Jazýshy janarynda almasqan túster

«Ystanbul. Estelikter qala­syn» oqyp shyqqan soń birden oıymyzǵa «qala adamy» tirkesi ornyqty. Jalǵyzdyqty tym erte seziný, oqshaýlaný hám mate­rıaldyq dúnıemen baılanysty mol este­likter qala adamynyń ereksheligi sııaqty.

Nobel syılyǵynyń ıegeri, jazýshy Orhan Pamýktyń shyǵar­masyndaǵy Ystanbul beınesi men bas keıipker (avtordyń ózi) bir-birimen ajyramastaı bolyp tutasqan. Shyǵarmada poe­tı­ka­nyń basymdyǵy, beıne­lep aıtqanda, jazýshynyń qa­lany óz júregine kóshirip alýy «Ystanbul. Estelikter qala­sy­nyń» mazmunyn arttyryp tur­ǵandaı.

Ystanbul adamzat mádenıe­tinde aıryqsha izi bar iri qala­lardyń biri. Ejelgi Vızantııa mádenıetiniń kýágeri – Konstan­tınopoldy, ıaǵnı Ystanbuldy jaýlap alǵan Osman ımperııasy oǵan túrik rýhyn sińirgen. Qazirgi Ystanbuldy ustap turǵan da sol rýh. Kitaptyń «Muń» deıtin taraýynda sol rýhtyń álsiregeni, ystanbuldyqtardyń muńǵa beıimdigi baıandalady. Ystanbuldyń sońǵy júz jyl­dyqta tereń muńǵa batqanyn ıslamdyq tanymmen túsindire almaıtynyn moıyndaǵan jazýshy zamanaýı túrik mýzykasynda, ádebıetinde muńnyń tereń ta­myr jaıyp, sátsizdikter men oqshaýlanýdyń, tereń qaıǵynyń sınonıminiń ómir jaıly negiz­gi túsinikke aınalǵanyn aıta­dy. Muń degenimiz – orta statıs­tıkalyq ystanbuldyqtyń jan dúnıesiniń negizgi kórsetkishi. Muń basqan kósheler, muńmen qaptalǵan ǵımarattar, muń ish­ken adamdar – mine, bul Ystanbul. Ystanbuldyqtar bir kezde eń iri ımperııalar eseptes­ken, mańaıyndaǵy usaq halyq­tar­dy mysy basqan Osman ımpe­rııa­synyń kelmeske ketke­nin, ıaǵnı dúr ımperııany jo­ǵal­týdyń ókinishin osy muń ar­qyly beıneleıtin sııaqty. Olar sol ımperııadan qalǵan, aıaqasty bol­ǵan jádigerlerdi kórip jan dúnıeleri astan-kesten bolady, Ystanbuldyń bir kezdegi ertegideı baılyǵyn sanalarynan óshire almaı, materıaldyq ıgiliktiń adam ómirindegi orasan rólin moıyndap, muńǵa batady. Bir qyzyǵy, olar sol ıgilikterdiń rýhty kóterip turatynyn da jaq­sy biledi.

Pamýk Ystanbulynyń túsi aq pen qaradan, sol eki or­tada­ǵy reńkterden ǵana turatyn sııaq­­ty. Jazýshy osy eki tústiń ystan­buldyqtardyń sana-sezi­mi­ne sonsha ornyqqanyna tań­ǵalady. Jazýshynyń baıqaýyn­sha, qalalyqtar ózderine nazar aýdartpaıtyn kıimder kıip júredi. Olar sol úshin aq ne qara, bolmasa sur tústerdi tańdaıdy. Ǵımarattardyń kóbi ekibastan sur. Jazýshy sanasynda shege­lengen bul eki tús negizinen ke­deıliktiń sımvoly. Onyń bala kezindegi Ystanbul (1955-1960 jyldar) kedeıligin qalaı jasyraryn bilmeı, tabıǵatqa qa­rap alańdaıdy. Bala keıipker qar jaýǵanyn janymen jaqsy kóredi. Nege deseńiz, appaq qar Ystanbuldyń joqshylyǵyn jasyrady. Appaq qar óz muńymen oqshaý qalǵan adamdardy qoǵamǵa biriktiredi. Olar tym quryǵanda qar tazalaý úshin birigedi. Sondaı-aq bala keıipker Ystanbuldyń jupynylyǵyn jasyryp turatyn qoıý túnderdi de jaqsy kóredi. Onyń sanasyna osylaısha aq pen qara tústerdiń mekenine aınalǵan Ystanbul qonys tebedi.

Jalpy, jazýshy sanasynda ornyqqan Ystanbul jupyny bolǵanymen, onyń ózi dáýletti otbasydan shyqqanyn ár taraýda qaıtalap otyrady. Osman ımperııasynan qalǵan, jartylaı kúıregen ǵımarattar muńǵa batyrsa, óz atalarynan qalǵan ár­bir mura saǵynyshqa bóleıdi. Ol Nıshantashy aýdanyndaǵy Pamýk áýletiniń úlken úıindegi árbir zatty jatqa biledi. Tipti sarǵaıǵan eski sýretterdegi týystarynyń jú­zine deıin onyń oıynan shyq­qan emes. Atasy men ájesi, áke-sheshesi, ákesiniń ba­ýyrlary, qaryndastary, aǵalary, óziniń týǵan aǵasy, naǵashy ájesi, bári-bári sol kezdegi, ıaǵnı munyń bala kezindegi beınelerimen jú­regine máńgi ornyqqan. «Sý­retterge úńilip qaraǵan saıyn ótken ómirdiń, tipti árbir sát­ter­diń mańyzdylyǵyn túsinemin. Adamdardyń ýaqyt aǵynynan «sýyrylyp» alynyp, jaqtaýdyń ishine ornalastyrylǵan beıneleri tegin emes. Keıde men adamdardyń ómirindegi eń mańyzdy sátter ǵana fotoǵa aınalatynyna sengim keledi. Olar sol mańyzdy sátterdi bastan ótkizý úshin dúnıege kelgen sııaqty», deıdi jazýshy. Olardyń «mańyzdy sátteri» Ystanbuldan bólek, oqshaý bir álem emes. Olar Ystanbulmen bite qaınasqan adamdar. Olardyń mańdaıyna dál sol Ystanbulda, dáýletti otbasynda ómir súrý jazylǵan. Olar áldebir kedeı-kepshikterdiń arasynan emes, joǵary taptan shyqqanyn maqtanysh etedi, bala Orhannyń júregine de asqaq qalyptarymen ornaıdy. Olardyń asqaqtyqtary materıaldyq ıgi­lik­teriniń moldyǵynda, sondaı-aq rýhanı jaǵynan da eshteńege táýelsizdiginde. Jalbaryný, ja­lyný olarǵa jat. Munyń dáý­letti otbasy ǵana emes, sol kez­degi túrik qoǵamyndaǵy jańa­shyldyqtyń jaqtaýshylary dindi kertartpalyqtyń belgisi retinde qabyldaǵany anyq. Sol úshin bala Orhan «Qudaı – kedeılerge kómektesetin áldekim» dep oılaıdy. Úı kútýshisi Esma hanymmen baılanysty oqı­ǵalar bala sanasynda tereń iz qaldyrady. Sol kezderde «Kedeıler ǵana Qudaıǵa jalbarynady, namaz oqıdy, óz­derine qajetti nárselerdi su­raı­dy» – degen túsinikte bolady. Al dáýletti, aqsúıek adamdar Ystanbuldyń aspanyn qara bulttaı jaýlap alǵan qorqynysh, jeńilis, muń men kedeılikke qar­sy shyǵatyn, qoǵamdy alǵa súı­reıtin negizgi kúsh.

Ystanbulda onyń muń basqan bolmysyna qarama-qarsy bir álem – Bosfor buǵazy. Jazýshynyń paıymynsha, qala sodan kúsh ala­­tyn sııaqty. Ol qalaǵa ǵana emes, adamdarǵa da ómirlik ener­gııa syılaıdy. Bosfor – erlik pen jeńistiń, qýanysh pen sal­tanattyń sımvoly. Bosfor – Ystanbuldyń jany. «О́mir degen tym qorash nárse emes, óıtkeni Bosforda serýendeýge múmkindik bar» – dep túıindeıdi ol.

«Ystanbul. Estelikter qa­lasy» – jazýshy men úlken qala­nyń arasyndaǵy názik baılanysty sýretteıtin shyǵarma. Onyń júregindegi estelikterdiń basym kópshiligi, tipti túgelge jýyǵy Ystanbulmen baılanys­ty. Pamýk qala tarıhyn, qala jaıly jazǵan qalamgerlerdi, ár­bir mańyzdy nysandardy da qalamyna ilik­tirip, Ystan­bul­dyń beınesin jasap shyqqan. Dúnıeniń kez kelgen túkpirindegi oqyrman qyzyǵatyn áldebir ańsarly beıneni.