Jekeshelendirýdiń úshinshi tolqyny bastalady

Tipti qoldaǵy bar málimetter boıynsha, "Qazaqfılm" kınostýdııa­synyń ózi 2016 jyldyń aıaǵyna deıin jekeshelenip ketýi tıis edi. Biraq bul másele belgisiz sebeptermen keıinge shegerilip tur. Kóptiń kóńilinde "olar jekeshelenip ketse, bul bizdiń eldiń áleýmettik sıpatyna qalaı áser etpek?" degen kúdik paıda bola bastady. Sebebi 1990 jyldardyń bas kezinde tıyn-tebenge jekeniń qolyna ótip ketken balalar baqshasy, sport mektepterin memleket 2010 jyldary mıllıon­da­ǵan qarjyǵa memleket qaramaǵyna qaıta satyp aldy. Jekeshelendirýdiń jańa tolqynynda sol kemshilikter qaıtalana ma degen qaýip bar kóptiń kóńilinde. Sebebi bul joly jekeshelendirilýi tıis obektilerdiń 80 paıyzy – strategııalyq, áleýmettik mańyzy bar nysandar. 

Aýylda bir jyl buryn ǵana boı kótergen ekiqabatty balabaqsha nemese kitaphana biraz ýaqyt qańyrap tur­ǵanyn da, arada jyldar ótkende olar­dyń sáýletti meıramhana men toıhana­ǵa aınalyp shyǵa kelgenin kórdik. Sóı­­tip, toqsanynshy jyldary kezinde birneshe qara maldyń qunyna baǵa­lan­ǵan nysandar ýaqyt óte birneshe ese baǵaǵa memleketke qaıta satyldy. Balǵyndar baqshasyz, aýyl turǵyndary mádenıet úıisiz, kitap­hanasyz qaldy. Biz muny ne úshin eske alyp otyrmyz? О́ıtkeni jekeshelendirýdiń úshinshi tolqyny bastalǵaly tur. El úkimeti jeke qojaıynnyń qolyna ketetin nysandardyń tizimin de bekitip úlgerdi. Jaýapty mınıstrlikter ke­zekti naýqanǵa qyzý daıyndalýda. Qa­zir­gi kezde jekeshelendiretin nysan­dar toqsanynshy jyldardaǵydaı qa­ńyrap bos qalmas. Oǵan memleket jol bermeıdi. Biraq másele basqa búıirinen shyǵýy ábden múmkin. Búgin sport, má­denıet úıin satyp alǵan adam erteń ony meıramhanaǵa aınaldyryp ji­bermesine nemese ońtaıly sátti paı­dalanyp, memleketke mıllıardtaǵan qarjyǵa qaıta satpasyna eshkim ke­pildik bermeıdi.

Ulttyq ekonomıka mınıstrligi "2021–2025 jyldary jekeshelendirýge jatatyn respýblıkalyq menshiktegi uıymdardyń tizbesin" jarııalap,  óńir basshylary ákimdikke qarasty kásiporyn-kompanııany ózi qalaǵan kásipkerge berip, onymen MJÁ kelisimine otyra alatynyn aıtty.  "Jergilikti atqarýshy organdar: birinshiden, kórsetilgen nysandardy memlekettik-jekeshelik áriptestik nysanynda ótkize alady. Ekinshiden, qajet bolǵan jaǵdaıda osy qaýlyǵa 2-qosymshada kórsetilgen zańdy tulǵalardy saýda-sattyq ótkizbesten tarata alady", – delingen "Jekeshelendirýdiń 2021–2025 jyldarǵa arnalǵan keıbir máseleleri týraly" Úkimettiń jańa qaýlysy jobasynda.

Atalmysh qaýly  2021 jylǵy 1 qańtardan bastap kúshine enedi. Bul qaýlyǵy  sáıkes, Ulttyq ekonomıka mınıstrligi jyl saıyn eki ret – jartyjyldyq jáne bir jyl qorytyndysy boıynsha 10 shildede jáne 10 qańtarda memlekettiń qandaı aktıvi qanshaǵa satylǵany, qaı kásiporyn ınvestorlardyń qyzyǵýshylyǵyn týdyrmaı, joıylǵany, qaısylarynyń MJÁ jobasyna aınalǵany týraly tolyqqandy esep usynyp otyrady.

Bul joly jekeshelendirýge jatatyn tizimde  "Ishki ister organdarynyń Medıa ortalyǵy" JShS-in, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi ózine baǵynyshty oqý oryndaryn – "Astana medısına ýnıversıtetin", "Semeı medısına ýnıversıtetin", "Marat Ospanov atyndaǵy Batys Qazaqstan medısına ýnıversıtetin" jáne "Qaraǵandy medısına ýnıversıtetin" jekeshelendirilmek. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi – "Nursultan Nazarbaev halyqaralyq áýejaıy" aksıonerlik qoǵamyn saýdaǵa shyǵarady dep usynylǵan. Bilim mınıstrligi rektorlaryn ózi taǵaıyndap kelgen kóptegen ǵylym ordasyn bıznes ortaǵa tapsyratynyn aıtyp otyr.

Jalpy alǵanda, 2021–2025 jyldary 137 respýblıkalyq menshik jekeshelendirý tizimine ilinip otyr. Bolashaqta tizbesi keńeıýi yqtımal. Iri ulttyq kompanııalar bul qatarǵa kirmegen, olar iri ınvestorlarmen áriptestikte ne IRO-ǵa shyǵý jolymen jekeshelendirilmek. 503 nysannan jarty trıllıon tústi Qarjy mınıstrliginiń málimetinshe, jekeshelendirýdiń II tolqynyn tolyq aıaqtaý úshin jyl sońyna deıin memlekettik jáne kvazımemlekettik sektor menshigindegi 62 nysandy ótkizý ǵana qaldy. Onyń 31-i saýdaǵa shyǵaryldy. Sarapshylar baǵdarlama  júzege asyrylǵan 4 jyl ishinde 503 nysan satylǵanyn,  memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesi 16,2%-ǵa deıin tómendegenin aıtyp otyr. 503 nysandy ótkizýden memleketke 534,1 mıllıard teńge tabys túskenin  Qarjy mınıstrligi habarlady. Ekinshi tolqyn aıasynda eger kásiporyn jáne nysan 3 ret saýdaǵa qoıylyp, satyp alýshylar tarapynan suranysqa ıe bolmasa, ol ne qaıta qurylymdandy nemese joıyldy.  "Úkimet jekeshelendirýge usynylatyn uıymdar tizimin keńeıtý baǵytynda jumysty jalǵastyryp jatyr. Ulttyq ekonomıka mınıstrligi janynan qurylǵan jumys toby basqa da uıymdardy saýdaǵa qoıýdy usyndy. Sondaı-aq 23 kompanııa ózara biriktirilip, 7 kompanııaǵa aınalady. Olar "QazAgro", "Báıterek" jáne "Samuryq-Qazyna" ulttyq holdıngteriniń quramynan shyǵarylady. Sonymen qatar "Samuryq-Qazyna" qorynyń 6 kompanııasyn básekelestik ortaǵa tapsyrý kózdelýde. Buǵan qosa, ulttyq ál-aýqat qorynyń 6 uıymyndaǵy jekelegen qyzmet túrleri qysqartylady", – dedi qarjy vedomstvosy. Alaıda halyqta úmitten góri kú­dik basym. Ásirese, áleýmettik ma­­ńyzy bar mekemelerdi jekemenshik­ke berý olardan birjola qol úzgenmen teń degen oıda turǵyndar. "Endi sol naý­qandy qaıta júrgizýge ne sebep bol­dy?" degen saýalǵa Úkimettiń aıtar ýáji daıyn: "Jekemenshikti básekege tartý úshin jekeniń qolyna ótti". Jeke qo­jaıyn – jaqsy basqarýshy, ıaǵnı ol jańa tájirıbe engizip, memleket iske asyra almaıtyn jáne qoǵamǵa beıim­delýi qıyn tyń bastamalardy qolǵa aldy. 

Jalpy, sarapshylar álemdik táji­rıbege súıene otyryp, kóbinese, ny­sandar men uıymdardy basqarýda je­ke sektor memleketke qaraǵanda, álde-qaıda tabysty nátıjelerge qol jetki­zetinin alǵa tartady. Qazaqshalap aıt­qanda, muny "ózim degende ógiz qara kú­shim bar" deýge bolady. Shyndyǵyn­da, memlekettiń isine nemquraıdy qa­raǵandardyń óziniń sharýasyna kel­gende janyn salatynyna mysal az emes. Endeshe, jekege menshikti úlestirýdegi maqsat – osy. Onyń ústine, sa­rap­shylar jeke bıznestiń jańa jaǵ­daıǵa tezirek beıimdelip, jańa teh­no­logııalardy da ýaqtyly engizýge qa­biletti bolatynyn alǵa tartady. Eko­nomıst Toqtar Esirkepov jekeshe­len­dirýdi zańdastyratyn kelisimderdiń jurtqa ashyq jarııalaýdyń kezi kel­genin aıtady. Sebebi satyp alýshy ta­raptyń jaýapkershiligi kelisimderde kórsetile me, joq pa, ol jaǵy qupııa. Qazir bizge bastalǵan jekeshelendirý nátıjesinde josparlanǵannan kóp qarjy alyndy dep jatyr. Al qansha qarjy alý josparlanǵan edi? Saty­la­tyn nysandardy kim baǵalady? Eger balanstyq qunymen jekeshelendirse, onda balans-aktıvter quny: jer, ǵıma­rattar, qural-jabdyqtar. Kásiporyndy satý úshin aldymen ony qaryzǵa ba­tyryp, qunyn túsiredi, al reti kelse, bankrot etedi. О́ıtkeni eger kásiporyn rentabeldi bolsa, onyń kirisin, tabys­tylyǵyn esepteý qajet. Áleýetti satyp alýshylar oǵan múddeli emes. Aqshalaı jekeshelendirý – belgili jeńildikpen ótkiziletin jappaı satylym. Mamandar qazirgi jekeshelendirý múldem bólek sıpatta ekenin ańǵaryp qaldy. Bul jolǵy tolqynnyń aldyńǵylaryna qa­raǵanda áleýmettik sıpaty basymdaý. Sebebi joǵaryda aıtyp ótkendeı, "Qa­zaqfılm", sport keshenderinen bas­tap halyqty jylýmen qamtamasyz etip otyratyn mekemeler jekeniń qolyna ótkeli otyr. Memleket bızneske "aktıvterdi satyp alyńdar jáne eń­bekaqy, medısına, bilim berý, zeı­netaqy jáne salyq máselelerin she­shińder" dep olardyń áleýmet al­dyndaǵy jaýapkershiligin taǵy da eske sa­lyp otyr. 

Ekonomıst Maǵbat Spanovtyń pi­kirinshe, memleket satylatyn nysan­dardy úshke bólip qarastyrýda. Prob­lemaly aktıvter, áleýmettik mańyzdy nysandar jáne naǵyz maıquıryq. "Ne­gizi, jekeshelendirý dúnıejúzilik tá­jirıbede úırenshikti júıege aınalǵan. Memleket nysandy turǵyzady, shy­ǵyn­dy óz moınyna alady da, keıinnen bá­sekege myqty kásipkerdiń qolyna be­redi. Biraq elimizde bul jaǵdaı buryn da bolǵan. Atap aıtqanda, memleket tıyn­ǵa satqan dúnıesin keıinnen qym­batqa satyp alýǵa májbúr boldy. Mun­daı jaǵdaı áýejaılar men ener­getıka salasynda oryn aldy. Sondyqtan al­dyn ala oılastyryp, jeti ret ólshegen abzal. Eń durysy, áleýmettik-stra­te­gııalyq nysandardy jeke menshikke satqan kezde biraz jaıttardy qaıta qaraǵan durys. Qazir ulttyq kapıta­lısterdi qalyptastyrýymyzǵa múm­kindik týyp tur. Bıznes-elıta muny sátti paıdalanady dep oılaımyn. Bıznestiń áleý­met aldyndaǵy jaýapkershiligin sezi­netin kez keldi" deıdi ekonomıst.