵyrlanyp, ózara baılanysta bolady. Bir-birimen belsendi túrde kontent almasyp, ortaq kórkemdik keńesteri jumys isteı bastady. Úılestirý, mýltımedıa sekildi qyzmetter quryldy. Osyndaı ońtaılaný arqasynda barlyq redaksııanyń kúshin jumyldyryp, elimiz úshin mańyzdy jobalardy jedel ári sapaly jasaýǵa múmkindik týdy. Mysaly, COVID-19 týraly Coronavirus2020.kz resmı portalyn «qazaqparattyqtar» bir táýlik ishinde jasap shyǵardy. Aksıonerlik qoǵamnyń dál osyn­daı shuǵyl jobalar úshin áleýe­ti óte joǵary. Úshin­shiden, «QazAqparat» pen «Qaz­kon­tent­tiń» qosylýy arqy­ly ulttyq ınter­net medıa­hol­dınginiń negizi qalyp­tasa bastaıdy, bul qazirgi jaǵ­daıda asa mańyzdy. О́ıtkeni qa­zir­gi medıa alań – bul ınternet.

– «QazAqparat» – shetelde menshikti tilshiler jelisi jumys isteıtin, kóptegen sheteldik serik­testeri bar elimizdegi bir­den-bir jetekshi aqparat agent­tigi. Jańalyqtar bes tilde: qazaq, orys, aǵylshyn, qytaı jáne ózbek tilderinde taralady. Budan qanshalyqty paıda bar?

– Árıne shetelde menshikti tilshi ustaý úlken abyroı ári aq­parattyq qaýipsizdik turǵy­synan asa mańyzdy. Biz halyq­aralyq jańalyqtardy kóbinese óz tilshimizden ne bolmasa serik­testerimizden suraý salyp alýǵa tyrysamyz. Bireýden kóshir­genshe ózimizdiń tól aqparatty qalyptastyrǵan durys. Qazir­gi kezde bizdiń aldymyzda ha­lyq­­aralyq aqparat qyzmetin keńeı­tý mindeti de tur. Bul rette Tashkentte Ortalyq Azııa bıý­ro­syn qurý jónindegi jobany asa mańyzdy dep atar edim. Sonymen birge «QazAqparattyń» mindeti – halyqaralyq oqıǵalardy elimizde taratý ǵana emes, Qazaq­stan týraly jańalyqtardy shetelge de kóbirek shyǵarý, jarııalaý. Qazir álemniń eń iri aqparat agenttikteriniń biri Xinhua portalynan «QazAqparatqa» tike­leı sil­temeni kóre alasyzdar. Eýro­padaǵy bizdiń seriktesimiz ANSA Italııanyń eń iri agenttigi «Qazaqstan jańalyqtary» atty jeke aıdar ashatyn bolady. Aıta keteıin, «QazAqparattyń» ózbekshe nusqasy men «О́zA»-nyń qazaq redaksııasy bul – 2019 jyly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Tashkentke sapary aıasynda júzege asqan joba. Jalpy, «QazAqparat» Qıyr Shyǵystan Ońtústik Amerıkaǵa deıingi ara­lyqtaǵy 47 halyqaralyq serik­tesimen jumys isteıdi. Bizdiń yntymaqtastyǵymyzdyń basty krıterıi – senimdi aqparat. Bıyl jyldyń sońyna deıin biz osy seriktesterimizge feık jańalyqtardy ajyratyp otyratyn «QazAqparat» jasaǵan júıeni usynǵymyz keledi.

– Bıyl – «QazAqparat» agent­tigine 100 jyl. Qazaqstan­nyń tuńǵysh aqparat agentti­giniń ǵasyrlyq mereıtoıyn qalaı toılaısyzdar?

– Biz bul datany toılaımyz emes, atap ótemiz degen oryndyraq bolady. Toı toılamaı-aq, naqty ister atqarǵymyz keledi. Bul rette eń birinshi mindet tehnıkany jańartý men qyzmetkerlerdiń eńbek jaǵdaıyn jaqsartý bol­ǵan edi. Osyǵan qatysty eń aldy­­men agenttikti modernı­za­sııa­laýǵa qatysty kóptegen máse­leni qoldaǵany úshin bizdiń mınıstr­likke rızashylyq bildirgim keledi. Josparǵa kelsek, jasandy ıntellekt bazasynda bolashaqta aqparattar fabrıkasyn qurý oıda bar. Ǵasyrlyq mereıtoıǵa baı­lanysty agenttiktiń shetel­dik áriptesterimen birlese ja­­sa­ǵan aqparat almasý­dyń vır­­týal júıesi iske qosy­la­dy. Qyzmetkerlerdiń eń­bek jaǵ­­da­ıyn jaqsartýǵa kel­sek, ta­ǵy da sol Aqparat mı­nıstr­­­li­giniń qoldaýymen «QazAqparat» jańa zamanaýı keń­sege qo­nys­tandy. 100 jyl­dyq aıas­yn­da jas jýrnalısterge jetek­shi sheteldik aq­pa­rat agent­tikteriniń ókilderi­­men sheberlik synyptaryn ót­kizýdi onlaın-formatta júzege asyrý týraly oılastyryp jatyrmyz. Túriktiń Anadolu jáne Ázerbaıjannyń AzerTAC bizben túıdeı qurdas – 2020 jyly 100 jyl tolyp otyr, olarmen ortaq joba josparlap jatyrmyz. Mereıtoıǵa baılanysty basqa da jobalar bolatyny anyq. Áıtse de olardyń bári shyǵyndy talap etpeıtin, pragmatıkalyq is-sharalar bolýy kerek, búgingi ýaqyt talaby da – osy. Buǵan qosa mereıtoılyq dástúrli atrıbýttar: estelik belgiler, sheteldik BAQ-ta jarııa­lanymdar, fotoalbom, «QazAqparat» Ardagerler keńe­sin qurý jáne basqa da sharalar josparymyzda bar.

Aıta keteıin, 2020 jyly baq.kz aqparat agenttiginiń quryl­ǵanyna 10 jyl tolady. Qazaq tilinde jańalyq taratatyn biregeı aqparat quraly, ózi­niń or­nyqty aýdıtorııasy qalyp­tas­qan agenttik.

– Tarıh demekshi, saıası qýǵyn-súrgin jyldarynda qazaq zııalylary baspasóz tóńi­regine toptasqany, baspa­sóz ókilderiniń qýdalaýǵa ushy­rap, japa shekkeni belgili. Bir kezdegi QazTAG, búgingi «QazAqparat» tarıhynda aqtań­­daq oqıǵalar oryn alǵan ba?

– Qasiretti jyldardaǵy bas­pasóz ókilderiniń taǵdyryn tereń zertteý kerek dep esep­teımiz. О́ıtkeni olarǵa jabylǵan jala, jaǵylǵan kúıe qazaq zııalylary basyndaǵy qasiretten kem emes edi. Mysaly, 1959 jyly Hrýshevtyń sózin tolyq bermegeni úshin sol kezdegi QazTAG basshysy da, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń redaktory da birdeı jazalanǵan. Sol sekildi QazTAG-tyń alǵashqy basshylarynyń biri Vıatıch-Kırıllov Arkadıı Ivanovıch 1938 jyly «úshtiktiń» úkimimen qazan aıynda Almaty mańynda atylyp ketti.

Qazaqtyń talantty aýdarmashysy, kórnekti jýrnalıst, uzaq jyldar boıy QazTAG-ta qyzmet istegen, agenttiktiń aýdarma bólimin basqarǵan qalamger Hasen О́zdenbaev ta talaı qýǵynǵa tústi. Oǵan 1937 jyly ózi basqaratyn gazette ketken qate úshin «halyq jaýy» degen kúıe jaǵyldy, keıinnen 1938-1941 jyldary osy jalamen sottalyp, túrmege otyryp shyqty. 1955 jyldan bastap uzaq jyldar boıy QazTAG-ta aýdarmashy bolyp istedi. Al bertindegi Jeltoqsan oqıǵasyna qatysty sot otyrysynan álemge aqparat taratyp, fotosyn jarııalaǵany úshin QazTAG-tyń bas dırektory Jumaǵalı Ysmaǵulov ta japa shekti. Qaırat Rysqulbekov bastaǵan bes qazaq jigitiniń sot zalynda qasqaıyp turǵany beınelengen fotonyń avtory Iýrıı Bekker de, dırektor Jumaǵalı Ysmaǵulov ta, sosyn QazTAG-tyń osy fotosy men aqparatyn basqan gazet basshylary da jazalandy. Minekı, osynyń bárin taldap, arhıvti aqtara berse, áli de biraz dúnıe ashylatyn edi.

– Degenmen 100 jyl – bul mereıli meje. Mundaǵy negizgi mıssııa qandaı?

– Taǵy da qaıtalaǵym kelip tur – biz toılamaımyz, atap ótemiz. Agenttik alǵash ret 1920 jyly Orynbor qalasynda ROSTA bólimshesi, Keńes óki­meti­niń aqparat organy retinde quryldy. Keńestik senzýra aıasynda jańalyqtar taratty. Degenmen munyń ózi – tarıh, 1920 jylǵa deıin Qazaqstan­nyń aýmaǵynda eshqandaı da aqpa­rat agenttigi bolǵan emes, «QazAqparat» otandyq aqparat taratý dástúriniń birden-bir murageri. Sondyqtan da, osy datany atap óte otyryp, bizdiń agenttiktiń naǵyz damý kezeńi Táýelsiz Qazaqstan tusynda bol­­ǵanyn esh umytpaýymyz kerek. Shyntýaıtyna kelgen­de, uıym­­nyń naǵyz damý keze­ńi ǵana emes, naǵyz tarıhy da táýel­­sizdikten bas­talady. О́ıt­­keni kez kelgen basqa sala sııaq­ty QazTAG birtutas me­tro­­­po­lııalyq júıeniń derbes aq­parat saıasatyn júrgizýge qaý­qar­syz aımaqtyq bóligi ǵana bol­ǵanyn umytpaýymyz kerek. Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń tikeleı qadaǵalaýymen j­ú­ze­ge asyrylǵan túbegeıli saıa­sı reforma tusynda bul mekeme­niń úıren­shikti QazTAG ataýy «QazAqparat» (Kazinform) dep ózgertildi. Atymen birge jumys stıli, prınsıpi, maqsat-maz­muny ózgerdi. Qazir de ol táýel­siz el múddesin kózdeıtin sa­lı­qaly aqparat quraly.

Agenttik tarıhy óte baı. Mysaly, KSRO men AQSh ara­syn­daǵy eń birinshi radıomost QazTAG («QazAqparat») arqyly júzege asty. Osy radıomost jumysyna áıgili amerıkalyq ánshi Pol Robson aralasqan. Qazaq tilindegi aqparattyq jýrnalıstıka da «QazAqparattan» bastaý aldy. Bastapqyda aýdarma bolǵanymen, keıinnen qazaq tilindegi tól aqparattar taraldy. Kákimjan Qazybaev dırektor bolǵan kezde QazTAG satyp alǵan tehnıkalar tipti Máskeýdegi keıbir redaksııalar úshin arman bolǵan eken.

Amerıkalyq saıasattanýda «Gorbachev dılemmasy» degen anyqtama bar. Iýdjın Metvın engizgen. Osy keńestik basshy­lyqtyń dılemmasy TASS-tyń QazTAG-qa silteme jasaı otyryp 1986 jylǵy Almatydaǵy jeltoqsan oqıǵasy týraly habar taratýynan bastaldy. Bul shyn máninde keńestik aqparat agenttiginiń jappaı buqaralyq qarsylyq týraly habar taratqan eń alǵashqy oqıǵasy edi. Osydan baryp «Gorbachev dılemmasy» paıda boldy: tipti shartty túrdegi ashyqtyqtyń ózi kommýnısterdi shatqaıaqtatyp tastady.

Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdik jarııalaǵany týraly aqparatty da eń birinshi bolyp QazTAG («QazAqparat») tilshi­leri taratty. Qazaqstanda resmı emes latyn grafıkasyndaǵy aqparattar alǵash ret «QazAqpa­rat» arqyly berildi. Elimizdegi «tóte jazý» nusqasy da eń alǵash «QazAqparat» qabyrǵasynda ashyl­dy. Táýelsizdik jyldary agenttik qazaqstandyqtar ǵana emes, sheteldikter úshin de senim­di aqparat alatyn qaınar kózge aınaldy. Qazirdiń ózinde de biz­diń agenttik sheteldegi qazaq dıas­porasy úshin rýhanı baılanysty jalǵastyratyn birden-bir aqparat kózi bolyp kele jatyr.

Aıtpaqshy, byltyr «Otan­dastar qory» AQ men birlesip alǵash ret shetelde qazaq tilin­de aqparat taratatyn BAQ ókil­­derin astanaǵa shaqyryp, shet­eldegi qazaq jýrnalısteriniń kezdesýin ótkizdik. Nátıjesinde «QazAqparat» HAA men «Otan­dastar qory» AQ birlesip shetelde shyǵatyn qazaqtildi BAQ qa­ýym­dastyǵyn qurýdy josparlady.

– Siz «QazAqparatqa» bas­shy­­lyqqa kelgeli úsh jyldan asypty. Osy ýaqytta ne óz­ger­di? Qandaı ister atqa­ryldy?

– Agenttik jumysyna baǵany men emes, aýdıtorııa berýi kerek. Men tek óz tarapymnan «QazAqparat» jumysynyń bir mınýt ta toqtamaıtynyn aıta alamyn. Bizde mereke de, demalys kún degen de joq, táýlik boıy jumys isteımiz.

Qazirgi Aqparat jáne qoǵam­dyq damý mınıstri Aıda Balaeva memlekettik kontenttiń sapasyn zaman talabynan shyǵatyn sapaǵa kóterý týraly birqatar mindet júktedi. Resýrstardyń birinen memlekettik baǵdarlamalardy taldap, túsindiretin portal qury­lady. Sheteldik tilshiler je­lisin keńeıtý boıynsha da jospar bar, strıngerler tartýymyz múmkin. Taqyryptyq resýrstarǵa kelsek, olar da ózgeredi. Aldyn ala eshteńe aıtqym kelmeıdi, ýaqyty kelgende jasap, kórsetemiz.

 «QazAqparat» atty úlken otbasynyń tynymsyz jumysyna baǵany tarıh berer. О́ıtkeni 100 jyl – bul aldaǵy úlken dańǵyl joldyń bastaýy ǵana.

Áńgimelesken

Ýálıhan QosANbaı,

«Egemen Qazaqstan»