Beıit basyndaǵy bıznes nemese Almatydaǵy qaraly kásiptiń búgingi baǵasy

Jaıshylyqta adamnyń basyna qandaı qasiret tússe de et jaqyndary osy taýqymetti bó­lisip, aǵaıyn-týys bolyp jer­­leıtin, qaıǵyny qamqor kóńil­derimen azaıtatyn. О́kinishke qa­raı, búginde megapolıste bir úıde, bir podezde kóp jyl birge kórshi turyp, bir páterden eki birdeı ólik shyqqanyn estimeı, bilmeı qalyp jatqandar da bar. О́ıtkeni bul – indet!

Alaıda jerleý bıýrolary «Búlingennen búldirgi alma» deı­­tin támsildi attap ótip, qa­ra­ly jandarǵa bolysýdyń ornyna, túbinde ózi de baryp turaq­taıtyn qabirdiń de rásiminiń qunyn kótergenin el kórip otyr. Adamdar aıaýlylarynan mezgilsiz, qapııada aırylǵanda ashy daýsy shyǵady. Qııanat kórgende Qudaıyn da qarǵap jiberedi. Biraq osynyń bárine selt etpeı, kórin qazyp, aqysyn alyp, óliktiń túbinde otyryp ta ólim týraly oılana al­maıtyn istiń ıeleri bar...

Sonymen buryn da jerleý rá­simderimen aınalysyp kún kó­retin uıymdar qala aýmaǵynda zırattarǵa bólinetin jerdiń tar­lyǵyn alǵa tartyp keldi. Dál qa­zirgi kúnderi Almatydaǵy jerleý, rıtýaldyq ındýstrııanyń jyldyq aınalymy 2,5 mlrd teńge kóleminde degen derek bar. Biraq dál sanyn eshkim aıta almaıdy. О́ıtkeni bul – kóleńkeli sektor. Resmı tirkelgen jerleý bıýrolarynan bólek, qaraly bıznespen jasyryn aınalysatyndar sany qansha ekenin dóp basyp eshkim aıta almaıdy. Bul – úlken aqsha aınalyp jatqan, jeń ushynan jalǵasqan orta. Marqumdarǵa kóp jaǵdaıda máńgilik mekennen durys oryn tabý úshin de tanys­tar men yqpaldy adamdar kerek. Mundaı kezde eshkim saýdalasyp, aqshasyn astyna basyp otyrmaıdy. Sondyqtan bul saýdanyń da óz monopolısteri bar...

Almatyda 69 zırat bolsa, onyń tek 14-iniń ǵana aýmaǵyn keńeıte alatyn múmkindigi bar. 10-y túgel tolyp, jabylǵan. So­nymen Almatyda alǵashqy in­detten adam qaıtys bolǵanda, de­nesi Qaraoıdaǵy zıratqa búkil sa­nıtarlyq normalardy saqtaı oty­ryp jerlengeni belgili. Qa­zir «pnevmonııadan» ketkender barlyq zırattarda jerlenip jatyr deýge bolady.

Almatyda musylmandardy jer­leıtin Keńsaı 1,2 jáne Boral­daıdaǵy zırattar bar. Keńsaı-1 qorymynda jer qalmaǵany qa­shan?! Osydan 2-3 jyl buryn Keń­saı-2 qorymynda 1 kisilik jerdiń quny – 86 myń teńge bolypty. Biraq eldiń aýzynda Keńsaıdaǵy «oryn» 3 myń dollardan kem emes degen sóz burynnan bar. Qysqasy, qabir qazý, jýyndyrý, kebindeý, máıitti múrdesine aparý, topyraq salatyn adamy tabylmasa – kómý, janaza shyǵarǵan moldaǵa beretini, basyn birden kóterýge jaǵdaı bolmaǵanda, tym bolmaǵanda aǵash taqtaıǵa mar­qumnyń aty-jónin jazyp qoıý – bári-bári aqsha turady. Aı­na­lyp kelgende, Almatyda mar­qumǵa eskertkish ornatý, «jetisi», «qyrqyn taratý», «100 kúndik eske alý», 1 jyldan soń beriletin astyń shyǵyny buryn da basqa óńirlerge qaraǵanda eki-úsh ese qymbat bolatyn. Qazir bul da qalyp barady desek te, adam qan­daı jaǵdaıda qaıtys bolsa da, týysqandary arýlap kómip, soń­ǵy musylmandyq paryzyn oryn­daýǵa umtylady. Munsyz ja­qyndarynyń jany tynshymaıdy.

Sol sııaqty máıithanalardan týystarynyń denesin ala almaı, dúrbeleń bolyp júrgen tur­ǵyndardyń máselesi bar. Máıitha­na qyzmetkerleri marqumdy týys­tarynyń qolyna tezdetip berý úshin aqsha alady degen sybys buryn da bolǵan.

О́kinishke qaraı, kózge kórin­beıtin maıdannan máıitter shy­ǵyp jatqanda, jerleý qyzmetin qym­battatyp, qorqaýdyń kúıin keshken miskinder tabylyp tur. Alaı­da bul jaǵdaıdy aqtaıtyn jaıt – juqpaly keselden qaıtys bolǵandardy jerleýge jurttyń báriniń júregi daýalaı bermeıdi-mis.

Solaı desek te, qazadan, qasi­retten paıda tabý úshin kim bolyp týý kerek?! Qazir áleýmettik jelilerde kóterilgen osy keleń­sizdikke oraı, zertteý, tergeý amal­dary júrip jatyr.

Al shahardaǵy máıithana ma­ńyndaǵy «ajıotajǵa» baılanys­ty Almaty qalalyq Qoǵamdyq densaýlyq basqarmasyna qarasty «Qalalyq patologoanatomııalyq bıýro» KMK dırektory Baqytjan Álibekov: «Mundaı dúrligý keıde máıitti áketýge keletinderdiń janynda 2-den 10 adamǵa deıin týystarynyń erip júrýine baılanysty týyndaıdy. Shynynda da, jaqynyn joǵaltyp, aýyr kúıde júrgendikten, bıýro qaqpasynda dúrbeleń, úreı, abyrjý, ý-shý oryn alýda».

Baqytjan Álibekovtiń aıtýyn­­­sha, qaıtys bolǵan­dar­dyń denesi Qalalyq patolo­goana­to­mııa­lyq bıýroǵa túskennen keıin 12 saǵat ishinde qaıtarylady. Me­dı­sınalyq mekeme qaıtys bolý sebepterin anyqtaý jáne qaıtys bolǵan adam jaıly senimdi derekter berý úshin máıit­ti atalǵan uıymǵa tapsyrady. Bul qosymsha ýaqytty qajet etedi.

О́z kezeginde «Qalalyq pato­­lo­goanatomııalyq bıýro» máıit­terdi berý jóninde mobıldi top uıymdastyrdy. Bul top qyz­met­kerleri karantın rejimin saq­­taý maqsatynda kóshede (qaq­pa­nyń janynda) qaıtys bolǵan adam­dardyń málimetterin salys­tyryp, tirkeýdi júzege asyryp jatyr.

Al zırattardyń basynda ne bolyp jatyr degen saýalǵa kelsek, Alataý aýdanyndaǵy zıratta aınalasyna qaraýǵa murshasy kelmeı, kór qazyp jatqan Eldar esimdi jigit: «Qazir ózimiz kúnine joq degende eki adam jerleımiz. 3-4 adamdy jerlegen kezderimiz de boldy. Sońǵy kezde ólim kóp. Jer qazyp úlgermeı jatyrmyz. Eki jyldan beri qabir qazýmen aınalysamyz. Aqymdap qazýǵa ýaqyt ta, adam da joq. Sondyqtan enin 1, uzyndyǵyn 2 metrden asyryp qazyp jatyrmyz, qazir jer de qatty. Úlgermegende syrttan jigitterdi jaldap ákelemiz. Jer berý men qazý, máıitti bir­ge kómisý, qabirdiń betine qoıa­tyn betondaryn ákelý bizdiń jumy­symyz. Osy qyzmetterimiz úshin 85-95 myń teńge alamyz», deıdi.

«О́lik kóp, el qatty zarlap, nalaly bolyp jatqanyn kó­rip, estip otyrmyz. Sumdyq bo­lyp ketti myna zaman. Meshitte tórt ımam barmyz. Kúnde ólik shyǵaramyz. Qabirdiń basyna kóterý jumysymen de aınalysamyz. Materıalymen qosa eseptegende marqumnyń zıratyn turǵyzýǵa 350-450 myń teńge alamyz. Eger tek temirden ǵana qorshatsa 120 myń teńgege jasap beremiz. Al materıaldaryn marqumnyń týystary ózderi ákelip, irgetasyn quıyp, kirpishin qalaýǵa 100 myń teńge suraımyz», dep asyǵa jaýap berdi ózin Ahmet Ábdirahov dep tanystyrǵan adam.

Osydan birneshe jyl buryn ǵana qabirdi órnegine qaraı jaı temirden qorshap berse, ári ket­kende 35-70 myń teńge araly­ǵynda bolatyn...

Mundaǵy mazarlar da halyq­tyń áleýmettik jaǵdaıynyń ár­túrli ekendigin ańǵartady. Keıbir qabirler kim ekeni belgisiz qara topyraq bolyp úıilip jatsa, endi birin týysqandary baqılyq bolǵanda da álpeshtep, álderi kelgen mazaryn kóterip jatyr.

Osy zıratqa on kúnniń ishinde eki birdeı arystaı týysyn jerlegen Qaırat Qashabaıuly degen muǵalim keıbir jandardyń týystarynyń denesin der kezinde jer qoınyna bere almaı, máıitti 2-3 kún qatarynan qondyrýǵa májbúr bolyp qalǵandar bar ekendigin, buryn beıit basyna qoıatyn 70 myńnyń belgi tasy 200-300 myńǵa deıin, tipti 400 myńǵa deıin kóterilgenin alǵa tartty.

– Al aýrýhanadan oryn taba almaı, úıinde jantásilim etken anasynyń, aǵasynyń, ákesiniń, ájesiniń múrdesin qara jer qoı­naýyna tapsyra almaı júrgen jandarǵa ne deımiz? Olardyń nalasy men qaıǵysy eńseni baspaı­ ma, kóńil kóterip, kúle alatyn jaǵdaıdamyz ba biz? Neden osyndaı halge tústik, múmkin kiná ózimizden de bolar? Tirini qa­laı qurmettesek, arýaqty da solaı syılaǵan el edik, ne boldy endi bizge? О́mirden jaqynymyz qaıtsa eki-úsh metr bózimizdi ala júgiretinbiz. Myna indet odan da qaldyrdy, qaıǵymyzdy te­le­fon jetkizetin boldy, biri­miz­den birimizdi alystatty. Oıla­naıyqshy, nendeı qatelik ketti bizden, Allaǵa qaı isimiz ót­pedi? Al máıithanany torýyl­daǵan baýyrlarymyzdyń azasy she? Ne úıi, ne kúıi joq, jaǵ­daıy tómen, jalǵyz basty, kóp ba­laly analardyń meshitterdi ja­ǵalap, elge qoldaryn jaıǵany az­daı, indet kezeńinde qarajatsyz qalǵandar, jumysynan aıyryl­ǵandar jaqynyn jerleı almaı júr. Sebebi burynǵydaı janazasyna el jınalmaıdy, batany eshkim jasamaıdy, el bolyp kómý joq, sosyn qazatyn jeri de, jatatyn kóri de, topyraqpen kómýi de aqsha! Al ony ol qaıdan alady? Indet jalmaǵandar eń bolmasa ómirden qaıtqanda tegin jatsyn­shy, osyny el bolyp retke keltire alamyz ba? Rasynda bul iske uıytqy bolyp, ıelik etetin meshitter emes, ımamdar emes, – deıdi dintanýshy, ımam Nurlan qajy Baıjigituly.

ALMATY